Eýropalyq Keńes tóraǵasy Antoniý Koshta Astanaǵa saparymen Eýropa men Ortalyq Aziia arasyndaǵy jańa geosaiasi dialogtyń ashyq simvolyna ainaldy. Frantsiiadaǵy Eýropa perspektivasy jáne qaýipsizdigi institýtynyń direktory Emmanýel Diýpi bul sapardyń aimaq úshin strategiialyq mańyzyn, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń óńirlik integratsiia men Eýropamen bailanystardy jańǵyrtýdaǵy rólin, sondai-aq energiia, kólik jáne vizalyq yntymaqtastyq salalaryndaǵy perspektivalardy taldaidy, dep habarlaidy Dalanews.kz
- Eýropalyq Keńes tóraǵasy Antoniý Koshtanyń Astanaǵa saparynyń Qazaqstan men búkil Ortalyq Aziia úshin saiasi mańyzyn qalai baǵalaisyz? Nelikten dál qazir EO Qazaqstanǵa qatysty diplomatiialyq belsendiligin arttyryp otyr dep oilaisyz?
- Eýropalyq odaq pen Ortalyq Aziia elderi, sonyń ishinde Qazaqstan, biylǵy sáýirde Samarqandta ótken sońǵy sammit barysynda dialogty damytýǵa daiyn ekenin rastady. Buǵan prezident Koshtanyń sapary, sondai-aq mamyr aiynda ótken Astana forýmy da yqpal etti.
Búginde EO-da Ortalyq Aziiada, ásirese Qazaqstanda saiasi jáne ekonomikalyq dialog úshin senimdi seriktester tabý ideiasy kúsheiip keledi. Bul — aimaqaralyq yntymaqtastyqtyń damýyna, sondai-aq Qytaidan Batys Eýropaǵa jáne keri baǵytqa baratyn transqurlyqtyq eýraziialyq dálizderdiń mańyzdylyǵyna bailanysty.
Úndistandy Iran jáne Reseimen bailanystyratyn Soltústik–Ońtústik halyqaralyq kólik dálizi jáne Taiaý Shyǵys halyqaralyq dálizi de osy júiege kiredi. Munyń bári — ortasynda Qazaqstan turǵan keń aýqymdy aimaqaralyq bailanystyń biryńǵai arhitektýrasy.
Qazaqstan bul geoekonomikalyq tizbekterdiń barlyǵynda ortalyq, negizgi ról atqarady: munai aǵyndary, energetikalyq jetkizilimder, Ortalyq Aziiany Ońtústik Aziia elderimen — Pákistan, Aýǵanstan, Iran jáne Úndistanmen — bailanystyratyn elektr jelileri. Sondyqtan Qazaqstannyń Aziia memleketterin ózara, sondai-aq Aziia men Eýropany bailanystyratyn integratorǵa ainalýy — zańdy ári qisyndy qubylys.
- Qazaqstan men jalpy Ortalyq Aziianyń Eýropalyq odaqpen qazirgi modeldegi qatynastaryn qalyptastyrýda Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń rólin qalai baǵalaisyz?
- Aimaq dinamikalyq jáne integratsiialanǵan bolý úshin ol monopoliialyq, birjaqty nemese tek ekijaqty formatpen shektelmeýi tiis. Ol kópólshemdi bolýy kerek. Sondyqtan Ortalyq Aziiada óz kúshi, óz ortalyǵy bolýy mańyzdy — dál sol siiaqty Eýropa da álemdik derbes kúsh retinde tanylýy úshin kóshbasshylarǵa muqtaj.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev — osyndai kóshbasshylyqty kórsetip, integratsiia ideiasyna baiaý nemese kúmánmen qaraityn ózge memleketterdi tarta alatyn tulǵa. Mundai modelder buryn da bolǵan — mysaly, Ońtústik-Shyǵys Aziiadaǵy ASEAN. Ortalyq Aziiaǵa da osyndai yntymaqtastyq arhitektýrasy qajet.
Túrki memleketteri uiymynyń sońǵy kezdesýleri, sondai-aq Resei, Qytai jáne Ortalyq Aziia elderi basshylarynyń Bishkektegi UQShU sammitine qatysýy aimaqtyń tek Ázerbaijan esebinen emes, bálkim Armeniia esebinen de keńeiýi múmkin degen ideiany kórsetedi.
