Tabiǵattyń tylsym qoinaýynda kózge kórinbeitin qaýipter az emes. Solardyń biri - týliaremiia atty juqpaly aýrý.Tarihta talai halyqtyń basyna bult úiirgen bul dert búgin de ózekti. Atalǵan indet Qazaqstandy da ainalyp ótpedi. Sońǵy jańalyqtarǵa úńiletin bolsaq, Pavlodar oblysynda «kishi oba» dep atalatyn týliaremiianyń eki jaǵdaiy tirkeldi. Endeshe, týliaremiia degenimiz ne? Onyń belgileri, taralý joldary, saqtaný sharalary qandai? Osy suraqtarǵa TOO «Green Clinic» epidemiolog dárigeri Baigýlova Gýldana Bilálqyzy jaýap berdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Týliaremiia: «Kishi oba» jáne onyń qaýiptiligi týraly
«Týliaremiiany jii «kishi oba» dep aitý sebebi osy aýrýdyń klinikalyq kórinisi obamen uqsas bolýynda. Týliaremiia jáne obada da dene qyzýy kóterilip, ýlaný belgileri aiqyn bolady. Limfa túiinderi qabynyp, keide ókpeniń qabynýyna da ákelýi múmkin. Syrtqy kórinisi boiynsha naýqas obaǵa shaldyqqan adamǵa uqsaidy. Bul aýrýdyń qozdyrǵyshynyń juqpalylyǵy joǵary. Buryn oba siiaqty asa qaýipti infektsiia qataryna jatqyzylǵan. Aýrýdyń aǵymy jeńil emes- der kezinde em qabyldanbasa, aýyr asqynýlarǵa ulasyp, tipti ólimge dýshar etýi múmkin. Degenmen, ólim-jitim kórsetkishi oba dertimen salystyrǵanda áldeqaida tómen. HH ǵasyrda týliaremiiany alǵash zerttei bastaǵanda, ony «kishi oba» dep ataǵan. Bul ataý aýrýdyń qaýiptiligin, klinikasy men epidemiologiiasy boiynsha obamen uqsastyǵyn kórsetý úshin qoldanylǵan, biraq ólim-jitimi anaǵurlym tómen»,- deidi epidemiolog dáriger.
Týliaremiia qalai bilinedi? Onyń negizgi belgileri qandai?
«Týliaremiianyń alǵashqy belgileri tumaýǵa uqsaidy:dene qyzýy kóterilip, qaltyraý, álsizdik, bas aýrýy paida bolady. Keiin limfa túiinderi úlkeiip, aýyrsynýy múmkin, keide teride oiyq jara shyǵady. Aýrýdyń túrine bailanysty kóz, tamaq, ókpe de zaqymdalýy yqtimal.»
Infektsiia qandai joldarmen juǵady? Qai adamdar qaýip tobynda?
«Týliaremiianyń juǵý joldary birneshe:
Transmisivti iaǵni kene, masa, sona shaqqanda;
Kontaktty- jabaiy kemirgishtermen nemese olardyń terisin óńdeýmen bailanysta bolǵanda;
Alimentraly- týliaremiia qozdyrǵyshtarymen lastanǵan sý ishkende nemese azyq-túlik arqyly;
Qaýip tobyna, eń aldymen, aýyl sharýashylyǵynda eńbek etetin jandar, ań men balyq aýlaýdy kásip etkender, orman ishin meken etkender, sondai-aq tabiǵat aiasynda jii bolatyn azamattar jatady.»,- deidi epidemiolog maman.
Halyqqa qandai aldyn alý sharalary usynylady?
«Týliaremiia aýrýlary kóbine tabiǵi oshaqtyq aýrýlar bolyp eseptelinedi jáne týliaremiia aýrýy boiynsha Qazaqstannyń soltústik jáne soltústik-shyǵys aýdandarynda tirkelip otyrady. Árine belgilep ketý kerek, týliaremiia aýrýy boiynsha qaýip toptary bar. Olarǵa Otanymyzda josparly túrde egý jumystary júrgiziledi, alaida, men, epidemiolog-dárgier retinde, erekshe toqtalyp ótkim keletini- tabiǵat aiasynda demalýdy unatatyndar men ańshylyqpen ainalysatyndar úshin saqtyq sharalarynyń asa qajet ekeni. Tabiǵatqa shyqqanymyzda keneden saqtaný qajet, ol úshin qorǵanysh kiim kiip, iaǵni jabyq, ashyq túste bolsa (kene jabysqanyn kórý úshin), arnaiy repellenter (jándikterden dári) qoldanyp, qainamaǵan sýdy ishpei, jabaiy janýarlardyń óleksesine timeý, al kene shaqqan jaǵdaida tez arada emhanaǵa qaralý- basty erejeler. Mundai jaǵdaida jergilikti emhanada arnaiy tekserýden ótip, arnaiy em shara júrgizilý qajet. Óz ýaqytynda tez em shara jasaý adam ómirin saqtaýdy qamtamasyz etedi.
Sondai-aq jalpylama sharalar da bar: aýyldyq jerde sanitarlyq tazalyqty saqtaý, bul- indettiń aldyn alýdaǵy basty qadam. Sebebi, týliaremiianyń negizgi taralý kózi- kemirgishter men keneler, sondai –aq sona siiaqty qan sorǵysh jándikter. Týliaremiialyq jaǵdaidy únemi epidemiologiialyq baqylaýda ustaý, dezinsektsiia jáne kemirgishterge qarsy deratizatsiialyq sharalar jasaý mańyzdy. Árine, bul sharalardyń nátijeli bolýy úshin halyq arasynda túsindirý jáne sanitarlyq- aǵartýshylyq jumystaryn júrgizý- asa mańyzdy»,- deidi epidemiolog dáriger.
Epidemiolog-dáriger Gúldana Bilálqyzy: «Týliaremiianyń aldyn alý- qarapaiym saqtyqtan bastalady»
«Týliaremiianyń qaýpi eń joǵary kezeń-jaz jáne kúz ailarynda. Iaǵni, keneler men masalar belsendi kezeńde. Týliaremiiany alǵashqyda tumaýǵa uqsaityndyqtan ajyratý qiyn. Naqty diagnoz zerthanalyq taldaý (PTR, serologiia) arqyly birneshe kún ishinde qoiylady. Týliaremiianyń negizgi emi- antibiotikter (streptomitsin, gentamitsin, tetratsiklinder). Der kezinde bastalsa, em nátijesi óte jaqsy, naýqastar tolyq jazylady. Aýrý jaǵdailary anyqtalsa, karantindik sharalar qarastyryla ma? Degen suraqqa jaýap bersem, arnaiy karantin engizilmeidi, óitkeni adamnan adamǵa juqpaidy. Biraq naýqastar aýrýhanaǵa jatqyzylady, bailanysta bolǵan adamdar baqylaýda bolady. Týliaremiiaǵa qarsy vaktsina bar. Qazaqstanda týliaremiia sirek tirkeledi. Negizinen Soltústik Qazaqstan, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda tabiǵi oshaqtary bar. Aýrý kóbine jekelegen jaǵdailar túrinde kezdesedi», - deidi epidemiolog dáriger.
Eń bastysy- ár azamat «saqtansań- saqtaidy» degen qarapaiym qaǵidany umytpaýy tiis. Tabiǵatpen úndese otyryp ómir súrý- oǵan qurmetpen qarap, sonymen qatar, ondaǵy qaýipterden de qorǵana bilýdi talap etedi. Sanaly saqtyq- saý bolashaqtyń kepili.
