– Shyndyq degen ne? Ol kimniń shyndyǵy, qandai shyndyq? Osy jaǵyn oilanyp jaýap berý kerek. Meniń óz oiym, shyndyqty kórkemdik deńgeiin túsirmei, esebin taýyp, sheshimin taýyp aitý kerek.
Mysaly, Bekarys Shoibekovke Ulytaýdaǵy aitysta qarsylasy suraq qoidy. «Joshy handy aqsaq qulan teýip óltirdi» deidi. Joshy – qolbasshy. Ony aqsaq qulan qalai teýip óltirdi?» dep saýal qoidy.
Sonda Bekarys «Shyndyqty aitý ol kezde de ońai bolmaǵan. Keshe Zamanbek ózin-ózi qalai úsh ret atsa, aqsaq qulan da Joshyny solai teýip óltirdi» dep jaýap qaitardy. Mine, shyndyqty aitý degen osy.
Beinelep jetkizdi. «Shyndyq osy eken» dep basy-kózge ura berýge bolmaidy.
Aitys kórermenderdi tárbielep kele jatyr. Kórermen aityspen birge ósýde. Shyndyqty árkim ártúrli túsinedi. Joǵary bilikke qatty sóz aitqan adam ǵana shyndyqty aita bildi dep uǵady. Shyndyqty aitý olai bolmaidy. Aitystyń quraly – poeziia. Al poeziianyń shyńy – kórkemdik. Sondyqtan, meniń júregimdi kim kórkem shyndyqqa toltyrsa, men soǵan bas iem. Attan, urandy shyndyq dep túsiný – sanasy tómen adamdardyń pikiri.
– Aitys aqyndarynda tsenzýra bar ma?
– Tsenzýra bar. Men tarapymnan shekteý joq. Biraq aitysty halyqqa kórsetetin telearnalar tarapynan tsenzýra kúshine minip tur. Sózime dálel keltire keteiin.
Byltyr qyrkúiekte Almatynyń Almaly aýdanynyń 10 jyldyǵyna bailanysty aitys ótkizdik. Sol aitysty 14 aidan keiin úzip-julyp kórsetti. Kesip-kúzep tastaityndai bireýdiń shamyna tietin sóz bolsa bir jón. Shekten shyqqan eshkim joq. Sonyń ózin kesip-kúzep tastapty.
Mysaly, bir aqynnyń qarsylasyna jasaǵan shabýyly joq, ananyń jaýaby bar degendei. Kórgen adam túsinbeidi. «Qazaqstan» ulttyq telearnasyn kirgizip, montajyna eki aqynymyzdy otyrǵyzyp qoiǵanbyz. Sonyń ózinde julym-julymyn shyǵardy.
Qazan aiynda Astanada halyqaralyq aitys ótti. Efirge berilgen joq. Sol jolǵy aitysta joǵary biliktiń shamyna tietin bir aýyz sóz bolsa she? «Altyn dombyranyń» aitysyn kesip-kesip, klipke ainaldyryp tastapty. Rinattyń aitysynyń 5 minýtyn ǵana beripti.
Tsenzýra sol jaqta, telearnanyń ishinde, óz áriptesterimizdiń arasynda otyr. Ministrlik tarapynan kesińder, pishińder degen pármen joq.
Kóleńkesinen qorqyp otyrǵan telearnanyń ishindegi redaktorlar. Keńes odaǵy kezindegidei resmi tsenzýradan qiyn bolyp tur bular.
Qonaevtyń 100 jyldyǵyna bailanysty osydan 5 jyl buryn «Qonaevtai er qaida?» degen aitys ótkizdik. Sol kezde 31 telearnanyń direktory Baǵdat Qojahmetov «Men moinyma alamyn. Túsiremin, efirden kórsetemin» degen. Sol aitys búginge deiin esh jerden kórsetilmei keledi. Baǵdatqa «Ýádeń qaida?» dedim.
Ol «Men joǵary jaqtan qorqyp otyrmyn. Bul aitysty efirge bersem, qyzmetimmen qoshtasýyma týra keledi» dep shynyn aitty. Shyndyqty halyqqa jetkizgeni úshin qyzmetten ketseń, ketip qal! Búginde tabanynyń búri bar jigit az.
Saýaldasqan, Jaras Kemeljan
