ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەر ەلدٸڭ ٶز اەس-ٸ بولۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە سالا ماماندارى, قوعام بەلسەندٸلەرٸ بيٸك مٸنبەرلەردە ايتىپ جٷر. قازاقستاندا اەس سالۋشى ۆەندوردى تاڭداۋ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. بٸلەتٸنٸمٸزدەي, حالىق اراسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى بەلسەندٸ جٷرۋدە.
اەس سالاتىن ورىن رەتٸندە الماتى وبلىسىنداعى ٷلكەن اۋىلىنىڭ ماڭى بالقاش كٶلٸ جانى قاراستىرىلىپ وتىر. ەلەمنٸڭ 30-دان استام ەلٸندە بار اەس – تازا ەنەرگييا كٶزٸن ٶندٸرەتٸنٸن جەنە ەكولوگيياعا تيگٸزەر زالالى از ەكەنٸن مىسالدارمەن تٷسٸندٸرٸپ جٷرگەن ەكولوگ ماماندار از ەمەس. دەل قازٸرگٸ قولدانىپ جٷرگەن پارنيكتٸك گاز بەن كٶمٸردٸڭ اۋانى لاستايتىنىن دا ايتىپ دابىل قاعۋدا.
بۇل جٶنٸندە ەكولوگ ورىنباسار توعجانوۆتان سۇراعانىمىزدا, «عىلىمي زەرتتەۋلەر تۇرعىسىنان ايتساق, اەس-تٸڭ بالقاش كٶلٸنە تٸكەلەي زييانى بار دەۋگە نەگٸز جوق. سۋدى تەك تۇتاس جٷيەنٸ سالقىنداتۋ ٷشٸن عانا قولدانادى. سول ٷشٸن دە كٶپ ەل اەس-تٸ تەڭٸزدٸڭ, كٶلدٸڭ جاعاسىنا سالادى. بٷگٸندە ادامزاتتى قاتتى قيناپ تۇرعانى – بٷكٸلعالامدىق جىلىنۋ پروتسەسٸ. بۇل ٶمٸر سٷرۋدٸ اسا قيىنداتاتىن پروتسەسس. وسى جاعىنان العاندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ پايداسى بار. بٸرٸنشٸدەن, اتموسفەراعا ەشقانداي كٶمٸرقىشقىل گازىن, باسقا دا پارنيكتٸك گازداردى شىعارمايدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, اەس – ەڭ تازا ەكولوگييالىق ەرٸ تيٸمدٸ ەنەرگييا» دەگەن پٸكٸردە.
ەكولوگ ورىنباسار توعجانوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, اەس ٶزٸنٸڭ قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸ اياقتالعاننان كەيٸن دە جۇمىس ٸستەي بەرەدٸ. «ياعني, كەمٸندە 20 جىل ٷزدٸكسٸز ەرەكەتتە بولادى. بٸرتە-بٸرتە سۋۋى كەرەك. ال ودان كەيٸن زالالسىزداندىرىلادى.
«ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ەنەرگييانىڭ بٸردەن-بٸر كٶزٸ – اەس. بۇل ەلدٸڭ ينتەللەكتۋالدىق ەلەۋەتٸن, دەڭگەيٸن كٶتەرەدٸ. اەس-تٸ پايدالانۋ – عىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە ٷلەس قوسادى, جاس عالىمداردىڭ اتوم سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتادى. ەكونوميكا دامىپ, ينفراقۇرىلىم مەسەلەسٸ شەشٸلٸپ, ٶنەركەسٸپ ورىندارى اشىلادى», – دەيدٸ ەكولوگ و. توعجانوۆ.
