Árine, onyń jazýshylyǵy esh kúmán keltirmeidi, onyń orny Shekspirdiń janynda. «Aǵaiyndy Karamazovtar» osyǵan deiingi jazylǵan romandardyń ishindegi eń ulysy. Al, «Uly Inkvizitor týraly ańyz» álemdik ádebiettiń eń úlken jetstigi desek bolar jáne ol týraly asyra silteý múmkin de emes. Sebebi, laiyqtysy osy. Biraq, jazýshy shyǵarmashylyǵynyń aldynda pishoanaliz dármensizdigin moiyndaidy.
[caption id="attachment_13381" align="alignright" width="800"]
Dostoevskii morolist retinde dármensizdeý. Ony joǵary moraldy adam retinde elestetkende, ómirinde kúnáharlyqtyń túbin kórip, ol endi joǵary moraldik deńgeige jetkeninde, biz bir jaǵdaidy eskerýsiz qaldyramyz. Sebebi joǵary moraldy adam ishki qaishylyǵyna qarailap jáne oǵan sol mezette berilmeitin adam emes pe? Birde kúná jasap, birde oǵan ókinip joǵarǵy moraldy maqsat qoiatyndardy – ómirdi ózine tym yńǵaily etip jasap aldy dep sógýge bolady. Ol – moraldylyq printsipteriniń qyzmetin atqarmaidy, sol ýaqytta moraldyq qundylyqtar búkil adamzattyń negizgi maqsatyn aiqyndaidy. Onysymen de ol varvarlarǵa uqsaidy. Kósh dáýirindegi varvarlar, adamdardy óltirip, keiin sonysyna ókinentin bolǵan. Al sol ókinish, jańa óltirýlerdiń aldyndaǵy tazalyqty sipattaityn edi. Dál solai Ivan Groznyi da; óz aryńmen kelisimge kelý – orys eline sai uǵym. Dostoevskiidiń ishindegi osy talastyń sońy da áli eshkimge belgisiz. Onyń osy arymen kelisiminiń arqasynda, ol taiynýǵa kelisti, patshaǵa jáne hristian Qudaiyna baǵyndy jáne dál osyǵan, odan sál tómendeý aqyldar Dostoevskiige qaraǵanda esh qiyndyqsyz keldi. Úlken tulǵanyń eń álsiz jeri, mine, osynda. Dostoevskii uly ustaz ben bostandyqqa shyǵarýshy múmkindigin qolynan shyǵaryp aldy. Onyń ornyna ol qapastaǵylarǵa qosyldy, bolashaq óner oǵan kóp nársemen táýeldi bolmaidy da. Bálkim osynyń arqasynda ol nevrozǵa ushyrady, sonyń kesirinen osyndai sátsizdikke uryndy. Biraq adamzatqa degen mahhabbatynyń arqasynda oǵan basqa – apostoldyq – qulshylyq etý joly ashyldy.
Osy jerde, osyǵan qarama qaishy Dostoevskiidiń minezin ajyratyp alýǵa bolady; onyń súiispenshilikke degen erekshe umtylysy, onyń sárýar mahabbaty men keshirimshildigi, ol jek kóre alatyn jerinde de kómekke barýy men súie alýy, eske túsiretin bolsaq, onyń birinshi áieli men onyń kóńildesin alaiyq.
