Keiingi kezde Qazaqstanda blogerlik degen betperdeni jamylyp, bopsalaý, qorqytý arqyly paida tapqysy keletinderge kúres kúsheigen. Biraz ýaqyttan beri quqyq qorǵaý organdary áleýmettik jelidegi júgensiz áreketterge núkte qoiýǵa kirisken.
Blogerlik – bedeldi qural, biraq ony qysym men paida kózine ainaldyrǵandarǵa keshirim joq. Munyń dáleli - biraz ýaqyt buryn Almatyda ustalǵan blogerler men kúni keshe Shymkentte ustalǵan bloger. Bul baǵytta sarapshylar ne deidi? Dalanews.kz arnaiy pikirin bildi.
Blogerler "tabys tabýdyń" taǵy bir jolyn tapty ma?
- Almatydaǵy jaǵdai
Biyl 23 qańtarda politsiia qyzmetkerleri jábirlenýshiniń aryzy boiynsha Almatyda kásipker men eki blogerdi ustady. Kúdiktiler áleýmettik jelilerde kompromattar jariialaimyz dep qoqan-loqy kórsetip, 8 million teńge bopsalaǵan. Sondai-aq, olar jábirlenýshini sot sheshimimen kásipker tóleýge mindettelgen 20 million teńgeni talap etýden bas tartýǵa kóndirmek bolǵan.
Qaskóiler 10 million teńge alyp jatqan jerinde ustaldy. Bopsalaý deregi boiynsha qylmystyq is qozǵaldy. Keiin olar Damir Kósheev pen Rýslan Kárimov ekeni de aityldy. Sonymen qatar, blogerler eki aiǵa qamaldy.
- Shymkenttegi jaǵdai
Keshe Shymkentte muǵalimdi bopsalaǵan bloger qamaýǵa alyndy. Qaladaǵy mektepterdiń biriniń qyzmetkeriniń aryzy boiynsha Politsiia departamenti iri kólemde aqsha bopsalaǵan kúdiktini ustady.
Aldyn ala málimetterge sáikes kúdikti óziniń media tanymaldylyǵyn paidalanyp, jaǵymsyz aqparatty jariialaimyn dep qorqytyp, 1,2 million teńge talap etken. Bul jait boiynsha da qylmystyq is qozǵaldy. Kúdikti ýaqytsha ustaý izoliatoryna qamaldy.
Áleýjelidegi áleýetti bopsalaýǵa paidalaný: Depýtat pikiri
Depýtat Jarqynbek Amantaiuly áleýmettik jeli men blogerler máselesin biraz ýaqyttan beri Májilis minberinde kóterip júr. Buǵan deiin de ol blogerler men "infosyǵandardyń" dáýreni júrip turǵanyn, halyq budan mezi bolǵanyn aityp, premer-ministrdiń orynbasary Tamara Dúisenovaǵa depýtattyq saýal joldaǵan edi.
Ishki ister ministrliginiń kúresi kúsheigen tusta depýtattan taǵy bir márte pikir suraýdy jón kórdik. Jarqynbek Amantaiulynyń sózinshe, áleýmettik jeli búginde qoǵamnyń bólip tastaýǵa kelmeitin bir bólshegine ainalyp ketken. Ol sóz basyn jeliniń osynshalyq damýynyń qoǵamǵa jaǵymdy jáne keri tustarynan bastady.
