قازاقستانداعى جىلۋ كٶزدەرٸن جاڭالاۋ قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەدٸ. دەمەك بالاما قۋات كٶزٸ كەرەك. سوندىقتان ەلدەگٸ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ەبدەن ەسكٸرگەنٸن ەسكەرگەن پرەزيدەنت توقاەۆ, ەكٸ جىل بۇرىنعى جولداۋىندا اتومدى بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋدى جان-جاقتى زەرتتەۋدٸ ٷكٸمەتكە ارنايى تاپسىرعان.
اتوم ەنەرگەتيكاسىن بەيبٸت ماقساتتا قولدانۋ - ەنەرگييانىڭ قاينار كٶزٸ دەيدٸ ماماندار.
اقش-تا اتوم سالاسى بويىنشا بٸلٸم العان, بٷگٸندە «سامۇرىق-قازىنا» قورى مۇناي-گاز, تاۋ-كەن جەنە ەنەرگەتيكا اكتيۆتەرٸ دەپارتامەنتٸنٸڭ اعا مەنەدجەرٸ ەسەت ماحامبەتوۆ:
«جاسىراتىن جوق, اەس-كە قاتىستى راديوفوبييا قالىپتاسقان. سول سەبەپتٸ بٸز ەل اراسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن بەيبٸت ماقساتتا قولدانۋ بويىنشا تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋدەمٸز.
مەسەلەن الپاۋىت امەريكادا اتوم ەنەرگەتيكا سالاسىندا العاشقى اپاتتىڭ بٸرٸ ورىن السا دا, قازٸر اتومدى بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ بويىنشا ەلەمدە كٶش باستاپ تۇر. امەريكا حالقى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا وڭ كٶزقاراستا قارايدى.
قازٸرگٸ تاڭدا اتوم رەاكتورى بويىنشا ەلەمدە كٶش باستاپ تۇر. 94 اتوم رەاكتورى اقش-تىڭ شامامەن 20 پايىز ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرۋدە», - دەدٸ ساراپشى.
جاڭا قازاقستان بەيبٸت اتومدى قولدانىسقا ەنگٸزۋدە كٶپتەگەن قادام جاساۋدا. كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا يادرولىق تەحنولوگييا مٷمكٸندٸكتەرٸن بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ جەنە دامىتۋ بويىنشا العاشقى جوبالار جاسالۋدا.
"پايدالانىلعان وتىندارعا قاتىستى, ٶتكەن عاسىردا ماڭعىستاۋداعى اتوم ەنەرگييا كومبيناتىندا ٶتە جوعارى نەيتروندىق جولمەن قۋات ٶندٸرٸلگەن. ال بۇل ەدٸستٸ ەلەم ەلدەرٸ ەندٸ قولدانىپ جاتىر. ونداعى قولدانىلعان وتىندار قازٸر كۋرچاتوۆتا ساقتالادى. جالپى اتوم ەنەرگيياسىنان كٶپ قالدىق شىقپايدى", - دەپ ويىن بٸلدٸردٸ قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.
ەكونوميكا ٶسكەن سايىن, قۋات كٶزٸنە دەگەن سۇرانىس تا ارتارى سٶزسٸز. وسى رەتتە اەس سالۋ ارقىلى ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق پوتەنتسيالىن ارتتىرادى دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ ەسەت ماحامبەتوۆ.
«ەگەردە 1-2 جىلدىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ بويىنشا شەشٸم قابىلدانسا, تەحنيكالىق جەنە ەكونوميكالىق نەگٸزدەمە, جوباعا قاتىستى قۇجاتتار دايىندالعاننان كەيٸن بارىپ, قۇرىلىستىڭ ٶزٸنە كٶشەمٸز.
ياعني, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى 2035 جىلعا قاراي پايدا بولماق دەگەن ٷمٸتتەمٸز. سول جىلعا دەيٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تۇتىنۋ كٶلەمٸ دە ٶسەتٸنٸن بولجاپ وتىرمىز. مىسالى بىلتىر 115 ملرد كۆت/ساعات قۋات كٶزٸن تۇتىندىق. كٶرسەتكٸش جىل سايىن كەمٸمەسە, ٶسە بەرمەك. بولجاعانىمىزداي 2 رەاكتاردان تۇراتىن 2800 مەگاۆاتقا دەيٸنگٸ قۋاتى بار اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالاتىن بولساق, ەلدەگٸ 8-10 پايىز ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرە الامىز», - دەدٸ ساراپشى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدە ۋراندى مەديتسينادا, قۇرىلىس سالاسىندا, ٶندٸرٸستە, اۋىل شارۋاشىلىقتا قولدانىپ, كٷننەن كٷنگە اۋقىمى كەڭەيۋدە. اقيقاتىن ايتساق, ادامزات بولاشاعىن اەس-سىز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس.
ەسەت ماحامبەتوۆتٸڭ ايتىپ ٶتكەنٸندەي قازاقستان اەس سالۋ مەسەلەسٸندە 4 مەملەكەتتٸڭ تەحنولوگيياسىن قاراستىرىپ وتىر, ولارعا قويىلاتىن تالاپ تا قاتال بولماق.