Bizge kóbi qabyldai bermeitin Dostoevskiidi kúnahar jáne qylmysker retindegi talqylaý kútip tur. Jáne bul talqylaý qarapaiym qylmystyq faktorlarmen qaralýy tiis emes. Qylmystyń motivin qarastyrý óte uzaqqa sozylmaidy, sebebi qylmyskerlerde eki túrli sipat bar. Biri ózin tym jaqsy kórse, ekinshisinde qylmysqa degen beiimdilik iia aýytqýshylyq bolady. Mahabbatyń joqtyǵy men adamdarmen emotsianaldyq jáne qatynasqa kerekti baǵa bere almaý eki tipke de ortaq sipat. Osy jerde, osyǵan qarama qaishy Dostaevskiidiń minezin ajyratyp alýǵa bolady; onyń súiispenshilikke degen erekshe umtylysy, onyń sárýar mahabbaty men keshirimshildigi, ol jek kóre alatyn jerinde de kómekke barýy men súie alýy, eske túsiretin bolsaq, onyń birinshi áieli men onyń kóńildesin alaiyq. Biraq osy oraida suraq týady – osy tizilgen sipattardyń qylmysqa qandai qatysy bolmaq? Jaýap bireý-aq – ol tańdaǵan siýjetter, onyń keiipkerleri, qylmysker,zorlyqshylar, adam óltirýshiler, egotsentrlik minezder onyń qylmystyq sipatynyń óz ishinde jatqanyn kórsetedi-mys; sol sekildi onyń jeke ómirindegi birneshe faktorlar, onyń qumar oiyndaryna beiimdiligi, múmkin áli boi jetip úlgermegen qyzǵa seksýaldy qumarlyǵy ( Ispoved). Bul qarama qaishylyq kelesi jolmen sheshilýi múmkin. Onyń qylmysqa qumarlyǵy ony qylmysker jasaýy múmkin edi, bastysy onyń ózine qarsy qylmys (syrttyq emes, ishki faktorǵa ie boldy) jáne ol keiin kele mazohizmge jáne ókinish sezimine alyp bardy. Ne degenmen onyń sadisttik sipaty da bar, onyń shydamsyzdyǵy, nevrozdylyǵy, ashýlanshaqtyǵy – tipti ózi jaqsy kóretin adamdaryna da – tipti onyń oqyrmandarǵa til qatýy da; ol usaq-túiek máselelerde – jalpy maǵynadaǵy sadist, al úlken dúnielerge kelgende ózine qarsy sadist, iaǵni ol mazohizm jáne ol eń jumsaq, qol ushyn berýge áste ázir turatyn, júregi eljirep turatyn adam.
Dostaevskiidiń tulǵalyq qiyndyǵyna úsh faktor keltirdik – biri jalpy, ekeýi jalqy faktorlar. Onyń affektivtiligi, onyń sado-mazohizmge nemese qylmyskerlikke aparatyn ishki sipaty jáne eshqandai analizge kelmeitin onyń shyǵarmashylyq daryny. Osyndai tandem ony nevrozsyz-aq óz degenin isteýine bolatyn edi, sebebi esh nevrozsyz júz paiyzdyq mazohistter bar emes pe? Biraq osy kezektegi dúnieler nevrozdyń Dostoevskiidiń boiynda bar ekendigimen shielenisedi, tyǵyryqqa tireidi. Nevroz – ol ózindik «Men»-niń bar ekendiginiń belgisi. Jáne ol, sol «Men»-di ishki kúresinde jeńýdi qalady.
Nevroz, dóreki aitqanda, qandai jaǵdaida beleń alady? Dostoevskii ózin – keiin barlyǵy da solai oilady – epileptik dep jariialady. Ol óziniń aýyr ustamalarynyń, esinen tanyp qalýymen osy tujyrymǵa keldi.
Dostaevskiidiń epileptikamen aýyrǵanyn naqty aitýǵa kelmeidi. Tipti ol aityp turǵan epileptika nevrozdyń alǵashqy belgileri ǵana bolýy múmkin. Jáne onyń epileptik bolmaǵanyn taǵy eki tujyrym boiynsha anyqtaýymyzǵa bolady: birinshisi ol – Dostoevskiidiń amneziialyq ustamalary jetkiliksiz mólsherde nemese senimsiz, al ekinshi tujyrym – epiloidtyq ustamalarynyń bolyp-bolmaǵanynyń belgisiz ekeni.
Ekinshisinen bastasaq, epilepsiianyń barlyq derlik potologiiasyn bastan-aiaq qarap shyǵýdan eshteńe shyqpas edi. Biraq bir nárseniń anyqtai alamyz: qaita-qaita tabyla beretin bir sipat bar; tolyq klinikalyq uǵymǵa siyp-syimaýy da belgisiz, «qasietti aýrý»( morbus sacer). Bul óte qorqynyshty aýrýdyń eshqandai sipatsyz talmaǵa ushyraý, ustamalardyń ústemelenýi, minezdiń ashýlanshaq jáne adamnyń qatigezdikke beiim bolýy, sońynda barlyq rýhani deńgeidiń tómendeýine aparyp soǵady. Biraq biz osy kartinanyń qai jaǵynan qarasaq ta, bir belgisizdikke, tyǵyryqqa aparyp tyǵady. Birden ustaityn talmalar ómirge qaýip tóndiretindei deńgeige jete alatyn status epilepticus, kei jaǵdaida osynshama kúsh almai qalýy da múmkin. Qysqa absanstyq kúi, tez qoiyp ketetin bas ainalýlar jáne ol aýrýdyń beisanalyq deńgeide bir túrli is-qimyldardy isteýine sebep bolady, kei jaǵdailarda. Biraq qalai desek te, keide ol tek tándik deńgeide emes sanalyq, rýhani deńgeide de beleń alýy da ǵajap emes (qorqynysh); nemese sol rýhani deńgeige táýeldi bolady. Kóp jaǵdailarda intellektýaldy deńgeidiń tómendeýi bar, biraq keminde bir jaǵdaida – bizge belgilisi – osy sipattyń beleń almaǵanyn bilemiz (Gelmgolts). Epilepsiiamen aýyratyn adamdardyń júzinen topastyqtyń, jetilmei qalǵan adamdardyń sipatyn, ashyq kórinis beretin aqymaqtyq pen mi júiesindegi aqaýlardy baiqaýǵa bolady; biraq ol, árine, epilepsiianyń jalpy sipatyn kórsete almaidy; dál osyndai epilepsiia rýhani deńgeii joǵary adamdardan – kei jaǵdailarda tipti normalyq deńgeiden de joǵary – kóp jaǵdailarda ózderi tolyq qandy basqara almaityn affektilikti baiqaýǵa bolady.
