– Murat aǵa, ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynda Almatydaǵy kóptegen ziialy qaýym ókilderi, ǵalymdar óz balalaryn «bolashaǵy bar» dep orys mektepterine beretin. Bir qyzyǵy, siz bul «kóshke» ilese qoimapsyz. Kerisinshe, balańyz Saiatty qazaq mektebine bergen ekensiz. Munyń mánisi nede?
[caption id="attachment_13369" align="alignright" width="406"]
– Mine, mynaý úidiń irgesindegi mektep – orys mektebi. Men 1970 jyldan beri osy páterde turamyn. Saiat ol kezde 4-5 jasta. Al Almatydaǵy qazaq intelligentsiiasyna arnap ashylǵan jalǵyz qazaq mektebi qalanyń ortasynda. Balalarymyzdy mektepke berer kezde men qatty oilandym. Mende eki ul boldy ǵoi.Úlkeni Qanat 1964 jyly dúniege kelgen. Matematika fakýltetin bitirgen. Ol Aqmolaǵa Sáken Seifýllin atyndaǵy pedinstitýtqa muǵalim bolyp barǵan. Alty aidan keiin ony bireýler óltirip ketti. Sebebi, sol kúii anyqtalǵan joq. Ekinshi ulym Saiat 1966 jyly dúnie esigin ashty. Eki ulymdy mektepke berer kezde: «Balalarymdy qaisy mektepke bersem bolady?!» –dep qatty oilandym. Osy biz bárimiz keńshilik ýaqytta túgel ultshylmyz. Al jeme-jemge kelgende, naqty bir paida keltirýge, halqymyz úshin qyzmet etýge kelgende qashyq turamyz. Qazaq tiliniń máselesi bizdiń zamanda eń ózekti másele boldy. Qazaqstanda 700-diń ústinde qazaq mektepteri jabylǵan. Sol mektepterdi qaita ashý qiiamet-qaiymmen birdei edi. Orysy óktemsigen Almatyda tipten qiyn ekeni túsinikti. Ábý Sársenbaev, Shona Smahanuly jáne Áliia deitin ustaz Dinmuhamed Qonaevtyń qabyldaýynda bolyp, Almaty qalasynda qazaq intelligentsiiasy úshin bir qazaq mektebin ashý máselesin qoiady. Qonaev bul kisilerge «qazaq mektebin ashamyz» dep ýáde beredi. Odan keiin osy úsh azamat óz kezeginde ziialy qaýymǵa kelip: «Ái, jigitter, biz máseleniń basyn ashtyq. Ruqsat beretin boldy. Endi Sizder bul bastamany qoldap, balalaryńyzdy qazaq mektebine berýge talaptanbaisyzdar ma? Qazaqtarǵa balalaryn qazaq mektebine berýge úles qostyrmaisyzdar ma?!» – dep aitady. Biz sosyn árqaisymyz sol azamattardy qoldap, olardyń atqaryp júrgen isin jón dep taptyq. Al endi úles qalai qosamyz? Barsha qala halqyna úgit jumystaryn júrgizý múmkin emes. Onda ultshyl atanasyń. Aýyzben oraq ormai, óz balamdy qulaǵynan jetektep qazaq mektebine bergendi qup kórdim. Sóitip, ult máselesiniń sheshilýine, qazaq mektebiniń ashylýyna naqty úles qosaiyq dep oiladym. Sol sebepten men eki balamdy №12 mektepke aparyp berdim. Saiat 1973 jyly birinshi synypqa bardy. Segiz jylyn sol mektepten oqydy. 9 synypqa kelgende men ony O.Jáýtikov atyndaǵy fizika-matematika mektebine aýystyrdym. Al Qanatty 7-shi klasqa kóshkende sol mektepke aýystyrǵam. Ózim Qazaq radiosynda 35 jyl jumys istedim. Tamam jýrnalisterdiń ishinde boldym. Sonda qazaqtyń orysshyl bolyp ketkeni sondai, maǵan keibir azamattar: «Sen aqymaqpysyń, álde jyndymysyń, nege balańdy qazaq mektebine beresiń? Nege óz balańnyń bolashaǵyna balta shabasyń? Erteń ol qazaq mektebin bitirgennen keiin túkke jaramaidy. Dalada qalady. Institýtqa túse almaidy, qoǵamǵa kereksiz adam bolady» dedi. Men olarǵa: «Maǵan eń aldymen qazaqtyń namysy kerek. Qazaq «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» deidi. Ar men namysty qazaq qosa aitady, birinen-birin bólmeidi. Endeshe, biz ózimizdi kózi ashyq adam dep sanasaq, namysshyl bolýymyz kerek. Sol namystyń týyn kótergenimizdiń belgisi bolsyn, balamyzdy qazaq mektebine bereiin dedim. Al senderdiń «túkke jaramaidy» degen sózderińnen men sekem alyp turmyn. Sender ózderiń bilińder», – dedim.
