57 مىڭ: ساپتاعى ونلاين-بوتتار نەمەسە, ارانداتۋشىلاردىڭ ايلا-تەسٸلٸ
الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەربولات دوساەۆتىڭ وتستاۆكاسىن تالاپ ەتكەن ونلاين-پەتيتسييانىڭ ارانداتۋ مەن جەلٸكتٸرۋگە جەتەلەگٸسٸ كەلەتٸندەر تابىلدى.
شاھار باسشىسىنىڭ قىزمەتٸنە قاتىستى رەتسٸز ەڭگٸمەنٸ ٶزٸن بەلسەندٸ سانايتىندار تاعى قوزعادى.
جاسىراتىنى جوق, قالا ەكٸمٸ دوساەۆ الماتىداعى اۋدانداردىڭ بارلىق ازاماتتارىمەن تۇراقتى تٷردە كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ كەلەدٸ. كەز-كەلگەن تۇرعىن قولىنا ميكروفوندى الىپ, جانايقايىن كەدەرگٸسٸز جەتكٸزە الادى.
جۇرتشىلىقپەن جٷزدەسۋ الاڭى قىسقا ۋاقىتتا ناقتى پروبلەمالار ايتىلاتىن الاڭقايعا اينالعانىن بٸلەمٸز, دەسەك تە, ەكٸمنٸڭ الماتى تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋٸ العاش رەت جٶن-جوسىقسىزدىققا پايدالانىلدى.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر تٶڭٸرەگٸندەگٸ حايپقا نەگٸزدەلگەن ارانداتۋشىلىعىمەن مەلٸم بولعان ەرٸ جانبولات مامايدىڭ تٸركەلمەگەن دەمپارتيياسىنىڭ بەلسەندٸسٸ ارۋجان دٷيسەباەۆا دەگەن بٸرەۋ ەكٸمگە پەتيتسييا تۋرالى ساۋال جولداۋعا مٷمكٸندٸك الدى. ەربولات دوساەۆ بەلسەندٸنٸڭ پەتيتسيياعا قول قويعان 57 مىڭ تۋرالى ەڭگٸمەسٸن اسىقپاي تىڭداپ الىپ, كٶپتەگەن دٷنيەگە كٶز جەتكٸزەتٸن تولىمدى جاۋاپ قايتاردى.
بٸرٸنشٸدەن, بۇل 57 مىڭ قول قويۋشى – اتى-جٶنٸ بەيمەلٸم انونيمدٸ قولدانۋشىلار, ولار بوتتار بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ايتپاقشى, دەل وسى بوت-قول قويۋشىلارمەن جانجال دا بولدى, ول مەسەلەنٸ قوزعاپ ەربولات دوساەۆتى ايىپتاپ, شابۋىلداعان دا ەلگٸ بەلسەندٸنٸڭ «ەرٸپتەستەرٸ» بولاتىن.
اشىعىن ايتقاندا, بۇل جاساندى قۇجاتقا ونلاين قويىلعان قولداردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ بولسىن شىنايلىعىنا كٷمەن تۋادى. سەبەبٸ, مۇنداي پەتيتسيياعا قازاقستانداعى تانىمال ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە اككاۋنتتارىن تٸركەگەن كەز-كەلگەن ادام كەمٸ, التى رەت داۋىس بەرە الادى.
ال ونىڭ ناقتى گەوگرافييالىق ورنالاسۋ جاعدايى مٷلدەم ماڭىزدى بولماي تۇر, بۇل مەسەلەدە نەگٸزٸ داۋىس بەرۋشٸلەر تەك الماتىلىقتار عانا بولۋى تيٸس ەدٸ عوي. شىندىعىنا كەلگەندە, سٶز سولاردىڭ ەكٸمٸ تۋرالى بولىپ وتىر عوي.
بٸر قىزىعى, قول قويۋشىلاردىڭ الماتىلىقتار ەكەنٸ راس بولسا, ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ كەستەسٸ بۇزىلعان با, قالاي ٶزٸ? مەسەلەن, پەتيتسييانىڭ استىنا قول قويعانداردىڭ ستاتيستيكاسىنا قاراساڭىز, تٷگەلگە جۋىعىنىڭ قول قويعان مەزگٸلٸ تٷنگٸ 3 پەن 5-تٸڭ اراسىنا سەيكەس كەلەدٸ ەكەن.