«Epilepsiialyq reaktsiia» - eger osynyń bárin solai aitatyn bolsaq – nevrozdyń qol astyna ótedi, túsinikti tilde aitqanda. Osylai alǵanda biz organikalyq jáne affektili epilepsiiany bólip alamyz. Qarapaiym tilmen aitsaq, birinshisimen aýyratyn adam – mi aqaýyna ushyraǵan, al ekinshisimen aýyratyn adam – nevrotik. Birinshisinde ishki jan dúnie syrtqy áserlerdiń kesirinen buzylǵan, al ekinshisinde ishki rýhani álemniń óziniń buzylǵan beinesi.
Dostaevskii osynyń ekinshisine dýshar bolýy ábden múmkin. Biraq muny dáleldeý qoldan kelmeidi. Ol úshin onyń ómirinen tolyq maǵulmat, talmalardyń qai ýaqytta, qai ýaqyt aralyǵynda bolǵany, qandai áserdiń kesirinen bolǵanyn anyqtaý qajet. Bizde ondai derek joq, bolsa da bir-birine qarama qaishy tustary kóp kezdesedi. Degenmen, Dostaevskiidiń epilepsiiasy bala kezinen bastalýy múmkin. Ol ýaqytta óte qatty áser bermegen, ýaqyt óte bas ainalýlar men talmalardyń álsiz ustamalary bolyp turǵan. Tek on segiz jasynda alǵan qatty psihikalyq áser – áke ólimi – epilepsiiaǵa ainalǵan. Onyń epilepsiiasy Sibirge, qylmysyn óteýge ketken ýaqytta joiylyp ketti deýge de bolar edi, biraq buǵan bir derek taǵy qarsy kelip tur. «Aǵaiyndy Karamazovtardaǵy» áke óltirý men Dostaevskiidiń ákesiniń taǵdyrynyń uqsastyǵy onyń biograftarynyń talai kózine tússe kerek. Qalai degenmen bul olar úshin kilt – tanymal zamanaýi psihologiialyq aǵymnyń jol kórsetýi. Ol, árine – psihoanaliz, psihonaliz bul derekten Dostaevskiidiń óte qatty psihikalyq zaqym alǵanyn kórýge beiim, jáne bul onyń nevrozyndaǵy basty nysan ne bolmasa nevrozyndaǵy kilttiń ózi. Eger men psihoanalizdik bul tujyrymdy pishologiia jóninen túsindire bastasam, men ǵylym men psihoanaliz sózinen alshaq jandarǵa múlde túsiniksiz bolyp qalýdan qorqamyn.
Sonymen bizde bir ǵana anyq derek bar. Ol - Dostoevskiidiń bala kúni men «epilepsiiaǵa» ushyraǵanǵa deiingi kúii. Bul talmalarda ólimniń keiipi bar – ólimnen qorqý – jáne ol letargiialyq uiqymen sipat alǵan. Bul aýyrý onyń bala kúninen beleń alǵan, ol dosy Solovevke aitqanyndai dál qazir ólip ketetindei sezim, rasynda keiinnen dál ólim keshkendei sezim keshken... Onyń aǵasy Andrei, Fedordyń shyn máninde de ólim tekti uiqydan qorqyp, uiqy aldynda ony tek bes kúnnen keiin jerleýin surap jazǵan hat qaldyryp otyrǵan (Rýletka basyndaǵy Dostoevskii, kirispe. XL b).
