«Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Ne nárse jaiynan jazsa da Abai túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasietin qarmai jazady. Nárseniń syryn, qasietin bilip jazǵan soń, sóziniń bári de halyqqa tirelip, oqýshylardyń bilimine syn bolyp, emtihan bolyp tabylady. Oqýshy sózdi synasa, sóz oqýshylardy synaidy. Abai sózi zamanyndaǵy aqyndardyń sózinen oqshaý, olardyń sózinen úzdik, artyq», -dep 1913 jyly Abaidyń qazaqtyń bas aqyny ekenin ǵylymi turǵydan dáleldep bergen alash kósemi Ahmet Baitursynuly jazǵandai, arnasy asyl, taǵylymy táýelsiz, kúnderi úlgi, ómiri taǵylym, túpsiz tuǵiyq oishyldyń eńbeginen oqyǵanymyz týraly biz de birer oiymyzdy aitpaqqa, «Abaidai qazaq túidi me oi?!» dep tolǵanbaqqa bekidik.
Biz «Adamdy zaman týdyrady» dep júrmiz ǵoi. Sońǵy kezde ǵalymdar mynadai zańdylyqty ashty. Uly tulǵalar mynadai eki jaǵdaida, birinshisi ult (qoǵam) órkendegen kezde, ekinshisi ult (qoǵam) kúizelgen kezde kóbirek dúniege keledi eken. Birinshi jaǵdaidy túsiný, uǵyný ońai.
Bul ulttyń tolysqanyn, kemeline kelgenin, piskenin, qanatyn keńge jaiǵanyn kórsetedi. Ult kúizeliske túsip, kúirep jatqanda uly adam týǵyzbaq turmaq halyq óziniń basymen qaiǵy bolyp ketpeýshi me edi?! Ǵalymdardyń túsindirýinshe, ult neǵurlym kóne bolsa, onyń qorǵanysh qabileti de myqty bolady. Ult kúizelip, kúirep, ult ziialylarynyń sanasyna «Osy biz ult retinde joiylyp ketpeimiz be?» degen qaýip-túisik ornaǵan kezde, zamannyń astan-kesten alasapyrandyǵy men qiyndyǵyna qaramastan ulttyń qorǵanysh qabileti oianyp, shiryǵyp, dúniege uly tulǵalardy alyp keledi eken. Iaǵni, ulttyń qorǵanysh qabilet túisigi ulttyń genetikalyq qoryna «tapsyrys» beretin kórinedi. Ult basyna qaýip-qater úiirilgen kezeńde, ultymyzdyń rýhyn oiatý, tilin damytý, ónerin ósirý, mádenietin nyǵaitý iaki qazaqtyń ózine degen senimin bekitý úshin el tilegimen dúniege kelgen uly tulǵalardyń biregeii Abai Qunanbaiuly bolatyn.
HIH ǵasyr! Bul ýaqyt «Qulash boiym qulasa da, tikken týym qulamasyn» degen ata dástúrdiń shyn mánindegi muragerleri azaiǵan shaǵy edi. Resei otarshyldyǵynyń jańa kezeńi bastalyp, handyq bilik joiylyp, qashqan, bosqan orys sharýalary qazaq jerine kelip kúneltip qana qoimai, áskeri otarshylardyń qazaq elin jaǵalap emes, onyń júreginen, kindiginen, qolqasynan oiyp, shuraily jerlerin tartyp alyp, túgin tartsa maiy shyǵatyn aimaqtarǵa kazaktardy jappai qonystandyrǵan ýaqyt edi. Patsha úkimetiniń el birligine, ulttyq qasietimizge, tilimiz ben dinimizge, keńdigimiz ben eldigimizge ziian keltirip, en dalada erkin kóshken halqymyzlyń kóship qonýyn shektep, malyn barymtalap, namysyna tigen, qazaqtyń sultandary men bilerine shen-shekpen úlestirip, olardy ókimet pen halyq arasyndaǵy ústem tap etip qalyptastyryp, jer – seniki, bilik – meniki degen almaǵaiyp kezeńde el namysynyń naizaǵaiy ispettes parasat pen aqyldy, bilim men bilikti teń ustaǵan Abaidai dara tulǵa ómirge kelgen bolatyn.
