Túrkistan oblysy, Shardara aýdanynda búkil Qazaqstandy eseńgiretken oqiǵa oryn aldy. Jergilikti turǵyn, 70 jastaǵy aqsaqaldy óz uly aiaýsyz sabaǵan. Osy másele jóninde Dalanews tilshisi tájiribeli psiholog, L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqytýshysy,«Máńgilik» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Ibragim Aidos Erbolulymen suhbattasyp, búgingi kúnniń ózekti máseleleri men adam psihologiiasyndaǵy ózgerister jaily pikirin bildik.
Bul – jeke bir otbasyndaǵy qaiǵy ǵana emes. Bul – otbasylyq qundylyqtar men rýhani bailanystyń álsireýiniń kórinisi. Sońǵy jyldary elimizde otbasylyq janjaldardyń, ásirese ata- anasyna kúsh kórsetý faktileriniń artýy baiqalady. Bul- jeke tragediia emes, bul – áleýmettik dert.
«Ata-anaǵa baǵyttalǵan agressiia ártúrli formada kórinýi múmkin. Fizikalyq zorlyq- ata- anaǵa qol kóterý, iterý, dene jaraqatyn keltirý. Psihologiialyq qysym- balaǵattaý, qorqytý, mensinbeý, aiqailaý.Qarjylyq qysym- ata-ananyń zeinetaqysyn iemdený, aqshalai qysym jasaý.Áleýmettik oqshaýlaý- ata-anadan alystap, olardy jalǵyz qaldyrý, nemerelermen kezdestirmeý.
Kóbinese bul jaǵdailar jasóspirimder arasynda jii kezdesedi. Alaida, onyń alǵysharttary erte jastan –aq qalyptasa bastaidy. Máselen, kishkentai bala ata-anasyn qaita-qaita shaqyryp, kóńil aýdartýǵa tyrysqanda,úlkender ony elemei qoisa, bala iterýge, urýǵa kóshe bastaidy. Bul da- shekara buzýdyń alǵashqy belgisi. Ádette, mundai áreketterge ata-analar kúle qarap, «bala ǵoi» dep mán bermei jatady. Alaida, dál osy kezeńde emotsiiany durys jetkizýdi úiretpese, jyldar óte kele ishki renish jinalyp, onyń salmaǵy aýyrlai túsedi. Al ol jinaqtalǵan sezimder ýaqyt óte kele ata-anaǵa baǵyttalǵan agressiia retinde kórinýi múmkin»,- deidi psiholog maman.
Qazaq qoǵamynda ata-ana- qurmettiń, syilastyqtyń jáne tárbieniń tiregi. «Atańa ne qylsań, aldyńa sol keledi» - dep beker aitpaǵan dana halqymyz. Bul sóz urpaq tárbiesindegi eń mańyzdy qaǵidalardyń biri. Ata- anany qurmetteý-balanyń boryshy, al olardyń alǵysyn alý- baqyttyń eń úlkeni sanalǵan. Degenmen, búginde bul qasietti uǵymnyń maǵynasy kómeski tartyp bara jatqandai. Sońǵy jyldary ata-anasyna daýys kóterip, tipti qol jumsaityn balalar jaily jii estitin boldyq. Bul – jai ǵana «bala erkelep ketti» deitin jaǵdai emes, bul- zorlyq-zombylyqtyń erekshe ári qaýipti túri.
Ata-anaǵa qarsy agressiia- kóbinese qoǵamda jabyq, kóleńkede qalatyn, ashyq aitylmaityn másele. Biraq, bul únsizdik- janaiqai. Ony elemeý- bútin bir urpaqtyń adasýyna jol berý.
Sarapshy kózqarasy: Mahabbattyń ámbebap formýlasy joq
«Balany jetkilikti jaqsy kórmegen» degen túsinik týraly aitatyn bolsaq, bul jerde mynany eskerý kerek:mahabattyń bárine ortaq, ámbebap formýlasy joq. Ár adamnyń mahabbatty qabyldaý jáne berý tásili ártúrli. Bireýge ol jyly sóz, al bireýge- qamqorlyq, al úshinshisine – qatal tártip. Sondyqtan da «bala jetkilikti meiirim kórmedi» degen túsiniktiń ózi árkim úshin árqalai uǵynylady.
Keide ata-ananyń mahabbatqa degen túsinigi durys bolmaýy múmkin- biz úshin durys emes bolyp kórinetin tásil, ol úshin shynaiy súiispenshiliktiń kórinisi bolýy yqtimal. Kóbinese ata-analar balasyn uryp nemese jazalap alǵan soń, artynan ózderin kináli sezinip, balasyna tátti berýi, kóńilin tabýǵa tyrysýy- osynyń aiǵaǵy. Olar muny «mahabbatpen jasadym» dep túsinedi. Iaǵni, tártip te, jazalaý da, ruqsat berý de- barlyǵy súiispenshilik úshin jasalyp jatyr degen ustanymda bolady.