"Áleýmettik jeliniń jaqsy tustary da kóp. Qazir ártúrli maqsatta, saýda-sattyq, aqparattandyrý, eldi aǵartý maqsatynda paidalanyp jatyr. Blogerlik te qatar damydy, kásipke ainaldy. Biraq osy dúnieni saýatty paidalanyp jatqan azamattar da bar, zańsyzdyqqa jol berip jatqandar da bar. Koýchtar, psihologtar, nýmerologtar kóbeiip ketti. Solardyń qaptaýyna qatysty saýal kótergenmin. Azamattar alaiaqtyq shemalarǵa túse bastady. Bopsalaý bir bólek. Al endi "ómirińdi baqytty etemin", "qaryzyńnan qutqaramyn", "túp sanańdy oiatamyn" degen neshe túrli jaqsy-jaqsy lozýngtar oilap taýyp, eldi soǵan tartyp otyr. Kóp jaǵdaida olardyń berip otyrǵan ónimderine jarnamalary sai kelmeidi. Ol jerde arnaiy mamandar otyrǵan joq. Mysaly psihologiialyq kómekke árbir adam muqtaj bolýy múmkin. Biraq ol jerde psiholog emes, koých sabaǵyn ótip alǵan, jaqsy sóileitin bireý otyrýy múmkin. Keiin bárine ortaq sabaq beredi", - deidi ol.
Depýtattyń aitýynsha, bul shynaiy mamandardyń kóleńkede qalýyna da ákep soǵady.
"Tipti adamdar osyǵan nesie alyp, qatysyp jatyr. Bul áleýmettik máselege ainalyp otyr, adamdar qaryzǵa jappai kirip ketýine de sebep bolyp otyr. Sol turǵydan muny kótergenmin. Keibir otbasylar sol koýchtardyń aitqanymen júremiz dep shańyraǵy ortasynan túsken mysal óte kóp. Osy depýtattyq saýaldy kótergennen keiin kóp azamat jekemizge jazdy. Biz ony usynys retinde engizdik, sheshetin atqarýshy bilik emespiz. Biraq azamattar kóp habarlasty. "Aldap ketti, kútken nátije bolmady" degendei, bir jaǵynan tutynýshynyń quqyǵy da buzylyp tur", - dedi ol.
Jarqynbek Amantaiulynyń pikirinshe, mundai adamdar kóbine onlain marketingtiń tilin úirenip, qyr-syryn meńgerip alady, sóitip adamdarǵa ótetin sózder, birden jalt qaratatyn lozýngtar, urandar arqyly target taratyp, adamdardyń senimine kiredi.
"Bylaisha aitqanda, saýdager dep aitsaq bolady, bárine topyraq shashpaspyz. Ishinde naqty mamandar da bar shyǵar. Sondyqtan osy máselege bir baqylaý kúsheitilse degen oi boldy", - deidi ol.
Depýtat blogerlik arqyly bopsalaýmen ainalysatyndar týrasynda da pikir bildirdi. Mundai "blogerler" sheneýnikterge de "qyrǵidai tiedi eken".
"Rasymen, keibir jergilikti ákimdikterdi, atqarýshy bilik ókilderin qorqytyp-úrkitýmen ainalysatyndar, qit etse tyrnaq astynan kir izdep, "ana bylyǵyńdy bilemin, myna bylyǵyńdy jariialaimyn" degen siiaqty dúnielermen tikelei bopsalaýǵa kóship alǵandar týraly da estimiz. Bul belgili bir deńgeide jergilikti atqarýshy bilik tolyqqandy jumys isteýine kedergi bolady. Olar kóp jaǵdaida naqty jumyspen emes, jańaǵy shýdy basýmen ainalysyp ketip jatqan mysaldar bar. Bul da bopsalaýdyń bir túri. Aqsha talap etpeýi, birdeńe suramaýy múmkin, biraq sondai bir dúnieler arqyly qarym-qatynas quryp, keiin óz máselelerin jeke bastaryna sheship alýǵa paidalanatyn tásil. Sondyqtan mundaiǵa da jol berýge bolmaidy", - dedi ol.
Jarqynbek Amantaiuly keibir blogerler qaýipti taqyrypty qozǵap, san soǵyp qalatynyn da aitty.
