تٷركٸستان وبلىسى, شاردارا اۋدانىندا بٷكٸل قازاقستاندى ەسەڭگٸرەتكەن وقيعا ورىن الدى. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىن, 70 جاستاعى اقساقالدى ٶز ۇلى اياۋسىز ساباعان. وسى مەسەلە جٶنٸندە Dalanews تٸلشٸسٸ تەجٸريبەلٸ پسيحولوگ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى,«مەڭگٸلٸك» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ يبراگيم ايدوس ەربولۇلىمەن سۇحباتتاسىپ, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ مەن ادام پسيحولوگيياسىنداعى ٶزگەرٸستەر جايلى پٸكٸرٸن بٸلدٸك.
بۇل – جەكە بٸر وتباسىنداعى قايعى عانا ەمەس. بۇل – وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن رۋحاني بايلانىستىڭ ەلسٸرەۋٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە وتباسىلىق جانجالداردىڭ, ەسٸرەسە اتا- اناسىنا كٷش كٶرسەتۋ فاكتٸلەرٸنٸڭ ارتۋى بايقالادى. بۇل- جەكە تراگەدييا ەمەس, بۇل – ەلەۋمەتتٸك دەرت.
«اتا-اناعا باعىتتالعان اگرەسسييا ەرتٷرلٸ فورمادا كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. فيزيكالىق زورلىق- اتا- اناعا قول كٶتەرۋ, يتەرۋ, دەنە جاراقاتىن كەلتٸرۋ. پسيحولوگييالىق قىسىم- بالاعاتتاۋ, قورقىتۋ, مەنسٸنبەۋ, ايقايلاۋ.قارجىلىق قىسىم- اتا-انانىڭ زەينەتاقىسىن يەمدەنۋ, اقشالاي قىسىم جاساۋ.ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلاۋ- اتا-انادان الىستاپ, ولاردى جالعىز قالدىرۋ, نەمەرەلەرمەن كەزدەستٸرمەۋ.
كٶبٸنەسە بۇل جاعدايلار جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا جيٸ كەزدەسەدٸ. الايدا, ونىڭ العىشارتتارى ەرتە جاستان –اق قالىپتاسا باستايدى. مەسەلەن, كٸشكەنتاي بالا اتا-اناسىن قايتا-قايتا شاقىرىپ, كٶڭٸل اۋدارتۋعا تىرىسقاندا,ٷلكەندەر ونى ەلەمەي قويسا, بالا يتەرۋگە, ۇرۋعا كٶشە باستايدى. بۇل دا- شەكارا بۇزۋدىڭ العاشقى بەلگٸسٸ. ەدەتتە, مۇنداي ەرەكەتتەرگە اتا-انالار كٷلە قاراپ, «بالا عوي» دەپ مەن بەرمەي جاتادى. الايدا, دەل وسى كەزەڭدە ەموتسييانى دۇرىس جەتكٸزۋدٸ ٷيرەتپەسە, جىلدار ٶتە كەلە ٸشكٸ رەنٸش جينالىپ, ونىڭ سالماعى اۋىرلاي تٷسەدٸ. ال ول جيناقتالعان سەزٸمدەر ۋاقىت ٶتە كەلە اتا-اناعا باعىتتالعان اگرەسسييا رەتٸندە كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن»,- دەيدٸ پسيحولوگ مامان.
قازاق قوعامىندا اتا-انا- قۇرمەتتٸڭ, سىيلاستىقتىڭ جەنە تەربيەنٸڭ تٸرەگٸ. «اتاڭا نە قىلساڭ, الدىڭا سول كەلەدٸ» - دەپ بەكەر ايتپاعان دانا حالقىمىز. بۇل سٶز ۇرپاق تەربيەسٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدى قاعيدالاردىڭ بٸرٸ. اتا- انانى قۇرمەتتەۋ-بالانىڭ بورىشى, ال ولاردىڭ العىسىن الۋ- باقىتتىڭ ەڭ ٷلكەنٸ سانالعان. دەگەنمەن, بٷگٸندە بۇل قاسيەتتٸ ۇعىمنىڭ ماعىناسى كٶمەسكٸ تارتىپ بارا جاتقانداي. سوڭعى جىلدارى اتا-اناسىنا داۋىس كٶتەرٸپ, تٸپتٸ قول جۇمسايتىن بالالار جايلى جيٸ ەستيتٸن بولدىق. بۇل – جاي عانا «بالا ەركەلەپ كەتتٸ» دەيتٸن جاعداي ەمەس, بۇل- زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەرەكشە ەرٸ قاۋٸپتٸ تٷرٸ.
