تابيعاتتىڭ تىلسىم قويناۋىندا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قاۋٸپتەر از ەمەس. سولاردىڭ بٸرٸ - تۋليارەمييا اتتى جۇقپالى اۋرۋ.تاريحتا تالاي حالىقتىڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرگەن بۇل دەرت بٷگٸن دە ٶزەكتٸ. اتالعان ٸندەت قازاقستاندى دا اينالىپ ٶتپەدٸ. سوڭعى جاڭالىقتارعا ٷڭٸلەتٸن بولساق, پاۆلودار وبلىسىندا «كٸشٸ وبا» دەپ اتالاتىن تۋليارەمييانىڭ ەكٸ جاعدايى تٸركەلدٸ. ەندەشە, تۋليارەمييا دەگەنٸمٸز نە? ونىڭ بەلگٸلەرٸ, تارالۋ جولدارى, ساقتانۋ شارالارى قانداي? وسى سۇراقتارعا توو «Green Clinic» ەپيدەميولوگ دەرٸگەرٸ بايگۋلوۆا گۋلدانا بٸلەلقىزى جاۋاپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
تۋليارەمييا: «كٸشٸ وبا» جەنە ونىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ تۋرالى
«تۋليارەمييانى جيٸ «كٸشٸ وبا» دەپ ايتۋ سەبەبٸ وسى اۋرۋدىڭ كلينيكالىق كٶرٸنٸسٸ وبامەن ۇقساس بولۋىندا. تۋليارەمييا جەنە وبادا دا دەنە قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, ۋلانۋ بەلگٸلەرٸ ايقىن بولادى. ليمفا تٷيٸندەرٸ قابىنىپ, كەيدە ٶكپەنٸڭ قابىنۋىنا دا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. سىرتقى كٶرٸنٸسٸ بويىنشا ناۋقاس وباعا شالدىققان ادامعا ۇقسايدى. بۇل اۋرۋدىڭ قوزدىرعىشىنىڭ جۇقپالىلىعى جوعارى. بۇرىن وبا سيياقتى اسا قاۋٸپتٸ ينفەكتسييا قاتارىنا جاتقىزىلعان. اۋرۋدىڭ اعىمى جەڭٸل ەمەس- دەر كەزٸندە ەم قابىلدانباسا, اۋىر اسقىنۋلارعا ۇلاسىپ, تٸپتٸ ٶلٸمگە دۋشار ەتۋٸ مٷمكٸن. دەگەنمەن, ٶلٸم-جٸتٸم كٶرسەتكٸشٸ وبا دەرتٸمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا تٶمەن. حح عاسىردا تۋليارەمييانى العاش زەرتتەي باستاعاندا, ونى «كٸشٸ وبا» دەپ اتاعان. بۇل اتاۋ اۋرۋدىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸن, كلينيكاسى مەن ەپيدەميولوگيياسى بويىنشا وبامەن ۇقساستىعىن كٶرسەتۋ ٷشٸن قولدانىلعان, بٸراق ٶلٸم-جٸتٸمٸ اناعۇرلىم تٶمەن»,- دەيدٸ ەپيدەميولوگ دەرٸگەر.
تۋليارەمييا قالاي بٸلٸنەدٸ? ونىڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ قانداي?
«تۋليارەمييانىڭ العاشقى بەلگٸلەرٸ تۇماۋعا ۇقسايدى:دەنە قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, قالتىراۋ, ەلسٸزدٸك, باس اۋرۋى پايدا بولادى. كەيٸن ليمفا تٷيٸندەرٸ ٷلكەيٸپ, اۋىرسىنۋى مٷمكٸن, كەيدە تەرٸدە ويىق جارا شىعادى. اۋرۋدىڭ تٷرٸنە بايلانىستى كٶز, تاماق, ٶكپە دە زاقىمدالۋى ىقتيمال.»
ينفەكتسييا قانداي جولدارمەن جۇعادى? قاي ادامدار قاۋٸپ توبىندا?
«تۋليارەمييانىڭ جۇعۋ جولدارى بٸرنەشە:
ترانسميسيۆتٸ ياعني كەنە, ماسا, سونا شاققاندا;
كونتاكتتى- جابايى كەمٸرگٸشتەرمەن نەمەسە ولاردىڭ تەرٸسٸن ٶڭدەۋمەن بايلانىستا بولعاندا;
اليمەنترالى- تۋليارەمييا قوزدىرعىشتارىمەن لاستانعان سۋ ٸشكەندە نەمەسە ازىق-تٷلٸك ارقىلى;
قاۋٸپ توبىنا, ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتەتٸن جاندار, اڭ مەن بالىق اۋلاۋدى كەسٸپ ەتكەندەر, ورمان ٸشٸن مەكەن ەتكەندەر, سونداي-اق تابيعات اياسىندا جيٸ بولاتىن ازاماتتار جاتادى.»,- دەيدٸ ەپيدەميولوگ مامان.
حالىققا قانداي الدىن الۋ شارالارى ۇسىنىلادى?