Resei, túptep kelgende, Ortalyq Aziiany óz yqpalyn saqtai alatyn býferlik aimaq retinde qarastyrýdy qalaidy
Al Túrkiia óz múddesin — dini jáne tildik ortaqtyqqa negizdelgen shartty «Túrkistan» ideiasyn — ilgeriletip otyr. Bul Ortalyq Aziiaǵa deiin, tipti Mońǵoliia men Qytaidyń batys aimaqtaryna deiin sozylatyn keńistikti kózdeidi.
Osylaisha, biz úshtaǵandy kóremiz: Túrkiia — Resei — Qytai, al Ortalyq Aziia — osy konfigýratsiianyń dál ortasynda, geografiialyq jáne strategiialyq jaǵynan da.
Eýropalyq keńes pen Eýrokomissiia úshin strategiialyq múdde aiqyn. Briýssel 12 milliard eýrony «Global Gateway» bastamasy aiasynda mobilizatsiialady. Bul soma — jalpy 300 milliard eýrolyq paketten bólinetin bólik. Bul qarajat energetikalyq jáne kólik dálizderin damytýǵa baǵyttalady — Aziiadaǵy óndiris elderinen Batysqa deiingi jetkizilimderdi jedeldetý úshin.
Sonymen qatar, bul jobalar teńiz joldaryna táýeldilikti tómendetýge jáne qurlyqtaǵy dálizderdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi: Pákistan men Qytai, Úndistan men Parsy shyǵanaǵy elderi, Aýǵanstan men Ortalyq Aziia, Iran men Resei arasyndaǵy baǵyttar boiynsha.
- Koshtanyń sapary Ýkraina boiynsha jańa beibit kelissózder aiasynda ótip jatyr. Sizdiń oiyńyzsha, Prezident Toqaev Qazaqstannyń «beibit platforma» retindegi rólin kúsheitýdi kózdei me? Bul el jáne aimaq múddelerine qanshalyqty sai keledi?
- Eń aldymen, búginde Ýkraina men Resei arasynda naqty beibit protsess úshin qolaily jaǵdai joq. Ýkrainadaǵy beibitshilikke shynaiy perspektiva baiqalmaidy: Resei usynǵan da, AQSh qoldaityn da usynystar - eki tarap úshin de, ásirese Ýkraina úshin - qolaisyz.
Sondyqtan beibit alań da joq. Bul jerde Qazaqstan eshqandai ról atqara almaidy, óitkeni deldaldyq jasaityn keńistik joq - dál sol siiaqty Túrkiia da deldal nemese garant bolýǵa daiyn bolǵanymen, búginde mundai múmkindik joq. Munyń bári tek gipotetikalyq stsenarii: Resei ymyraǵa kelýge daiyn bolsa ǵana (ol ázirge daiyn emes) jáne AQSh Ýkrainaǵa qoldaýyn álsiretse ǵana (ol mundai qadam jasamai otyr).
- Toqaev pen Koshta arasyndaǵy kelissózderde qandai baǵyttar negizgi dep oilaisyz?
Mańyzdy baǵyttardyń biri — vizalyq rejimdi qaita qaraý jónindegi kelissózder. Bul dialog 10 jyldan beri jalǵasyp keledi — Qazaqstan men EO arasyndaǵy ekonomikalyq, saiasi jáne áleýmettik kelisim jasalǵan kezden beri. Ol kezde Ortalyq Aziia óziniń rólin áli anyqtap jatqan, al EO aimaqqa jetkilikti nazar aýdarmaǵan bolatyn. Bul — birinshi mańyzdy másele.
Ekinshi másele — yntymaqtastyq tetikterin naqty iske qosý: maqsattardy, basymdyqtardy jáne «Global Gateway» bastamasy Ortalyq Aziiaǵa bólmekshi bolyp otyrǵan 10–12 milliard eýrony qoldana otyryp, iske asatyn naqty jobalardy aiqyndaý.
Úshinshi baǵyt — aimaqaralyq jáne jelilik ózara bailanysty nyǵaitatyn jobalar: munai jáne gaz júieleri, temirjol baǵyttary, avtojoldar, teńiz marshrýttary — óńirlerdi bailanystyratyn barlyq infraqurylym.