Shalqaisa tarih shyńy bar, eńkeise ien eli bar qazaq halqynyń tarihy týraly kóp tolǵaǵan danamyz Muhtar Áýezov «Zamana degen usta bar, adam almasyn sol darhan shyǵarady», - degen eken.
Zamana degen usta týdyrǵan Abai hakim halyqqa jany ashitynyn isimen, áreketimen (sózimen emes!) kórsetip qana qoimai, halyqqa jany ashitynyn qai kezde de, qai jaǵdaida da, qandai syn saǵatta da, nendei qiyndyqta da dáleldei bilgen dara Tulǵaǵa ainaldy. Qýanyshy men qaiǵysy, qasireti men qasieti itjyǵys túsken HIH ǵasyrda Abaidai arysymyz tolyqqandy ult bolý úshin bizdiń halqymyzǵa otarshyldyq kezeńde airylyp qalǵan: din tutastyǵy, til tutastyǵy, jer tutastyǵy, ekonomikalyq tutastyqty qalpyna keltirý jolynda eńbek etti.
Halqymyz álimsaqtan el bilegen handardyń haq pikirine júgingen, baiyrǵy bilerdiń ádil sheshimin boiyna sińirgen, «artyqsha týǵan azamat, halyqqa úlken bel bolar» dep adal basshynyń sońynan ergen. Eldiń eńsesiniń tik, muratynyń asqaq, mereiiniń ústem bolýy memleketti basqaratyn basshy men onyń saiasatyn júrgizip otyratyn qosshylaryna tikelei bailanysty ekendigi dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma desek, Abai óz zamanynda júrekten jaryp shyqqan óleńderi men qara sózderine qoǵamdaǵy saiasi oqiǵalar men áleýmettik teńsizdikti, buratana dep buqtyrylǵan, qarańǵylyqtyń qoinaýynda, mesheýliktiń ortasynda qalǵan qairan qazaǵynyń muńy men muqtajyn, zary men zapyranyn arqaý etti. Qoly taza, qanaǵatshyl, adal, ádil, halyqqa jany ashityn jannyń árdaiym jurtshylyqtyń arasynda bedeliniń bekem ekendigin, al qorqaq, satqyn, jaǵympaz, máńgúrt, qulqynnyń quly bolar satylympaz bi-bolystardyń halyq aldynda bedelden jurdai bolatyndyǵyn aiaýsyz áshkereledi.
«Bolys bidi qurmetteiin deseń qudaidyń ózi bergen bolystyq pen bilik elde joq. Satyp alǵan, jalynyp, bas uryp alǵan bolystyq pen biliktiń eshbir qasieti joq» degen ǵulamanyń sóziniń ǵasyr jarym ýaqyt ótse de ózektiligin joimaǵanyna tańǵalasyń. Hakim Abaidyń:«Men bolamyn demeńder, aiaqty alshań basqanǵa. Eki kóziń alaqtap, qur qaraisyń aspanǵa» degen óz zamanynyń shendisin synaǵan mysalynyń ishinara bizdiń qoǵamymyzda kezdesetinine kúiinesiń.
«Adam bop kelip ómirge, adam bop ketý paryzyń, bolmasa ondai qasiet, ótelmegen qaryzyń» demekshi, Allanyń ólshep bergen ǵumyrynda adamdyq kelbetińe kir juqtyrmai, kisiliktiń týyn jyqpai, azamattyq aryńdy biik ustap, adaldyqtan taimaý ár pendege syn bolmaq. Al, adamdyqtyń negizi imandylyqta jatyr. Uly Abai: «...kimniń uiaty bolsa, iman sonda» degen. «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar, sodan qashpaq kerek. Áýeli –nadandyq, ekinshi – erinshektik, úshinshisi –zalymdyq dep bilesiń. Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnieden eshnárseni olarsyz bilip bolmaidy. Bilimsizdik – haiýandyq bolady. Erinshektik – kúlli dúniedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, jigersizdik, uiatsyzdyq, kedeilik – bári osydan shyǵady. Zulymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi» degen ǵulama Abai islam dininiń qaǵidalaryn, onyń rýhani-adamgershilik, tárbielik mánine toqtala otyryp, dindi taratýshylar men ýaǵyzdaýshylardyń el arasyna irtki salar áreketterin qatty synǵa alady.