«تۋليارەمييا اۋرۋلارى كٶبٸنە تابيعي وشاقتىق اۋرۋلار بولىپ ەسەپتەلٸنەدٸ جەنە تۋليارەمييا اۋرۋى بويىنشا قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك-شىعىس اۋداندارىندا تٸركەلٸپ وتىرادى. ەرينە بەلگٸلەپ كەتۋ كەرەك, تۋليارەمييا اۋرۋى بويىنشا قاۋٸپ توپتارى بار. ولارعا وتانىمىزدا جوسپارلى تٷردە ەگۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەدٸ, الايدا, مەن, ەپيدەميولوگ-دەرگٸەر رەتٸندە, ەرەكشە توقتالىپ ٶتكٸم كەلەتٸنٸ- تابيعات اياسىندا دەمالۋدى ۇناتاتىندار مەن اڭشىلىقپەن اينالىساتىندار ٷشٸن ساقتىق شارالارىنىڭ اسا قاجەت ەكەنٸ. تابيعاتقا شىققانىمىزدا كەنەدەن ساقتانۋ قاجەت, ول ٷشٸن قورعانىش كيٸم كيٸپ, ياعني جابىق, اشىق تٷستە بولسا (كەنە جابىسقانىن كٶرۋ ٷشٸن), ارنايى رەپەللەنتەر (جەندٸكتەردەن دەرٸ) قولدانىپ, قايناماعان سۋدى ٸشپەي, جابايى جانۋارلاردىڭ ٶلەكسەسٸنە تيمەۋ, ال كەنە شاققان جاعدايدا تەز ارادا ەمحاناعا قارالۋ- باستى ەرەجەلەر. مۇنداي جاعدايدا جەرگٸلٸكتٸ ەمحانادا ارنايى تەكسەرۋدەن ٶتٸپ, ارنايى ەم شارا جٷرگٸزٸلۋ قاجەت. ٶز ۋاقىتىندا تەز ەم شارا جاساۋ ادام ٶمٸرٸن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ.
سونداي-اق جالپىلاما شارالار دا بار: اۋىلدىق جەردە سانيتارلىق تازالىقتى ساقتاۋ, بۇل- ٸندەتتٸڭ الدىن الۋداعى باستى قادام. سەبەبٸ, تۋليارەمييانىڭ نەگٸزگٸ تارالۋ كٶزٸ- كەمٸرگٸشتەر مەن كەنەلەر, سونداي –اق سونا سيياقتى قان سورعىش جەندٸكتەر. تۋليارەمييالىق جاعدايدى ٷنەمٸ ەپيدەميولوگييالىق باقىلاۋدا ۇستاۋ, دەزينسەكتسييا جەنە كەمٸرگٸشتەرگە قارسى دەراتيزاتسييالىق شارالار جاساۋ ماڭىزدى. ەرينە, بۇل شارالاردىڭ نەتيجەلٸ بولۋى ٷشٸن حالىق اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جەنە سانيتارلىق- اعارتۋشىلىق جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ- اسا ماڭىزدى»,- دەيدٸ ەپيدەميولوگ دەرٸگەر.
ەپيدەميولوگ-دەرٸگەر گٷلدانا بٸلەلقىزى: «تۋليارەمييانىڭ الدىن الۋ- قاراپايىم ساقتىقتان باستالادى»
«تۋليارەمييانىڭ قاۋپٸ ەڭ جوعارى كەزەڭ-جاز جەنە كٷز ايلارىندا. ياعني, كەنەلەر مەن ماسالار بەلسەندٸ كەزەڭدە. تۋليارەمييانى العاشقىدا تۇماۋعا ۇقسايتىندىقتان اجىراتۋ قيىن. ناقتى دياگنوز زەرتحانالىق تالداۋ (پتر, سەرولوگييا) ارقىلى بٸرنەشە كٷن ٸشٸندە قويىلادى. تۋليارەمييانىڭ نەگٸزگٸ ەمٸ- انتيبيوتيكتەر (سترەپتوميتسين, گەنتاميتسين, تەتراتسيكليندەر). دەر كەزٸندە باستالسا, ەم نەتيجەسٸ ٶتە جاقسى, ناۋقاستار تولىق جازىلادى. اۋرۋ جاعدايلارى انىقتالسا, كارانتيندٸك شارالار قاراستىرىلا ما? دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرسەم, ارنايى كارانتين ەنگٸزٸلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ ادامنان ادامعا جۇقپايدى. بٸراق ناۋقاستار اۋرۋحاناعا جاتقىزىلادى, بايلانىستا بولعان ادامدار باقىلاۋدا بولادى. تۋليارەميياعا قارسى ۆاكتسينا بار. قازاقستاندا تۋليارەمييا سيرەك تٸركەلەدٸ. نەگٸزٸنەن سولتٷستٸك قازاقستان, پاۆلودار جەنە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا تابيعي وشاقتارى بار. اۋرۋ كٶبٸنە جەكەلەگەن جاعدايلار تٷرٸندە كەزدەسەدٸ», - دەيدٸ ەپيدەميولوگ دەرٸگەر.
ەڭ باستىسى- ەر ازامات «ساقتانساڭ- ساقتايدى» دەگەن قاراپايىم قاعيدانى ۇمىتپاۋى تيٸس. تابيعاتپەن ٷندەسە وتىرىپ ٶمٸر سٷرۋ- وعان قۇرمەتپەن قاراپ, سونىمەن قاتار, ونداعى قاۋٸپتەردەن دە قورعانا بٸلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سانالى ساقتىق- ساۋ بولاشاقتىڭ كەپٸلٸ.