– Balańyzdy 9 synyptan keiin O.Jáýtikov atyndaǵy fizika-matematika mektebine berdim dep aittyńyz. Saiat aǵa jaratylystaný ǵylymdaryna bala kezden qyzyqty ma?
– Saiat ol mektepte de qazaqsha oqydy jáne altyn medalmen bitirdi. Abai atamyz aitady ǵoi: «Balamdy medresege bil dep berdim, Qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bermedim» dep. Men de qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bergen joqpyn. Ǵalym bolsyn dep berdim. Ǵylymnyń qai salasynda bolatynyn ózi sheshedi. Jaratylystaný, dúnietaný máselesinde matematika, fizika, himiia, geometriia siiaqty pánderdiń orny erekshe. Olardy bilmei, jaratylysty tolyq tani almaimyz. Jaratylysty taný – jerdiń kólemin ǵana taný emes, ǵaryshtyq deńgeide taný. Gýmanitarlyq ǵylymmen dúnieni taný jetkiliksiz. Saiattyń ǵalym bolýy úshin joǵarydaǵy pánderdiń aýadai qajet ekenin túsindim. Jan-jaqty bilim alý úshin negizi qalansyn dedim. Halqyna shyn bilimdarlyǵymen qyzmet etetin adam bolsa eken dep armandadym.
– Ol kisi qysqa merzim ishinde úlken belesterdi baǵyndyry dep estimiz. Bilýimizshe, Saiat aǵa 30 jasqa jetpei kandidattyq jáne doktorlyq dissertatsiialardy qorǵap úlgeripti...
– Saiat 1983 jyly Máskeýdegi M.Lomonosov atyndaǵy ýniversitettiń Mehanika-matematika fakýltetine oqýǵa túsip, 1988 jyly qyzyl diplommen bitirdi. Sonan soń ol menen: «Mundaǵylar meni aspirantýraǵa qaldyrǵysy kelip otyr. Máskeýde qalsam qalai qaraisyz?» – dep surady. Men: «Balam, aǵańnan erte aiyryldym. Sen menen jyraqta júre berseń, senen de aiyrylyp qalam ba dep qorqamyn. Qalýym kerek, qalmasam bolmaidy deseń ruqsat berem. Al múmkin bolsa, Almatydaǵy ýniversitette de aspirantýra bar ǵoi. Soǵan tússeń de bolady», – dep edim, balam úndemei qaldy. Ary oilanyp, beri oilanyp, aqyry osynda keldi. Almatyǵa kelgennen keiin, ál-Farabi atyndaǵy ýniversitette robot qurastyrýmen ainalysyp, bir jyl jumys istedi. Odan keiin Mehanika institýtyna aspirantýraǵa tústi. Onda Ómirbek Joldasbekovtiń shákirti boldy. Aspirantýrany ortalap qalǵanda zaman buzyldy. Ǵalymdardyń barlyǵy turmystyń qamymen bazarǵa ketip, alypsatarlyqpen japa-tarmaǵai shuǵyldandy. Olardyń jalaqysy túkke turmai, bolymsyz bolyp qaldy. Bala-shaǵasyn asyrai almaityndai deńgeide boldy. Ǵylymnyń qadiri ketti. Aspirantýra úsh jyl edi. Saiattyń oqyǵanyna bir jarym jyldai bolyp qalǵan. Bir kúni meniń balam da: «Jaǵdai ózgerdi. Men de ǵylymdy tastamasam bolmaidy. Qashanǵy sizderge arqa súieimin. Bala-shaǵamdy ózim asyraýym kerek qoi. Men túgili doktorlar men akademikter de zamannyń yńǵaiyna qarai, saýdaǵa, naryqqa oiysyp jatyr», – dedi. Men: «Ái, balam, aspirantýrany bastap, ortasyna deiin ákeldiń ǵoi. Bastaǵan isti sońyna deiin jetkizip úirený kerek. Aiaqtamasań ózińe, ózińniń aryńa syn. Keiin aiaqsyz qaldyrǵanyńa ókinip, ózińdi óziń sógýiń múmkin. Sen odan da bylai iste. Institýt direktorynyń atyna ótinish jazyp, aspirantýrany bir jarym jyl oqyǵanyńdy, kandidattyq dissertatsiiań qorǵaýǵa daiyn turǵandyǵyn ait. Sony qorǵaýǵa ruqsat sura», – dedim. «Olai bola ma?» – deidi. «Árine, bolady. Dissertatsiiań júz paiyz daiyn ǵoi?». «Daiyn». «Onda ber ótinishti». Ótinishti bergennen keiin «Qorǵaýǵa bolady eken», – dep keldi. Umytpasam, bul kóktemniń sáýir aiy bolatyn. Institýttaǵylar: «Qai aida