Bizge osy ustamalardyń maǵynasy men sebebi belgili. Ol bireýdiń ólimi nemese tiri adamǵa ólim tileý, sońynda sonysy úshin jaza tartý. Ekinshisi kóbirek keletin sekildi. Talma ustap qalýy ol ózinshe bir jaza sekildi. Biz bireýge ólim tiledik, keiin sol ólimmen ózimiz óldik. Psihoanalitikalyq ǵylym balanyń osy ózge adamy ákesi ekenin anyqtaidy. Jáne ustamasy ustap, talmaǵa shaldyqqanda ol ákesine ólim tilegeni úshin ózin jazalaidy-mys.
Áke óltirý jeke adamnyń hám bar adamzattyń basty qylmysynyń biri bolyp sanalady. Jáne ol ózin jazalaýdyń basty nysany ekeni anyq; álbette onyń osy aýyrýyndaǵy jalǵyz nysan ekeni belgisiz, psihonaliz keshirim izdeý men ózin jazalaýdaǵy maǵynasyn tolyqtai zerttep bere almaidy. Biraq ákesine degen qatigezdikten bólek, azǵantai súiispenshilik te balanyń boiynan óń alady. Eki udaily sezim; ol ákesi sekildi bolǵysy keldi – sebebi ákesi onyń maqtan tutarlyq adamy edi, ol ákesiniń ornyn basqysy keldi – sonyqtan da ony jolynan alyp tastaýǵa bekindi. Biraq bunyń bári bizdi tyǵyryqqa aparyp tiredi. Ol eger óz ákesin jolynan alyp tastaýǵa bekinse, ákesi tarapynan jazanyń bolatynyn da bilgen, ol ákesiniń ózin pishtirip tastaýynan qatty qoryqqan. Ol óziniń erkektigin saqtap qalýy úshin de, qoryqqanynan da ol oiynan bas tartady. Jáne ol oiy onyń beisanalyq deńgeiinde qalyp qoiǵandyǵynan da, ol óz-ózin kinálaýdyń basty nysany bolyp esinen ketpeidi. Biz qarapaiym normalardy, aitalyq, Ediptik kompleksterdi túsindirip berdik. Biraq taǵy bir mańyzdy tolyqtyrýdy engizýimiz kerek-aq.
Ol pishtirýden qatty qoryqqany sonshalyq, óziniń ekinshi jaqty, iaǵni biseksýaldy sezimderine boi aldyrtyp alýdan shoshyndy. Ondai jaǵdai bolǵanda adam áiel jandúniesine beiim bola salýy da ǵajap emes. Aitalyq, biseksýaldyqty Dostoevskiidiń boiynan kórýge bolady, biraq ol qalypty mólsherde ǵana. Onyń er adamdarmen dostyǵy nemese mahabbatyndaǵy qarsylasqa degen bir túrli qarym-qatynasy. Osynyń bári onyń shyǵarmalarynda boi alady.
«Joǵarǵy Men» sadistik, al ózindik «Menimiz» mazohisttik róldi alady. Iaǵni beisanaly túrde qylmyskerlik pen sol qylmysymyz úshin ózimizdi jegidei jeimiz degen sóz. Sen ákeńdi áke bolý úshin de óltiresiń, al qazir seniń óziń ákesin, al ákeń ólgeń. Biraq ol qazir seni óltirip jatyr. Ýaqyt óte áke men tulǵa arasyndaǵy qaishylyq sol jańaǵy beisanalyq deńgeidegi ózindik «Men» men «Joǵarǵy Men» arasyndaǵy qaishylyqqa aparyp soqty.