Alaida, máseleniń ekinshi jaǵy bar: balalar- ata-ananyń ainasy. Olar kóbine eresekterden kórgenin qaitalaidy.Eger syrt kózge bári jaqsy kórinetin otbasynyń ishinde bala ata-anasyna agressiia kórsetip jatsa, onda bul jaǵdaida birjaqty qaraýǵa bolmaidy. Jaǵdaidy keshendi túrde taldaý qajet. Árine, bul eshqashan balanyń agressiiasyn, ásirese ata-anasyna kórsetilgen psihologiialyq nemese fizikalyq zorlyq-zombylyqty aqtamaidy. Mundai áreket úshin adam mindetti túrde jaýap berýi tiis. Biraq, sonymen qatar ata-ananyń da óz minez-qulqyn, qarym-qatynas úlgisin, tárbielik tásilderin qaita qarap, óz úlesin túsinýge tyrysýy- óte mańyzdy,- deidi maman.
Agressiia baiqalsa- eń aldymen qaýipsizdikti oilaý kerek
«Eger bala jasy kámeletke tolǵan, iaǵni eresek bolsa jáne ata-anasyna fizikalyq nemese psihologiialyq qysym kórsetip jatsa- eń birinshi kezekte ata-ana óz qaýipsizdigin qamtamasyz etýi kerek. Qajet bolǵan jaǵdaida quqyq qorǵaý organdaryna júginýden qoryqpaý qajet.
Ókinishke orai, bizde mundai jaǵdaida «uiat bolady», «bala ǵoi», «halyq ne deidi?» degen siiaqty qoǵamdyq kózqarastyń salmaǵy adam quqyǵynan joǵary qoiylady.Alaida, bul –óte qaýipti kózqaras. Ata –ana – eshkimniń soqqysyna nemese qorlyǵyna tózýge mindetti emes.
Eger bala 10 jas shamasyndaǵy kishkentai bolsa, onyń agressiiasy- bul dabyl signaly. Ol tárbiede, qarym-qatynasta bir jerden aqaý ketkenin kórsetedi. Bul jaǵdaida otbasymen jumys isteitin mamandardyń kómegine júginý- eń durys sheshim»,- deidi psiholog Ibragim Aidos Erboluly.
Agressiia- adamnyń ishki kúizelisine reaktsiia
«Agressiia árqashan da sheshim izdeýdiń burys túri. Biraq, kei adamdar úshin bul- jalǵyz túsinikti jol. Máselen, psihologiiada bala ákesinen ashýyn anasyna jasalǵan ádiletsizdik úshin kórsetýi múmkin. Bul jaǵdaida ol ádilet ornatqysy keledi. Biraq, árine, bul áreket aqtalmaidy. Ókinishke qarai, bizdiń qoǵamda psihologiialyq kómekke júginý áli de sirek. Qazaqstanda 83.7% adam ómirinde birde bir ret psihologtyń kómegine júginbegen. Adamdar problemany sheshkenshe, ony jasyryp, únsiz ómir súrýge tyrysady. Al emotsiialyq aýyrlyq syrtqa shyqpaǵan saiyn, ishte ý bolyp jinala beredi. Sondyqtan, ár jaǵdai jeke qarastyrylýy kerek. Agressiianyń artynda- tereń jara,estelikter, sheshilmegen psihologiialyq problemalar men balalyq shaqtaǵy aýyr áserler turýy múmkin»,- deidi maman.
Ata-ana men bala arasyndaǵy qarym –qatynas – kez kelgen otbasynyń irgetasy. Bul qarym-qatynasta jylýlyq, túsinistik, qurmet pen shynaiy mahabbat bolsa ǵana, urpaqtan urpaqqa beriler qundylyqtar saqtalady. Ata-anaǵa qol kótergen balany aqtaýǵa bolmaidy. Biraq onyń nege bulai áreket etip jatqanyn túsinýge tyrysý- bolashaqta mundai qaitalanbaýy úshin mańyzdy qadam. Mundai kezde otbasy ishindegi qarym qatynasty qaita qarap, dialog ornatyp, qajet bolsa, mamandar kómegine júgingen jón.
Ata- ana da, bala da bir birine jaý emes. Ekeýi de- ómirdiń túrli kezeńderinde jaraqat alǵan, biraq mahabbatqa zárý adamdar. Eń bastysy- bir-birimizdi esti alý, túsine bilý jáne keshirýge daiyn bolý.
Asel Qairatqyzy