Uly oishyldyń ǵasyrdan astam ýaqyt buryn dabyl qaqqan osynaý máselelerdiń búgingi kúni syzdaǵan jaradan ýshyqqan obyrǵa ainalǵany kámil. Jeti atasyna deiin jetetin qazyna jinaý jolynda jolyndaǵysyn jaipap, bilik qolyna tie qalǵan jaǵdaida memlekettiń qazynasyn maishelpek qylyp úptep ketetin dúnieqońyz, ashkóz sheneýnik, bailyq úshin ózgeniń ómirin shimirikpei qiia salatyn qatygez qanypezer, azdy-kópti qolda bar quzyretin paidalanyp, sybailastyqpen áldebir nárselerdi qarpyp qalatyn meshkei, «aǵaiynnyń aty ozǵansha, aýyldastyń taiy ozsyn» dep baýyrdyń emes, qaýymnyń mártebesin oilaityndardyń ornyna «ózim» degende ógizdei kúshi» bar jemqor, ataq úshin atasyn satatyn satqyn, ómir báigesinde ozyp kelgenniń aiaǵyn shalyp qulatýǵa beiim turatyn kúnshil, ózgeniń jetistigin kóre almaityn minshil, ata-ana, týma-týystarymen bir dastarhanda tamaq ishpei, bastaryna ornyqtyryp alǵan túsiniksiz dinniń ileýine túsken dúbara urpaq, búldirshinderdi qinap-zorlaityn pedofilderdiń shekten shyqqan áreketi, ózegin jaryp shyqqan balasyn shimirikpesten qoqys qaldyǵy, ájethana, tas joldarǵa tastai salatyn, ata-anasyn káriler úiiniń qabyrǵasyna telmirtip, tapsyryp ketetin bezbúirek qyz, bejireigen ul, kekireigen kelinniń kóbeigeni qoǵamynyń dabyl qaǵar tragediiasyna ainaldy. Shyryldap dúniege kelgen sábiin shimirikpei býyndyryp, betin kúl-qoqyspen búrkei salatyn, túiinshekke orap, kóringen jerge laqtyryp ketetin, aqsha úshin áldebireýlerge bóbegin belgili bir somaǵa saýdalap sata salatyn, ózge ulttyń jigitteriniń qaltasynyń qalyńdyǵyna bola eteginen ustap, jat jerde, bógde elde qusalyqpen ómir súretin qyzdarymyz ben tánin ashyq túrde puldap, jezókshelikpen ainalysýdy óziniń ótimdiligi dep esepteitin kelinshekterdiń kóbeigeninen de qoryqpaityn boldyq. Otbasy aldyndaǵy jaýapkershiligin túk sezinbei, aýyrdyń asty, jeńildiń ústimen júrip, balalaryna aliment tóleýden jaltaryp júrgen jigitterdiń áreketin nemen aqtap alamyz?