اتا-اناعا قارسى اگرەسسييا- كٶبٸنەسە قوعامدا جابىق, كٶلەڭكەدە قالاتىن, اشىق ايتىلمايتىن مەسەلە. بٸراق, بۇل ٷنسٸزدٸك- جانايقاي. ونى ەلەمەۋ- بٷتٸن بٸر ۇرپاقتىڭ اداسۋىنا جول بەرۋ.
ساراپشى كٶزقاراسى: ماحابباتتىڭ ەمبەباپ فورمۋلاسى جوق
«بالانى جەتكٸلٸكتٸ جاقسى كٶرمەگەن» دەگەن تٷسٸنٸك تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل جەردە مىنانى ەسكەرۋ كەرەك:ماحاباتتىڭ بەرٸنە ورتاق, ەمبەباپ فورمۋلاسى جوق. ەر ادامنىڭ ماحابباتتى قابىلداۋ جەنە بەرۋ تەسٸلٸ ەرتٷرلٸ. بٸرەۋگە ول جىلى سٶز, ال بٸرەۋگە- قامقورلىق, ال ٷشٸنشٸسٸنە – قاتال تەرتٸپ. سوندىقتان دا «بالا جەتكٸلٸكتٸ مەيٸرٸم كٶرمەدٸ» دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ ەركٸم ٷشٸن ەرقالاي ۇعىنىلادى.
كەيدە اتا-انانىڭ ماحابباتقا دەگەن تٷسٸنٸگٸ دۇرىس بولماۋى مٷمكٸن- بٸز ٷشٸن دۇرىس ەمەس بولىپ كٶرٸنەتٸن تەسٸل, ول ٷشٸن شىنايى سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولۋى ىقتيمال. كٶبٸنەسە اتا-انالار بالاسىن ۇرىپ نەمەسە جازالاپ العان سوڭ, ارتىنان ٶزدەرٸن كٸنەلٸ سەزٸنٸپ, بالاسىنا تەتتٸ بەرۋٸ, كٶڭٸلٸن تابۋعا تىرىسۋى- وسىنىڭ ايعاعى. ولار مۇنى «ماحابباتپەن جاسادىم» دەپ تٷسٸنەدٸ. ياعني, تەرتٸپ تە, جازالاۋ دا, رۇقسات بەرۋ دە- بارلىعى سٷيٸسپەنشٸلٸك ٷشٸن جاسالىپ جاتىر دەگەن ۇستانىمدا بولادى.
الايدا, مەسەلەنٸڭ ەكٸنشٸ جاعى بار: بالالار- اتا-انانىڭ ايناسى. ولار كٶبٸنە ەرەسەكتەردەن كٶرگەنٸن قايتالايدى.ەگەر سىرت كٶزگە بەرٸ جاقسى كٶرٸنەتٸن وتباسىنىڭ ٸشٸندە بالا اتا-اناسىنا اگرەسسييا كٶرسەتٸپ جاتسا, وندا بۇل جاعدايدا بٸرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. جاعدايدى كەشەندٸ تٷردە تالداۋ قاجەت. ەرينە, بۇل ەشقاشان بالانىڭ اگرەسسيياسىن, ەسٸرەسە اتا-اناسىنا كٶرسەتٸلگەن پسيحولوگييالىق نەمەسە فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىقتى اقتامايدى. مۇنداي ەرەكەت ٷشٸن ادام مٸندەتتٸ تٷردە جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس. بٸراق, سونىمەن قاتار اتا-انانىڭ دا ٶز مٸنەز-قۇلقىن, قارىم-قاتىناس ٷلگٸسٸن, تەربيەلٸك تەسٸلدەرٸن قايتا قاراپ, ٶز ٷلەسٸن تٷسٸنۋگە تىرىسۋى- ٶتە ماڭىزدى,- دەيدٸ مامان.
اگرەسسييا بايقالسا- ەڭ الدىمەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ويلاۋ كەرەك
«ەگەر بالا جاسى كەمەلەتكە تولعان, ياعني ەرەسەك بولسا جەنە اتا-اناسىنا فيزيكالىق نەمەسە پسيحولوگييالىق قىسىم كٶرسەتٸپ جاتسا- ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە اتا-انا ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. قاجەت بولعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٷگٸنۋدەن قورىقپاۋ قاجەت.
ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە مۇنداي جاعدايدا «ۇيات بولادى», «بالا عوي», «حالىق نە دەيدٸ?» دەگەن سيياقتى قوعامدىق كٶزقاراستىڭ سالماعى ادام قۇقىعىنان جوعارى قويىلادى.الايدا, بۇل –ٶتە قاۋٸپتٸ كٶزقاراس. اتا –انا – ەشكٸمنٸڭ سوققىسىنا نەمەسە قورلىعىنا تٶزۋگە مٸندەتتٸ ەمەس.
ەگەر بالا 10 جاس شاماسىنداعى كٸشكەنتاي بولسا, ونىڭ اگرەسسيياسى- بۇل دابىل سيگنالى. ول تەربيەدە, قارىم-قاتىناستا بٸر جەردەن اقاۋ كەتكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل جاعدايدا وتباسىمەن جۇمىس ٸستەيتٸن مامانداردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋ- ەڭ دۇرىس شەشٸم»,- دەيدٸ پسيحولوگ يبراگيم ايدوس ەربولۇلى.
اگرەسسييا- ادامنىڭ ٸشكٸ كٷيزەلٸسٸنە رەاكتسييا
«اگرەسسييا ەرقاشان دا شەشٸم ٸزدەۋدٸڭ بۇرىس تٷرٸ. بٸراق, كەي ادامدار ٷشٸن بۇل- جالعىز تٷسٸنٸكتٸ جول. مەسەلەن, پسيحولوگييادا بالا ەكەسٸنەن اشۋىن اناسىنا جاسالعان ەدٸلەتسٸزدٸك ٷشٸن كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. بۇل جاعدايدا ول ەدٸلەت ورناتقىسى كەلەدٸ. بٸراق, ەرينە, بۇل ەرەكەت اقتالمايدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ قوعامدا پسيحولوگييالىق كٶمەككە جٷگٸنۋ ەلٸ دە سيرەك. قازاقستاندا 83.7% ادام ٶمٸرٸندە بٸردە بٸر رەت پسيحولوگتىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنبەگەن. ادامدار پروبلەمانى شەشكەنشە, ونى جاسىرىپ, ٷنسٸز ٶمٸر سٷرۋگە تىرىسادى. ال ەموتسييالىق اۋىرلىق سىرتقا شىقپاعان سايىن, ٸشتە ۋ بولىپ جينالا بەرەدٸ. سوندىقتان, ەر جاعداي جەكە قاراستىرىلۋى كەرەك. اگرەسسييانىڭ ارتىندا- تەرەڭ جارا,ەستەلٸكتەر, شەشٸلمەگەن پسيحولوگييالىق پروبلەمالار مەن بالالىق شاقتاعى اۋىر ەسەرلەر تۇرۋى مٷمكٸن»,- دەيدٸ مامان.
اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى قارىم –قاتىناس – كەز كەلگەن وتباسىنىڭ ٸرگەتاسى. بۇل قارىم-قاتىناستا جىلۋلىق, تٷسٸنٸستٸك, قۇرمەت پەن شىنايى ماحاببات بولسا عانا, ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرٸلەر قۇندىلىقتار ساقتالادى. اتا-اناعا قول كٶتەرگەن بالانى اقتاۋعا بولمايدى. بٸراق ونىڭ نەگە بۇلاي ەرەكەت ەتٸپ جاتقانىن تٷسٸنۋگە تىرىسۋ- بولاشاقتا مۇنداي قايتالانباۋى ٷشٸن ماڭىزدى قادام. مۇنداي كەزدە وتباسى ٸشٸندەگٸ قارىم قاتىناستى قايتا قاراپ, ديالوگ ورناتىپ, قاجەت بولسا, ماماندار كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن جٶن.
اتا- انا دا, بالا دا بٸر بٸرٸنە جاۋ ەمەس. ەكەۋٸ دە- ٶمٸردٸڭ تٷرلٸ كەزەڭدەرٸندە جاراقات العان, بٸراق ماحابباتقا زەرۋ ادامدار. ەڭ باستىسى- بٸر-بٸرٸمٸزدٸ ەستي الۋ, تٷسٸنە بٸلۋ جەنە كەشٸرۋگە دايىن بولۋ.
اسەل قايراتقىزى