ونىڭ ٷستٸنە, سول ۋاقىتتا ٷش مينۋتتىڭ ٸشٸندە جٷزدەگەن ادامنىڭ قولى قويىلىپ ٷلگەرٸپتٸ. قول قويۋشىلاردىڭ ساعاتتىق ٶلشەمٸ قازاقستانعا قاراعاندا باسقالاۋ دەپ ويلاۋعا بولادى, مەسەلەن, مەسكەۋ دەرسٸز, سەبەبٸ ارادا ٷش ساعات ايىرماشىلىق بار. بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا الگوريتمنەن ٶزدەرٸ جاڭىلىسقان, بۇل رەسەيلٸك بوتتاردىڭ ەربولات دوساەۆتى قولداۋىنا ەكەلدٸ. ولقىلىق ورنىنا كەلتٸرٸلگەن سوڭ پەتيتسييانى ۇيىمداستىرۋشىلار مۇنى ەكٸمنٸڭ ٶزٸنە كٷيە جاعۋعا پايدالاندى.
ەكٸنشٸدەن, قازاقستاندا مۇنداي نەزٸك الاڭدا تازا ويىندى ۇيىمداستىراتىن ونلاين-پەتيتسييانىڭ لەگيتيمدٸ ينستيتۋتى ەلٸ جوق. قاجەتتٸ زاڭنامالىق قۇجات قازٸر پارلامەنتتٸڭ قاراۋىندا جاتىر. ول قابىلدانبايىنشا, ونلاين-پەتيتسيياعا ارنالعان لەگيتيمدٸ الاڭ بولمايدى دا. ال قازٸرگٸ پايدالانىلىپ جٷرگەندەرٸ تۋرالى ايتۋعا دا تۇرمايدى, وندا اينالدىرعان ەكٸ ادام ونداعان مىڭ بەلسەندٸنٸڭ رٶلٸندە ويناي الادى. تالقىلانىپ وتىرعان جاعداي دا دەل سولاي بولدى.
ٷشٸنشٸدەن, دوساەۆتىڭ وتستاۆكاسىن قالايتىنداردىڭ سانى شىنايى تٷردە 57 مىڭ ادام بولدى دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە, ولار ەكٸ ميلليوننان استام تۇرعىنى بار الماتى حالقىنىڭ ٷلەسٸنٸڭ بولماشى بٸر بٶلٸگٸن قۇرايتىنى كٷلكٸلٸ. ارۋجان دٷيسەباەۆانىڭ پروبلەماسى دا سول, ونىڭ سٶز ەتكەن مىڭداعان ادامى ناقتى ٶمٸردە جوق. ايتپاقشى, دوساەۆقا قارسى دەمپارتييا ۇيىمداستىرعان ميتينگٸ دە ەسٸمٸزدە. ولار مىڭداعان ادامدى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, كەم دەگەندە 500 ادام جينار دەپ ويلاعانبىز.
شىندىعىندا, جٷزدٸڭ اينالاسىندا عانا قارا كٶرٸندٸ, ونىڭ دا بٸر بٶلٸگٸ شتاتتىق اگەنتتەر بولدى.
شىندىعىنا كەلگەندە, قالادا جۇمىس قىزۋ جٷرٸپ جاتقانىن, سان جىلداردان بەرٸ قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ بٸرتٸندەپ شەشٸلە باستاعانىن الماتىلىقتار كٶرٸپ وتىر. بٸرنەشە جىل بۇرىن قالا ورتالىعى قۇرىلىس الاڭدارىنا اينالعان بولاتىن. سول ۋاقىتتا دا بەرٸ قىجىرتقان ەدٸ. الايدا سوڭىنان پانفيلوۆ كٶشەسٸندەگٸ كەرەمەت كٶرٸنٸس, جاڭارعان اربات تۋرا ەۋروپالىق قالالاردىڭ بەينەسٸن كٶزگە ەكەلگەندەي بولدى.
قازٸر قالا ەكٸمٸ دوساەۆتىڭ كومانداسى الدىندا «ەسكٸ» الماتىنىڭ قوردالانعان پروبلەمالارىمەن قاتار ودان دا ماڭىزدى مٸندەتتەر تۇر. وعان الماتىعا جاڭادان قوسىلعان ايماقتاردى قوسىڭىز. تاۋ ەتەگٸ مەن جوعارى ايماقتارداعى, بۋىرقانعان تاۋ ٶزەندەرٸ جاعاسىنداعى جەرلەردٸ ويلانباستان تاراتىپ بەرۋ از پروبلەما تۋدىرىپ وتىرعان جوق. بٸز مۇنىڭ بەرٸن تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان بەرٸ كٶرٸپ كەلەمٸز. سول كەزدەرٸ الماتىلىقتاردىڭ ەلسٸز نارازىلىق داۋىستارىن ەستيتٸنبٸز.
