Zeinolla Samashev: «Altyn Orda imperiiasy – bizdiń memlekettigimizdiń qainar kózi»
– Zeinolla Samashuly, siz Saraishyqty zertteýmen ainalystyńyz. Buǵan ne túrtki bolyp edi? Álde bireý sol taqyrypqa baǵyttady ma?
– Ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda tarihi-mádeni eskertkishterdiń jinaqtaryn qurastyrý maqsatynda Qazaqstannyń ártúrli óńirlerinde arheologiialyq barlaý jumystaryn júrgizgenbiz. Sol kezde Atyraý oblysyna da kóńil bóle bastadyq. Ol ýaqytta máskeýlik arheologiia ekspeditsiiasy da jumys istedi. Olardyń áreketterine baqylaý jasap, birigip is atqarý máseleleri týyndaityn. Ǵylymi esepteri, tapsyrǵan zattarynyń sany men sapasy týraly áńgimeler shyǵa bastady.
Tipti, keibir qundy materialdardy Máskeýge alyp ketkenderi belgili bola bastaǵan soń, ózimizde arnaýly ekspeditsiia jasaqtaý qajettiligi týyndady. Sóitip, jalpy batys óńirindegi arheologiialyq eskertkishterdi júieli túrde zertteý máselesi kún tártibine qoiyla bastady. Osy kezde batys óńiriniń tarihi-mádeni eskertkishterine ózimniń de qyzyǵýshylyǵym oianyp , olardy ashyp, qujattandyrý jumystaryna tikelei aralasyp kettim. Osyndai jumystardyń batys aimaqta bastalǵanyn estigen Imanǵali Tasmaǵambetov meni shaqyryp, «sizder kóne Saraishyq qalasynyń ornyn nege zerttemeisizder? Qalanyń ornyn sý shaiyp, buzylyp barady. Qandai kómek kerek? Aityńyz, kómektesemiz» dedi.
Oblystyń sol kezdegi basshysy Ravil Shyrdabaev qazba jumystaryna arnaiy qarjy bólip, kóp jylǵa sozylǵan Saraishyqtaǵy qazba jumystary bastalǵan edi. Osylaisha, oblystyq mýzeidiń qory molaiyp, 1999 jyly Saraishyqta mýzei kesheni salyndy. Qazba júrgizilgen jerdi qorshap, týristerdiń kelip tamashalaýyna jaǵdai jasaldy. Keiin respýblikalyq deńgeidegi mýzei-qoryǵy ashyldy. «Saraishyq epopeiasy» osylai qolǵa alynǵan edi.
Sońǵy jyldary kóne Saraishyq shaharynyń ornyn saqtap qalý jumystary bastaldy. Ózen jaǵalaýyn betonmen bekitip, qalany sý shaiý qaýpinen saqtap qaldy.Qazir Saraishyqty zerttep, ony halyqtyń mádeni igiligine paidalanýdyń jańa kezeńi bastaldy. Ony halyqaralyq deńgeide jalǵastyrý qajet.
– «Ulyq Ulys – Altyn Orda» atty halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiasy Atyraýda ótti. Buǵan siz qandai kózqaras bildiresiz?
– Konferentsiiaǵa belgili sebepterge bailanysty qatysa almadym. Biraq óte oryndy. Joshy ulysy ortalyqtarynyń biri sanalatyn Saraishyq imperiianyń saiasi, mádeni jáne ideologiialyq tuǵyrlarynyń da biri boldy. Saraishyqtyń irgesinde osyndai halyqaralyq sharany ótkizgen jón dep sanaimyn. Sondai-aq, ony tek elimizdiń turǵyndary úshin ǵana emes, álemdik deńgeide atap ótý atyraýlyqtar úshin de úlken mártebe.
– Konferentsiiaǵa álemniń túkpir-túkpirinen tarihshylar, zertteýshi ǵalymdar, sheteldik meimandar qatysty. Altyn Ordaǵa arnalǵan mundai aýqymdy sharany ótkizý arqyly nege qol jetkize alamyz dep oilaisyz?
– Ulyq Ulys, Joshy ulysy nemese Altyn Orda imperiiasy – bizdiń memlekettigimizdiń qainar kózi, bastaýy. Kezinde tarihymyzdy zerdeleýde osy jaǵdaiǵa aktsent (basymdyq) jasalmai, tipti bólip qaraǵan jaǵdailar boldy.
Sondyqtan , kóptegen halyqtardyń ortaq tarihyn birigip zerdelep, keleshekte ǵalymdardyń basyn ortaq tarihymyzdy jazýǵa birge jumyldyrý úshin mundai sharalar artyq bolmaidy dep esepteimin.
– Ýaqyt bólip, suraqtarǵa jaýap bergenińizge rahmet!
Suhbattasqan Almas QABDOLOV.