Ákesi ekeýiniń arasyndaǵy qatigezdik qarym-qatynas onyń sanasyndaǵy, ishindegi ózindik «Men», bara-bara osy qorqynyshty ózine qabyldaidy. Jáne ol ýaqyt óte beisanalyq deńgeide ornyqty orynyn alady. Biz ony «Joǵarǵy Men» dep ataimyz, kezeginshe ol otbasylyq tárbieniń áserinen paida bolatyn, psihikadaǵy mańyzdy tetik. Ákesi eger zorlyqshy, qatigez adam bolsa, onda osy qatynasty bizdiń «Joǵarǵy Menimiz» ózine qabyldap alady. Al ózindik «Men» passivti túrde qala bermek, biraq negizinde ol «Joǵarǵy Mendi» ornynan taidyrý úshin qoldanylatyn bolsa da kóleńkede qalyp ketedi. Al keiingi taǵdyr – ol sol ákesiniń ómiriniń jalǵasy retinde bolyp qala bermek. Adamnyń sanasy, onyń beisanalyq deńgeiindegi protsessterge múldem aralasa almaidy jáne onyń janynda ol tek qiylyspaityn parallel sekildi. «Joǵarǵy Men» sadistik, al ózindik «Menimiz» mazohisttik róldi alady. Iaǵni beisanaly túrde qylmyskerlik pen sol qylmysymyz úshin ózimizdi jegidei jeimiz degen sóz. Sen ákeńdi áke bolý úshin de óltiresiń, al qazir seniń óziń ákesin, al ákeń ólgeń. Biraq ol qazir seni óltirip jatyr. Ýaqyt óte áke men tulǵa arasyndaǵy qaishylyq sol jańaǵy beisanalyq deńgeidegi ózindik «Men» men «Joǵarǵy Men» arasyndaǵy qaishylyqqa aparyp soqty.
[caption id="attachment_13382" align="alignright" width="187"]
Dostoevskiidiń ákesine degen jek kórinshtilik ýaqyt óte kele aýyr deńgeige jetti. Ákesi oǵan qatal boldy, biraq ólgennen keiin de onyń zulymdyǵy Dostoevskiidi ishinen jei bastady. Beisanalyq deńgeidegi osyndai aqaý óte qaýipti. Árine, eger ol syrtqy kórinis tapsa. Onyń óz ákesiniń ólimine kináli sezingendikten de óziniń oiynda ol aza tutty, ózin jazalady. Al onyń fantaziiasy óńge ainaldy. Ol osylai ólimdi uiqyda, talma ustaǵan kezinde qushty (ýaqytsha). Dostoevskiidiń osyndai talma ustamalary keiinnen epilepsiiaǵa aparyp soqty. Onyń talmasy ákesiniń ólim keiipindei qorqynyshty obrazda boldy jáne oǵan qosa seksýaldy beiimdiliginiń sipaty qosymsha zaqymdylyqqa apardy, biraq ony dál aitý múmkin emes.
Ol talma kezinde Uly raqatqa bólendi. Jáne buny ákesiniń ólimi úshin alǵan jaza retinde qaraýymyzǵa bolady. Osyndai lázzát pen ózine qarsy qylmystyń arasynda orasan zor almasýlar onyń nevrotik ekendiginiń bir dáleli desek bolar. Ol Sibirge aidalǵan ýaqytynda eshqandai da talmaǵa ushyramaýy ras bolsa, ol sol jazany ózine qabyldaǵanynyń nyshany ispetti. Ony saiasi qylmysker retinde Sibirge aidatady, ony Dostoevksiidiń ózi bilýge tiis bolatyn. Biraq ol osy jazany ákesiniń ólimi úshin aldym dep qabyldap aldy. Ol jerde ol qansha qiyndyq pen qasiretti kórdi. Óziniń beisanalyq deńgeiindegi alýǵa tiistimin degen jazany ol óńinde Sibirde aldy. Osylai onyń «Joǵarǵy Meni» ózin ishtei jazalaýdan qutqara aldy.
Isteriialyq epilepsiia jaily biletinder bizdiń Dostoevskiidiń talmalary jaily tolyq anyqtama jasaýǵa umtylmaitynymyzdy túsinedi. Bizge onyń bastapqy keipi keiingi qatparlaryna deiin ózgerissiz qalǵanyn bilý jetkilikti. Bylai aitqanda, Dostoevskii óziniń ákesin óltirmek bolǵany úshin jazalanýdan eshqashan arylmaǵan. Onyń osy ókinishi taǵy eki jaǵdaiǵa sebep boldy. Birinshisi, ol memlekettik abyroily azamtqa baǵyný, ekinshisi, hristian Qudaiyna. Birinshisinde, patshaǵa ol eriksiz baǵynyshty boldy, al dindik máselege kelgende onyń kishkene de bolsa tańdaý bostandyǵy saqtaldy. Ol ómiriniń sońyna deiin dinsizdik pen dindarlyqtyń arasynda júrdi. Onyń joǵarǵy deńgeili oiy din usynǵan keibir ustanymdardy saraptaýdan kúmán týǵyzǵany anyq. Ol Hristostyń idealdylyǵyna senim artyp, kúnásinan aiyrylǵysy keldi. Al onyń sońynda din men jalpy adamzattyq normalarǵa baǵynýyna tek áke aldyndaǵy kúnási ǵana sebep boldy, onyń joǵarǵy deńgeili intelekti de bul jerde dármensiz edi. Bizdi bul jerde Dostoevskiige tek psihonalizdik baǵa berip, jalpyǵa ortaq kózqarasty eleýsiz qaldyrdyq dep sógýge bolady. Biraq ádebietshi ony tek «Uly Inkvizitor týraly ańyz» turǵysynan qarar edi ǵoi. Iaǵni, sógýlerińiz zańdy, Dostoevskiidiń basqasha oilai alýy ol nevrozdyń aýyr áserinen týǵan.