ال ەندٸ, قالا قۇرىلىسى سالاسىندا كٶپتەن كٷتكەن تەرتٸپ ورناتىلا باستاعاندا, نارازى الماتىلىقتار ٶزدەرٸن كٶرسەتٸپ قالعىسى كەلگەندەي.
بٸراق شىندىعىندا, بۇل نارازىلىقتىڭ استارىندا قالا ەكٸمدٸگٸنٸڭ بەلسەندٸلٸگٸ ۇنامايتىندار بار سيياقتى. قۇرىلىستى جٷرگٸزەتٸندەردٸڭ لوببيٸ قولدارى تازا ەمەس قالا بەلسەندٸلەرٸن ىنتىقتىراتىن بي الاڭىنا اينالىپ كەتكەندەي. ول جۇرتشىلىقتىڭ دا شىدامىن تاۋىسىپ وتىر. قالا ەكٸمٸ دوساەۆقا قارسى پەتيتسييانى ۇيىمداستىرۋشىلاردى قۇرىلىسشى-وليگارحتاردىڭ اراسىنان ٸزدەۋ كەرەك سيياقتى. ولارعا ەكٸم وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس, كەرٸسٸنشە تٸستەرٸن سىندىراتىنىن كٶرسەتتٸ.
ونلاين-پەتيتسييا تاقىرىبىنا ورالساق, نەگٸزگٸ نەرسەنٸ ايتا كەتكەن دۇرىس. پروۆاكاتسييالىق قوقىستاردى ورنالاستىراتىن قازٸرگٸ الاڭدار – ەسكٸ انونيمدٸ ينتەرنەتتٸڭ سوڭعى قالدىقتارى بولىپ تۇر. حەيت پەن بۋللينگ جاساۋ, قاپتاعان تروللدەردٸڭ لاستىعى بارشاعا ايان. مۇندا تٸركەلۋدٸڭ قاجەتٸ دە جوق, كەز كەلگەن ادامنىڭ بٸرەۋدٸڭ اتىن پايدالانىپ وينا كەلگەندٸ جاساۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار.
بٸرەۋدٸڭ بەتپەردەسٸن جامىلىپ, ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ, شابۋىل جاساي الادى.
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, kompromat.kz دەگەن سايت بولعان. اتالعان رەسۋرس ارقىلى جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە, دەپۋتاتتارعا, بەلگٸلٸ بيزنەسمەندەرگە ينسايدەرلٸك اقپاراتتار تٷرٸمەن اشىق شابۋىل جاسالىپ وتىردى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸندە وسىنداي قوقىس جەشٸگٸنٸڭ ورنىن تولىق كٶلەمدە ونلاين-پەتيتسيياعا ارنالعان الاڭدار الماستىرىپ وتىر.
2020 جىلدان باستاپ بٸرنەشە جىلدا قازاقستان بويىنشا وسىنداي 213 پەتيتسييا پايدا بولدى. سونىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ حايپقا اينالعاندارى – شىندىقتان تىم الشاق كەتٸپ, جۇرتتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸمەن ويناعاندارىنىڭ كٶبٸ الماتى بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قولىنان شىقتى. ەندٸ مٸنە, الماتىنى ەكولوگييالىق اپاتتى ايماق دەپ تانۋ تۋرالى (بۇل جارييالانىمنىڭ اۆتورلارى ٶمٸرٸندە بٸر رەت, مەسەلەن, ٷندٸستاننىڭ ٸرٸ قالالارىندا بولىپ كٶردٸ مە ەكەن?), جەنە الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىن ٷي كەشەنٸن وڭتٷستٸك استاناعا قوسۋ,
نازارباەۆ داڭعىلىن باسقاشا اتاۋعا شاقىرۋ تۋرالى پەتيتسييا بار.
كٶرٸپ تۇرعانىمىزداي, الماتىلىقتار, نەمەسە الماتىلىق بەلسەندٸلەر جاساعان پەتيتسييا قالاداعى پروبلەمالىق احۋالدىڭ شەشٸمٸن ايتۋعا ەمەس, تەك جانجال تۋدىرۋعا, پروۆاكاتسييا جاساۋعا باعىتتالعانى بايقالادى.