«ەلٸمٸزدە اەس سالۋعا نيەتتٸ ۆەندورعا قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ: رەاكتورلار قاۋٸپسٸز بولۋى شارت. اتوم ستانتسيياسىن سالۋعا 4 كومپانييا ٷمٸتتٸ. فرانتسييانىڭ EDF, وڭتٷستٸك كورەيانىڭ KHNP, رەسەيدٸڭ روساتوم جەنە قىتايدىڭ يادرولىق ٶنەركەسٸپ كورپوراتسيياسى CNNC-نىڭ ۇسىنىستارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. رەاكتورلاردىڭ تەحنيكالىق جەنە ەكونوميكالىق سيپاتتامالارى سٷزگٸدەن ٶتۋدە. ولاردىڭ بارلىعى قاۋپٸسٸزدٸك دەڭگەيٸ جوعارى +3 بۋىنداعى رەاكتورلار. بارلىعى 1000-1400 مۆت قۋاتتىڭ كٶلەمٸندە بولادى.
الماتى وبلىسىنا قاراستى بالقاش ماڭىنداعى ٷلكەن اۋىلى ەلەكتر جٷيەسٸ ماگيسترالدارىنا, قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن سولتٷستٸگٸن قوساتىن ترانزيتتٸك جەلٸلەرگە جاقىن ورنالاسقاندىقتان اەس سالۋعا لايىقتى دەپ تانىلىپ وتىر», - دەپ ويىن بٸلدٸردٸ ە.ماحامبەتوۆ.
اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ جايلى دا تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلۋدا. قازاقستان ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ 70 پايىزىن كٶمٸردەن, 20 پايىزى تابيعي گازدان الادى.
ەكولوگ رايحان بەيسەنوۆا «اۋانى لاستاپ, كٶكتٷتٸندٸ بۋداقتاتىپ جاتقان جەس-تەرگە قاراعاندا, اەس ەلدەقايدا قاۋٸپسٸز ەرٸ زييانسىز», - دەپ پٸكٸر دەيدٸ.
سونىمەن قاتار اەس-تٸڭ اۋاعا, قورشاعان ورتاعا ەسەرٸن زەرتتەۋ ساتىسى كەزٸندە مٸندەتتٸ تٷردە قوعامدىق پٸكٸر تالاستار ٶتكٸزٸلگەنٸن جەتكٸزدٸ ەسەت مىرزا.
«بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ, «سامۇرىق-قازىنا» جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ جان-جاقتى تالقىلاندى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عالىمدار مەن, حالىق اراسىندا اشىق تالقىلادىق», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ماحامبەتوۆ.
ەلدە اەس سالىنسا وعان قاجەتتٸ وتىن قورى دا ٶزٸمٸزدە جەتكٸلٸكتٸ دەيدٸ «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.
«قازاقستان اتوم ەنەرگيياسىنا قاجەتتٸ وتىندى ٶندٸرۋ, ەكسپورتتاۋ جاعىنان ەلەمدە كٶشباسشى ورىندا تۇر. مەسەلەن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاجەتتٸ شيكٸزات ٶندٸرۋ بويىنشا ەلەمدە قازاقستان بٸرٸنشٸ ورىندا, ال ۋران قورى بويىنشا ەكٸنشٸ ورىندا. ەرٸ ۋران ٶندٸرٸسٸ بٸزدە جاقسى دامىعان. سونىمەن قاتار بٸزدە وسى اتوم سالاسىنا قاتىستى بٸلٸكتٸ دە بٸلٸمدٸ ماماندار جەتكٸلٸكتٸ»,- دەدٸ ول.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدە 400-دەن اسا يادرولىق رەاكتور جۇمىس ٸستەپ تۇر, 100-گە جۋىق اتوم رەاكتورىن ٸسكە قوسۋ جوباسى بار. ونىڭ ٸشٸندە اقش, فرانتسييا, جاپونييا سيياقتى مەملەكەتتەر اتوم ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدە كٶش باستاپ كەلەدٸ. ال ەلەمدٸك نارىقتا مۇناي جەنە گاز باعاسىنىڭ جىلدان-جىلعا قىمباتتاۋى, بۇل ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ تابيعي قورىنىڭ ازايۋى ادامزاتتى باسقا دا تيٸمدٸ قۋات قۇرالدارىن ٸزدەۋگە مەجبٷرلەيدٸ.
وسى جولدا جاھاندىق ەكونوميكا بالامالى قۋات كٶزدەرٸنەن ەلدەقايدا تيٸمدٸ اتوم ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرەدٸ. دەمەك, اتومدى بەيبٸت ماقساتتا تيٸمدٸ پايدالانۋ ەلدٸڭ دامۋىنا, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە جول اشار مٷمكٸندٸكتٸڭ بٸرٸ دەۋگە بولادى.
سالا ماماندارىنىڭ پٸكٸرٸنشە بٸزدە ەنەرگييانىڭ بالاما كٶزٸن دامىتۋعا شيكٸزات تا, كادر دا, ينفراقۇرىلىم دا جەتكٸلٸكتٸ. الداعى مٸندەت اتومدى قىرىپ-جويۋ قۇرالى ەمەس, بەيبٸت ماقساتتا قولدانۋدىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋ.
قۋانىش راحمەتوللا