Ol talma kezinde Uly raqatqa bólendi. Jáne buny ákesiniń ólimi úshin alǵan jaza retinde qaraýymyzǵa bolady. Osyndai lázzát pen ózine qarsy qylmystyń arasynda orasan zor almasýlar onyń nevrotik ekendiginiń bir dáleli desek bolar.
Sofokldyń «Edip patshasy», Shekspirdiń «Gamleti» jáne Dostoevskiidiń «Aǵaiyndy Karamazovtary» sekildi álemdik ádebiettiń shedevrlik týyndylarynyń barlyǵy derlik áke óltirýdi sipattaýyn jai ǵana sáikestik dep aita alamyz ba? Úsheýinde de qylmysker áiel úshin bolǵan seksýaldy talasty aitady. Bul jerde is-qimyl bas keiipkerdiń óz qolymen jasalady. Grek dramatýrgiiasynda mindetti túrde jumsaqtaý jetkizedi. Sebebi onsyz poetikalyq uǵymǵa syidyrý múmkin emes. Onda bas keiipkerdiń is-áreketi motivsiz, iaǵni ádeii emes, abaisyz jasalady. Onda áke róliniń simvoly jaǵymsyz keiipkerge qarsy jasalǵan qylmystan keiin, onyń kinási ashylady, jáne ol kinásinan aiyrylýǵa esh amal istemeidi; kerisinshe onyń kinási moiyndalady jáne jalpy adamdyq kúná retinde jazasyz qalmaidy; sana uǵymynda ol ádildikke jatpaýy múmkin, biraq psihologiialq turǵydan bári durys. Al aǵylshyn dramasynda ol janama túrde beinelengen. Ol jerde bas keiipker emes, áke óltirýdi qylmys dep sanamaityn basqa keiipker arqyly júzege asady. Ol osy qylmys úshin kek alýy kerek edi, biraq túsiniksiz sebeptermen ol muny istei almaidy. Ony mundai álsizdikke ózin kináli sezinetindikten ushyraǵany belgili. Ol ózgelerdi ózinen beter jiirkenishti qabyldaidy. «Eger barlyq adamdarmen óz isine sai jazaǵa tartsaq, onda jazadan kim qasha alady?». Bul baǵytta orys jazýshysynyń romany bir qadam ilgeri ketedi. Ol jerde de qylmysty basqa keiipker isteidi, biraq onyń, ákesi ólgen Dmitriimen bailanysy bar bolyp shyǵady. Onyń seksýaldy qaishylyǵy bul jerde anyq aitylady. Sol bailanysy bar baýyryna Dostaevskii óziniń aýyrýyn bergen, ony epilepsiiamen aýyrady dep sipattaidy. Ol sonysymen de moiyndaǵysy kelgendei, iaǵni mendegi epileptik, nevrotik ol – áke óltirýshi degisi kelgendei. Al sotta keiipkerdiń qorǵaýshysy – psihologiiany mazaq qylatyn málimdeme jasaidy: taiaqtyń eki ushy bar. Buny tereńdep qaraityn bolsaq Dostaevskiidiń kózqarasyn kóre alasyz. Bul jerde kúlki bolǵan psihologiia emes, sot protsesi. «Aǵaiyndy Karamazovtarda» Dostoevskiidiń minezine tán bir epizod bar. Ol jerde shal men Dmitrii arasynda áńgime órbip, onyń áke óltirýge daiyn ekendigin moiyndap, onyń aldyna tizerlep jyǵylady. Áýlie onyń aldynda, onyń áke óltirýge degen nietine jek kórinishpen qaraǵannyń ornyna, onyń oiyna keliskendei syńai tanytady. Dostoevskiidiń qylmyskerge degen súiispenshiligi jai ǵana jany ashyǵandyqtan da joǵary, naqty, tereńdeý. Ol qylmyskerdi osyǵan laiyqty dep sheshti, orta ǵasyrlarda epileptikter men nevrozdarǵa da osyndai meiirimdi kózqaras bolǵan. Ol úshin qylmysker kináni óz moiynyna alǵan qutqarýshy ispetti. Endi óltirýdiń qajeti joq, sebebi qylmysker óltirip qoidy jáne Dostoevkii oǵan rizashylyǵyn bildirdi, sebebi ol jaǵdaisyz Dostoevskiidiń ózi óltirýge májbúr bolatyn. Ol óziniń egoizmge baryp, qarapaiym qylmyskerlerdi, saiasi jáne dini qylmyskerlerdi jazǵannan keiin ómiriniń sońynda, alǵashqy qylmysqa oralyp, poetikalyq túrde keshirim surady.