El ishinde osyndai keleńsizdiktiń kúnnen-kúnge kóbeiip bara jatqanyna qynjylasyń. Jáne soraqysy sol, osyndai jaittarǵa qoǵamnyń nemquraily qarai bastaýy etek alyp barady. «Dosyńnan qoryqpa – azar bolsa satyp keter, jaýyńnan da qoryqpa – azar bolsa atyp keter, qoryqsań nemqurailylyqtan qoryq – ol satyp ta, atyp ta ketedi», -degen eken jazýshy Iasinskii. Buqaralyq aqparat quraldarynda jariialanǵan osyndai qatygezdikter talqylana sap, «sol baiaǵy, baiaǵy Baiǵojanyń taiaǵy» degen nemqurailylyqqa jalǵasyp, keleside týra sondai tóbeden jai túsirer tótenshe oqiǵalar oryn alǵansha umytylyp ketedi. Búginde ul-qyzy ózge dinniń jeteginde ketip, eńiregende etegine jas tolyp otyrǵan ata-analar kóbeidi. Saqaldy adam kórsek sekemdenip, sholaq balaqtyny kórsek shoshyp, hidjab kigendi kórsek úrpiip qaraityn qalge jetkenimiz shyndyq. Dini saýattylyqtyń tómendigi, aqparattyq-túsindirý jumystarynyń kemshindigi, ishinara saýatsyz imamdardyń kezdesýi, jat aǵymdy nasihattaýshylardyń túrli aila-ádistermen jas býyndy jylandai arbap, julynqurttai jalmap, óz pikirlesteriniń qataryn toltyrý úshin qarjylyq jaǵynan qyzyqtyryp, materialdyq turǵydan myǵymdap jatqanyn ashy da bolsa moiyndaimyz. Abaisha tolǵasaq «Bas-basyna bi bolǵan óńkei qiqym, Minekei, buzǵan joq pa eldiń siqyn?». Islam – árbir pendege adam degen atqa laiyq ómir súrýdi úiretetin sońǵy din. Abaidyń: «Atymdy adam qoiǵan soń, qaitip nadan bolaiyn», - deitini bar emes pe? Ata-anańyzǵa qamqorlyq jasaýyńyz, joldasyńyzǵa jaqsy jar bolýyńyz, bala-shaǵaǵa úlgili áke, ana bolýyńyz, kórshimen, týǵan-týysqandarmen kórkem qarym-qatynas ornatýyńyz, adal tabys tabýyńyz, memlekettiń múlkine «amanat» dep qaraýyńyz, tym bolmaǵanda ózgege jyly shyrai tanytýyńyz, mine, osylardyń jiyntyǵy – din.
Aqynnyń týǵan baýyry Shákárim qajy qazaq qaýymyna 1912 jyly «Aiqap» basylymy arqyly «Bilimdilerden bes túrli sózdiń sheshýin suraimyn» - dep ótinish jasai kele, sonyń sońǵy suraýy: «Zaman ótken saiyn adamnyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?» - dep tolǵanysqa túsken eken. Iá, biz qaida ketip bara jatyrmyz degen suraq árkimniń kókeiinde tursa ǵoi, deisiń.
Dúniejúzilik joiqyn daǵdarystar ábjylandai shalt qimyldap, dúbirge toly dúnieniń apshysyn qymbatshylyq, jumyssyzdyq, infliatsiia qyspaǵymen qursaýǵa alyp, jer-jerde terrorlyq aktiler halyqtyń úreiin ushyryp, rýhani turǵydan jutańdaný kórinisteriniń kóńilge qaiaý túsirip otyrǵan ýaqytynda jahandanýdyń yqpalynda ult retinde jutylyp ketpeýdiń qamyn ár memlekettiń oilastyryp otyrǵany belgili. Bul turǵyda dana Abai «Senbe jurtqa, tursa da qansha maqtap, Áýre etedi ishine qýlyq saqtap. Ózińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap», -demeýshi me edi.
Eger de osynaý mindetterge ár adam adal bolyp, paryz ben qaryz, maqsat pen múddeni biik qoiyp, hakim Abaidyń «Óziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haiýannyń biri bolasyń, adamdyq qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súigen quly bolasyń súigen quly bolasyń» degen sózin kún saiyn jadynda jańǵyrtyp otyrsa, memleketimizdiń tuǵyry bekem bolmaq.
Mirbolat ERSAEV,
BQO tarihi-ólketaný mýzeiiniń direktory