qorǵaisyń?» – dese, Saiat: «Mamyr aiy», – depti. Aqyry sol aida ol kandidattyq dissertatsiiasyn qorǵap shyqty. Eldiń bári jaqsy qorǵaǵanyn aityp, maqtap júrdi. Jetekshisi Ó.Joldasbekov razylyǵyn bildirip, Saiatymdy y kózinshe alqapty. Ol kezde Saiat 26 jasta bolatyn. Sosyn oǵan: «Raqmet saǵan. Bastap qoiǵan sharýańdy aiaqtadyń – bir. Meniń tilimdi aldyń – eki. Ǵylym kandidaty boldyń – úsh. Al, endi barǵyń kelgen salaǵa bara ber. Qudai jolyńdy oń qylsyn», – dedim. Ol: «Maǵan endi biraz oilanýǵa mursat berińiz», – dedi. «Ne úshin?» – desem, «Endi bir ai ýaqyt berińizshi, ary qarai ne isteitinimdi sosyn aitam», – deidi. Ol kezde men Qazaq radiosynda, sheshesi mektep-internatta jumys isteitin. Bir ai da ótti. Saiat: «Siz bir isti bastaǵannan keiin sońyna deiin jetkizý kerek dep edińiz ǵoi. Men endi doktorantýraǵa barsam dep otyrmyn. Osy et qyzýmen doktorlyqty da qorǵap tastasam degen oiǵa kelip otyrmyn», – dedi. «Durys oiǵa kelgensiń. Táýekel et. Sen siiaqty jas jigitterge táýekelshil bolǵan jarasady. Alaida, saǵan 3 jyl ýaqyt beremin. Seniń jasyńda úsh jylda talai jumysty bitirýge bolady. Mysaly, ataqty ǵalym A.Saharov 26 jasynda kandidattyq qorǵap, oǵan sol kezde kandidattyqpen birge doktorlyq ataq ta bergen», – dedim. Budan bólek jas kezinde ataǵy shyqqan kóptegen ǵalymdar men ziialylar týraly mysaldar aityp berdim. Jastyǵyńa senip, ómirim áli alda ǵoi dep júrip alma dedim. Qalai kelistik, solai boldy. Ol 29 jasynda doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵady. Bul joly da jetekshisi Ó.Joldasbekov boldy. Bul joly ol Saiatty tipti keremet maqtady. Balamdy jer-kókke syiǵyzbady. Men ózim onyń qorǵaý jumysyna qatyspadym. Qatyspaǵan sebebim, keide adamdardy adamdardyń mysy jeńedi. Ol endi meniń balam ǵoi. Únemi oǵan aqyl-keńes aityp júrgen adammyn. Bir nársege sebepshi bolyp júrmeiinshi dep barmai qaldym. Erkin turyp, ashylyp sóilesin dedim. Doktorlyqty qorǵaǵannan keiin: «Ne isteisiń, osy joldy jalǵastyra beresiń be, álde basqa salaǵa ketýdi áli oilap júrsiń be?» – dep suradym. Ol: «Joq, osy joldy jalǵastyra beremin», – dedi. 1998 jyly ol maǵan bir konkýrsqa qatysaiyn dep júrgenin aitty. Sóitsem, Gýmboldt atyndaǵy syilyqty alýdy kózdep júr eken. Ol syilyqty jeńip alǵan adamǵa Germaniiada eki jyl oqyp qaitýǵa múmkindik beriledi eken. Oǵan da qatysyp, grantyn jeńip aldy. 1998 jyly Germaniiaǵa ketip, 2000 jyly elge qaita keldi.
– Men ózim oǵan elge kele ǵoi dep aitqan joqpyn. Sebebi, ol kezde Qazaqstannyń jaǵdaiymen jaqsy tanyspyn. Ol ǵylym adamy bolǵandyqtan, ǵylymmen ainalysý úshin de jaǵdai kerek. «Bul jaqqa kelgiń kelse, óziń bil. Kelmeimin deseń, qarsy emespin. Ǵylymi jumystaryń áli bitpei tursa, jalǵastyrý kerek bolsa, sol jaqta qal», – dedim. Al sheshesi bolsa: «Men sensiz tura almaimyn. Seni saǵynamyn. Jumysyń bitse, tezirek elge qait», – dep hat jazyp jiberipti. Shesheniń aty sheshe ǵoi. Balam anasynyń sózin jerge tastai almai elge oraldy. Bul jaqqa kelgennen keiin, ony Kanadaǵa, Finliandiiaǵa, Frantsiiaǵa, taǵy basqa elderge jumysqa shaqyrdy. Ásirese, Kanada men Finliandiia qadalyp turyp aldy. Biraq ózi elge kelgen soń maǵan «it toiǵan jerine, er týǵan jerine» degen maqaldy aitty. Men onyń endi ǵana azat bolǵan elimizge qyzmet etýge bel býǵanyn sózsiz uqtym.