Ol ólgennen keiingi jaryq kórgen áieliniń kúndelik qoljazbalarynda bir epizod onyń ómirindegi mańyzdy dúnielerdi jarq etkizdi (Rýletka basyndaǵy Dostoevskii). Germaniiada ol oiynqumarlyqqa salynǵan. Talmalarǵa eshqandai potologiialyq baǵa berý múmkin emes. Biraq ol óziniń kinásin qaryz bolyp qalýymen almastyrǵan, ol eger utqan jaǵdaida Reseige qaita oralatynyn aityp syltaýratqan. Ol oiynnyń óz kezeginde - ' le jeu pour le jeu1 – ekenin bilgen. Ol qolynda barynyń barlyǵynan aiyrylǵanynsha toqtamaǵan. Sońǵy tiynyna deiin utylǵanynsha oiyn ústelinen turmaǵan. Ol jas áieliniń aldynda sansyz keshirim suraidy, endi oinamaitynyn aityp sansyz ýáde beredi. Biraq áieliniń aitýynsha, ol ýádesin basym kópshilik jaǵaida buzyp otyrǵan. Ol onysymen jas áieliniń aldynda tómendeýge barǵan, onyń kári kúnáhar shalǵa bosqa kúieýge shyqqandyǵyn ózine qaratyp aitqyzyp, ózin tómendetetin sózderdi boratýyn jalynyp suraǵan. Ol, iaǵni, óziniń kinásin sol ýaqytta da umyta almaǵan. Al jas áieli mundai tsiklge eti úirenip ketkennen keiin, kóp renishin de bildire qoimady. Óitkeni onyń osy júrisinde bir qutqarýshy baryn sezdi, ol – jazýshylyq. Onyń jazýshylyǵy qolyndaǵy bar aqshasynan aiyrylyp, sońǵy dúniesin oiynǵa salyp tastaǵan kezde ǵana alǵa jyljyǵan. Biraq onyń nelikten solai ekenin, árine, áieli túsingen joq. Ol tek óziniń kinásine laiyqty jazasyn alǵan kezde ǵana ózin erkin sezine aldy, tiisinshe, jetistikke qarai bir neshe qadam jasady.
[caption id="attachment_13383" align="alignleft" width="349"]
Odan edáýir jas jazýshynyń áńgimelerin oqityn bolsaq, bala kezdegi umyt bolǵan bas keshýlerdiń oiyn qumarlyqqa sebep bolatynyn baiqaýǵa bolady. Óz kezinde Dostoevskiige ocherkin arnaǵan («Úsh sheber») Stefan Tsveigtiń «Áiel ómirindegi 24 saǵat» atty novellasy bar. Bul kishigirim shedevr áielderdiń qandai jaýapkershiligi az adam ekenin, onyń ózine qatyssyz zańbuzýshylyqtyń olardyń sezimine qatty áser etetinin aitqan. Biraq kóńil aýdarýǵa turarlyq epizodtar bar. Bul novellada jasy egde tarqan aqsúiek áiel osydan jiyrma jyl buryn qandai oqiǵany bastan keshkendigi týraly avtorǵa aitady. Erte jesir qalǵan eki balanyń anasy – balalary oǵan endi esh nársemen táýeldi bolmaǵan, – úmiti úzilgen kúii, óziniń maǵynasyz saiahattarynyń birinde monakolyq kazinoǵa barady. Barlyq jabaiylyqtyń arasynan onyń kózi eki qolǵa túsedi. Ol qoldar – bar qozǵalysy men kúshiniń kómegimen, – baiqus oiynshynyń oiyn barysynda sezinip otyrǵan sezimin dál bildirip otyrady. Ol qoldar – ádemi jetkinshektiń qoldary bolatyn (avtor eshqandai siltemesiz ony áieldiń balasymen jasty dep keltiredi) jáne ol bar dúniesinen aiyrylǵan sátte, saǵy synyp syrtqa shyǵyp. óz ómirimen qoshtasýǵa bel býady. Áiel, súiispenshiliginiń áserinen be, onyń sońynan erip, ólýge umtylǵan