"Ókinishke qarai, keibir blogerler, elge tanymal blogerler ultarazdyǵyn da qozdyryp jiberedi. Áleýmettik jelige jyl ótken talaptar kúsheiip kele jatyr. Byltyr onlain platformalar, onlain jarnama týraly zań qabyldandy. Sonyń aiasynda da biraz jaýapkershilik kúsheidi. Bireý bilmei, bireý qasaqana, bireý endi jastyq, kim biledi bireýdiń soiylyn soǵyp, ártúrli jaǵdaimen osyndai bolyp jatady. Bir ret, eki ret sondai jazbalary yń-shyńsyz ótip ketkendei bolady, úshinshi joly quqyq qorǵaý salasynyń ókilderiniń nazaryna iligedi. Onyń sońy jaqsylyqqa aparmaidy", - deidi depýtat.
Májilis depýtaty ashyq bopsalaý jaily da sóz qozǵady. Alaida depýtat quzyrly organdar tarapynan zańǵa sáikes jumys istelip jatqanyn aityp, keide másele kúsheigen shaqta ǵana zańdy ózgertý kerek degen bastama kóterý durys emes ekenin jetkizdi. Jarqynbek Amantaiuly zań álsiz bolsa ǵana ózgertken durys ekenin aitty.
"Odan keiingi dúnie - ashyq bopsalaý, aýditoriianyń kúshimen aqsha talap etý. Bul da belgili bir deńgeide kádimgi úlken qylmys. Bul - adamnyń quqyǵyna, tek materialdyq emes, moraldyq quqyǵyna jan-jaqty qysym jasaý degen sóz. Sondyqtan bul zańsyzdyqtarǵa jaýapkershilik qarastyrylǵan. Biz keide rezonansty is bolǵan kezde zańǵa ózgeris engizý kerek dep shyǵamyz ǵoi. Negizi rezonansty isterdiń aiasynda zańdardy ózgerte berýge bolmaidy. Rezonansty isterdiń aiasynda zańymyz solqyldaq ekeni kórinse, onda áńgime bólek, qarastyrýǵa bolady. Biraq zań jumys istep jatyr, zań anyqtap jatyr, jaýapkershilikke tartyp jatyr. Keide bizdiń quqyq qorǵaý salasynyń, sot barysynyń obektivti bolýyna kedergi keltirmeý kerek", - deidi ol.
Jarqynbek Amantaiuly mundai áreketke keibir azamattar quqyqtyq jaǵynan saýat jetpegeninen baratynyn da jetkizdi.
"Áleýmettik jelide áleýetin paidalaný kásibi jýrnalisterde sirek kezdesedi. Kásibi jýrnalister ondaiǵa barmaidy. Bul búginde jańa formatqa, onlain formatqa aýysty. Beligili bir deńgeide saýattyń da tómendigi ǵoi, shynyn aitqanda. Ońdy-soldy paidalanýǵa bolady eken dep oilasa kerek. Bir-eki ret bireýlerge soqtyǵyp kóredi, olardan eshqandai qarsy áreket bolmaidy. Al sosyn urynatyn jaǵdai bolady. Sondyqtan jaýapkershilikti halyq sezinýi kerek dep oilaimyn. Qoldanystaǵy zań jetkilikti. Alaida keide ministrlik tarapynan, quqyq qorǵaý organdary tarapynan belgili bir deńgeide monitoring az bolyp jatýy múmkin", - dedi ol.
Depýtat árbir azamat jaýapkershilikti sezinýi úshin túsindirý jumystary turaqty júrgizilip jatqanyn, degenmen alda da bopsalaýdyń artynda úlken saldary baryn, áleýmettik jelidegi ár áreket baqylaýda ekenin halyqtyń esine salyp turý kerek ekenin aitty.
"Áleýmettik jelidegi jaýapkershilikti jol erejesin túsindirgendei túsindirý kerek dep oilaimyn", - dep túiindedi sózin ol.
"Bopsalaý - qylmys"
Jaýapkershilik demekshi, bopsalaý úshin qandai jaýapkershilik kózdelgenin de anyqtadyq. Politsiia qandai da bir qysym kórsetý, qorqytý jáne bopsalaý áreketteri qylmystyq jaýapkershilikke ákep soǵatynyn eskertti.
Mundai áreketter QR Qylmystyq kodeksiniń 194-baby (Qorqytyp alý) boiynsha saralanýy múmkin.