– Saiat aǵamyz baspasózde bergen suhbattarynda Abai, Shákárim, Máshhúr-Júsip óleńderin mysalǵa kóptep keltiredi. Bir qaraǵanda tehnika ǵylymdary doktorynyń Abai, Shákárim óleńderin, filosofiiasyn taldaýy tańǵalarlyq jaǵdai. Ǵalym aǵamyzdyń Abaiǵa kelýine Siz áser ettińiz be, álde Qunanbai áýletimen sizdiń ata-babalaryńyzdyń aralasýy áser etti me?
– Ataqonysymyz – Shyńǵystaý. Orta mektepti Abai aýylynda támamdadym. Meni Abaiǵa mahabbattandyrǵan, bala kúnimizden Abaidyń óleńderin jattap, qara sózderin oqyp taldaýǵa baýlyǵan – jazýshy Kámen Orazalin. Ol kisi bizdiń mektepte qazaq ádebietinen sabaq berdi. Oqýshylarǵa Abaidyń óleńderin jattatyp, jarystyratyn. Men Abai óleńderin jaqsy oqitynmyn, mánerlep aitýǵa qumar boldym. Almatyǵa oqýǵa kelgen kezde Abai óleńderine degen qumarlyǵym odan ári arta tústi. Meniń án shyǵara-tuǵyn taǵy bir ádetim bar edi. Almatydaǵy mýzyka ýchilishesin bitirdim, odan keiin konservatoriiaǵa keldim. Mýzykamen ainalysyp júrgende Abai sózderine án jazyp, romanstar shyǵardym. Soǵan qaraǵanda Abaidyń óleńderin jatqa aitý, mánerlep oqý Saiatqa menen kelgen bolýy kerek.
Saiattyń Abaiǵa ańsarynyń aýýyna taǵy bir jait sebep bolǵan siiaqty. Saiat 10 klasty altyn medalmen bitirdi. Sosyn Máskeýge oqýǵa baratyn bolyp kelistik. Men Máskeýge ózim aparyp keldim. Mende Abaidyń 1 tomdyq Muhtar Áýezovtiń alǵysózimen 1960 jyldary shyqqan sary tústi jinaǵy bar edi. Budan bólek, Ǵylym akademiiasy shyǵarǵan eki tomdyq jasyl tústi jinaq bar. Men akademiia shyǵarǵan jinaqty ózim alyp qaldym da, sary jinaqty shabadanyna salyp berdim. Sebebi, sary jinaqta Abai óleńderine túsindirme bar bolatyn. Men: «Saiat, men saǵan anda-sanda aqyl aityp turýshy edim. Endi men elde qalyp baram, budan bylai saǵan aitatyn aqyldy osy Abai atańa tapsyramyn. Osy kitapty shabadanyńa salaiyn, ózińmen birge Máskeýge alyp ket. Ary qarai ne isteisiń, óziń bilesiń. Men bul kitapty jatqa bilem. Seniń de bilýiń kerek. Adastyrmas jol osy kitapta. Saǵan aqyl-keńes kerek bolǵanda, saǵan Abaidan artyq aqyl aitar adam tabyla qoiýy ekitalai. Akademikterdiń ortasyna bara jatyrsyń ǵoi. Olar saǵan mamandyǵyń boiynsha bilim berer. Al naqty ómir týraly aqyl-keńeske shóldegen ýaqyttarda osy sary kitaptan sýsyndaisyń», – dedim. Sol kitapty 5 jyldan soń, Máskeýden oqýdan kelgennen keiin ózime qaitardy. Sondyqtan ol Abaiǵa sol MGÝ-de oqyp júrgende mahabbattanǵan, qumarlanǵan siiaqty. Úide ekeýmiz keide Abai óleńderin aityp jarysyp ketemiz. Ol aityp kele jatyp múdirse, men qosyp jiberemin. Men múdirsem, ol jalǵap áketedi. Mine, Abaidy tanýda, ashyqtaýda sondai deńgeige jettik. Abaitaný mádenieti qalyptasty. Osy kúni sol mádeniet bizdiń úidiń balalarynyń bárinde bar.
Áńgimelesken Sultan TAIǴARIN