raiynan qaitarýǵa tyrysady. Jetkinshek áieldi monakalyq jabysqaq áielderdiń biri eken dep, odan tezirek qutylǵysy keledi. Biraq áiel ony óz oiynan qaitarý maqsatynan taiynbai, sońynda onyń páterine deiin baryp, bir tósekti bólisýge týra keledi. Qoldan jasalǵan mahabbat túninen keiin, sabasyna túsken jetkinshekke endi oinamaýǵa sóz alyp, oǵan júris-turysyna aqsha qaldyryp, óz kezeginde onymen poezd júrgeninshe vokzalda kezdesýge ýáde etedi. Biraq áieldiń boiynan jetkinshekke degen náziktik oianyp, ol ózi úshin jetkinshekti saqtap qalýǵa bar amaldy istemekshi bolady. Ol bar dúnieden bas tartyp, jetkinshekpen birge saiahatqa attanýǵa bel býady. Jolyna ne bir nárse bóget bolyp, ol poiyzǵa keshigip qalady. Jetkinshekti ózindik ete almai qalǵan soń, ókinishten ózegi órtenip, oiynhanaǵa qaityp oralady. Sol jerden álgi qoldardy qaita kóredi. Áiel birden oǵan baryp, óziniń ýádesin esine salady. Biraq oiynǵa berilgen jetkinshek oǵan ketýin buiyryp, satyp alǵysy kelgen aqshasyn betine laqtyrady. Abyroiynan aiyrylǵan áiel qaladan ketýge májbúr bolady. Al keiinnen áiel jetkinshekti óz ózine qol jumsaýdan qutqara almaǵanyn estidi.
[caption id="attachment_13384" align="alignright" width="406"]
Bul bir demmen oqylatyn, adamǵa tárbielik, rýhtyq dúnie bere alatyn novella oqyrmanǵa keremet áser etetini sózsiz. Biraq psihoanaliz buny basqasha túsindiredi. Iaǵni, bul jerde jetkinshek balanyń ózin avtoerotikaly qanaǵattandyrýy. Bala jynystyq qatynas jasyna tolǵanda anasy ony ózi tósekke aparyp qosý kerek deidi psihologiiada. Sebebi avterotikalyq qanaǵattandyrýdyń keiingi saldary qumar oiynǵa aparyp soqpaq. Ol ózine kelesi joly istemeimin dep, lázzatqa boi usynyp, taǵy soǵan aparar jol izdeidi. Munda onyń bala kezindegi «oiynyn» qumar oiyndary basqan. Onyń qoldary da satqyndarsha ózin ustap berip otyrǵan. Tsveigtiń novellasy balanyń emes, anasynyń atynan jazylǵany ras, árine. Biraq eger ol balasynyń atynan jazylǵanda, onyń osyndai psihologiialyq qinalysyn bilgen anasy ózi-aq jata salar edi ǵoi degen de oi bolýy múmkin. Tsveigtiń novellasy fantaziialyq turǵysynda jasalǵan dúnie, ol jerde qiyn keletin dúnielerge ashyq qol suǵýǵa múmkindik bar. Eger oiynqumarlyq pen odan arylýǵa tyrysqan sansyz talpynystar men ózin jazalaýy avtoerotikalyq qanaǵattandyrýdyń saldary bolsa, onda Dostaevskiidiń ómirinde osyndai oiynqumarlyqqa onyń áke óltirý kinási úshin ózin jazalaýy ákelip soqqanyn bilýge bolady. Bizde osy kúnge deiin avtoerotikalyq qanaǵattandyrýdyń bastapqy nemese asqynǵan kezeńi ornyqty rólin oinamaǵany áli kezdespedi. Jáne odan arylýǵa degen umtylys pen Dostoevskiidiń áke aldyndaǵy qorqynyshy barshaǵa jariia boldy jáne ol tek ony eskerip ótýden de úlken dúniege laiyqty dep esepteimiz.
Aýdarǵan Abzal SÚLEIMEN, jazýshy.