ەكٸمدٸ وتستاۆكاعا كەتٸرۋ تۋرالى پەتيتسييا شىعار-شىقپاستان قالالىق پوليتسييا دەپارتامەنتٸ ونىڭ اۆتورى سەرگەي ەگوروۆ دەگەن ادامنىڭ جوق ەكەنٸن انىقتادى. بۇعان نە دەيسٸز? ونداي اتى-جٶنٸ بار, قۇجاتى رەسٸمدەلگەن ادام الماتىدا جوق, تٸپتٸ تۇرمايدى دا. سٶيتٸپ, پروۆاكاتسييالىق دٷنيەنٸ فەيك پەرسوناج عانا جاساعانى, وعان تەك فەيك الماتىلىقتار عانا قول قويعانى انىقتالىپ وتىر.
ەربولات دوساەۆقا كەلسەك, مەنٸڭ مٸندەتٸم ونى «نارازى الماتىلىقتاردان» قورعاۋ ەمەس. وعان قارسى جاسالعان پەتيتسييا نەگٸزسٸزدٸكتٸڭ قايدا كەتٸپ بارا جاتقانىن كٶرسەتەتٸن ناعىز دەمونستراتسييا بولدى. ول جەردەگٸ پروۆوكاتورلار مەملەكەتكە ٶزٸنٸڭ دەگەنٸن ٸستەتٸپ وتىرعانداي كٶرٸنەدٸ. دوساەۆ – ٶز جۇمىسىن ٸستەپ جاتقان شەنەۋنٸك. ونداعان جىلداردان بەرٸ جينالىپ قالعان الماتى سەكٸلدٸ الىپ مەگاپوليستٸڭ مەسەلەلەرٸن ارانداتۋمەن شەشەم دەۋ جاڭساقتىق. قارابايىر بولسىن, اششى بولسىن, شىندىق وسى.
ٶيتكەن الماتىداعى پروبلەمالار اسپاننان تٷسكەن جوق, ونى بٸزگە ٶزگە پلانەتالىقتار ەكەپ تاستاعان جوق – ونى بٸز بۇرىنعى قالا باسشىلارىنىڭ قىلمىستىق ەرەكەتتەرٸنە جول بەرۋ ارقىلى ٶزٸمٸزگە ٶزٸمٸز جاسادىق.
57 مىڭ فەيك قول جيعان پەتيتسيياعا قاتىستى ارۋجان دٷيسەباەۆا سيياقتى بەلگٸسٸز بٸرەۋدٸڭ دوساەۆتى وتستاۆكاعا كەتٸرۋدٸ تالاپ ەتۋٸنٸڭ قيياليلىعىن تٷسٸنۋ ٶتە وڭاي. ەزٸل ٷشٸن بولسىن ايتالىق, كٶز الدىڭىزعا بٷكٸل الماتىنى مارسقا كٶشٸرۋ تۋرالى پەتيتسييا جاسالدى دەپ ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزشٸ. وعان قول قوياتىندار بۇدان از بولماس ەدٸ, ەرٸ ناقتى ادامدار بولار ما ەدٸ? سوندا نە, وسىدان كەيٸن بٸز شىنىمەن وڭتٷستٸك استانانى كوسموسقا ۇشىرۋدىڭ تەحنيكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن تالقىلاۋمىز كەرەك پە?
سوندىقتان, مەن فەيك پەتيتسييالاردى نەگٸزگە الۋشىلار بٸزدٸڭ قوعامدى بٶلٸپ-جارۋشىلار, تٷرلٸ جولدارمەن جاعدايدى ۋشىقتىرۋشىلار, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا نۇقسان كەلتٸرۋشٸلەر عانا دەپ بٸلەمٸن. قوعامدىق پٸكٸردٸ جينايتىن لەگيتيمدٸ ينستيتۋت قۇرۋ تۋرالى رەسمي زاڭعا قول قويىلمايىنشا, مۇنداي ونلاين-پەتيتسييالاردىڭ ەشقايسىسىنا سەنبەۋ كەرەكتٸگٸن ايتار ەدٸم. بارشاعا, شىندىعىندا اقىسى تٶلەنگەن بٸرەۋلەردٸڭ پروۆاكاتسيياسىنا ەرٸپ كەتپەۋگە كەڭەس بەرەمٸن.