قازٸر حالىق اراسىندا اەس-تٸ قولداۋشىلار سانى از ەمەس, تەك راديوفوبييانى جەڭۋ كەرەك دەيدٸ ماماندار. بۇل تۇرعىدا ەكولوگ ورىنباسار توعجانوۆ: «راديوفوبييانى جەڭۋ – وڭاي ەمەس. وعان ۋاقىت كەرەك. ەڭ باستىسى, حالىق اراسىندا جٷرٸپ جاتقان اقپاراتتىق تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن توقتاتپاي جٷيەلٸ تٷردە ەرٸ قاراي جٷرگٸزە بەرۋ كەرەك. ماماندار حالىقپەن كەزدەسۋدٸ جالعاستىرىپ, قاجەتتٸ ماتەريالداردى باق-تا ەلٸ دە جارييالاي بەرۋٸ قاجەت. بۇعان ماگاتە ماماندارى دا پٸكٸر بٸلدٸرگەنٸ جٶن. مەسەلەن, فرانتسييا ەلەكتر كٶزٸنٸڭ 60 پايىزىن اەس-تان الادى. ال راديوفوبييا جايلاعان گەرمانييادا ستانتسييا جۇمىسىن توقتاتىپ جاتىر. بٸراق كٷنٸنە بٸرنەشە رەت جەر سٸلكٸنٸسٸ تٸركەلەتٸن جاپونييادا اەس كٶپ. ونداعان ستانتسييا بار. مۇندا بٸر عانا اپات بولدى. جۇرت فۋكۋسيماداعى بۇل اپاتتىڭ سەبەبٸ مەن سالدارىن بٸلمەي تۇرىپ, ٷرەيگە بوي الدىرادى. نەگٸزٸنەن بۇل ادام فاكتورىنان بولعان اپات. قۇرىلىس جۇمىسى كەزٸندە تسۋنامي بولاتىن جاعالاۋعا جاقىن جەرٸنە تولقىننىڭ كٷشٸن ازايتاتىن سۋ استىنداعى قۇرىلعى سالىنباي كەتكەن. جالپى العاندا, قازٸر اەس-تەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەتٸلدٸرٸلدٸ. سوندىقتان دا سەنٸمدٸ ەنەرگييا كٶزٸنە اينالدى. ەنەرگييا قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ كەرەك. بٷكٸلعالامدىق جىلىنۋ پروتسەسٸن بولدىرماي جەنە وسىعان قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋ ٷشٸن وتىن جاعۋدى, ياعني كٶمٸر, گاز, مازۋت بولسىن, كٶمٸرسۋتەكتٸ جاعۋدى بارىنشا ازايتىپ, تٸپتٸ توقتاتۋىمىز قاجەت. قالاي بولعاندا دا, ادامزات ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن پارنيكتٸك گازدى شىعارۋدى دوعارۋدى قولعا العان جٶن. ەڭ تاپتىرمايتىن ەنەرگييا كٶزٸ, سەنٸمدٸ ەرٸ تيٸمدٸ قۋات كٶزٸن بەرەتٸن – اەس», - دەيدٸ ەكولوگ مامان.
«بالاما ەنەرگييا كٶزدەرٸ – سۋ, جەل, كٷن ەلەكتر ستانتسيياسىن نەگە دامىتىپ, پايدالانبايمىز?» دەيتٸندەر دە بار. بۇعان ەكولوگتىڭ جاۋابى دايىن. «ەرينە, بالاما ەنەرگييا كٶزٸن پايدالانۋعا بولادى. بٸراق بۇلار اۋا رايىنا تەۋەلدٸ. كٷن بۇلتتى بولسا, ەنەرگييا از ٶندٸرٸلەدٸ. تٷن ۋاقىتىندا مٷلدەم جوعالادى. ال جەل ەلەكتر ستانتسيياسى – جەلدٸڭ قۋاتىنا بايلانىستى. جەل تۇراقتى سوعىپ تۇرسا, ەرينە جاقسى. الايدا, جەل دە ەشقاشان ٷنەمٸ بٸرقالىپتا تۇرمايدى. سول سيياقتى ەلٸمٸزدە سۋ ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ مٷمكٸندٸگٸ از. بۇل ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. دەگەنمەن, بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى – وتىن جاعاتىن ەنەرگييا ەمەس, بالاما ەنەرگييا كٶزدەرٸ مەن اەس بولىپ قالا بەرمەك», – دەپ تٷيٸندەدٸ پٸكٸرٸن ەكولوگ ورىنباسار توعجانوۆ.
