ەۋروپالىق كەڭەس تٶراعاسى انتونيۋ كوشتا استاناعا ساپارىمەن ەۋروپا مەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى جاڭا گەوساياسي ديالوگتىڭ اشىق سيمۆولىنا اينالدى. فرانتسيياداعى ەۋروپا پەرسپەكتيۆاسى جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەممانۋەل ديۋپي بۇل ساپاردىڭ ايماق ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزىن, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶڭٸرلٸك ينتەگراتسييا مەن ەۋروپامەن بايلانىستاردى جاڭعىرتۋداعى رٶلٸن, سونداي-اق ەنەرگييا, كٶلٸك جەنە ۆيزالىق ىنتىماقتاستىق سالالارىنداعى پەرسپەكتيۆالاردى تالدايدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz
- ەۋروپالىق كەڭەس تٶراعاسى انتونيۋ كوشتانىڭ استاناعا ساپارىنىڭ قازاقستان مەن بٷكٸل ورتالىق ازييا ٷشٸن ساياسي ماڭىزىن قالاي باعالايسىز? نەلٸكتەن دەل قازٸر ەو قازاقستانعا قاتىستى ديپلوماتييالىق بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ وتىر دەپ ويلايسىز?
- ەۋروپالىق وداق پەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان, بيىلعى سەۋٸردە سامارقاندتا ٶتكەن سوڭعى سامميت بارىسىندا ديالوگتى دامىتۋعا دايىن ەكەنٸن راستادى. بۇعان پرەزيدەنت كوشتانىڭ ساپارى, سونداي-اق مامىر ايىندا ٶتكەن استانا فورۋمى دا ىقپال ەتتٸ.
بٷگٸندە ەو-دا ورتالىق ازييادا, ەسٸرەسە قازاقستاندا ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ديالوگ ٷشٸن سەنٸمدٸ سەرٸكتەستەر تابۋ يدەياسى كٷشەيٸپ كەلەدٸ. بۇل — ايماقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا, سونداي-اق قىتايدان باتىس ەۋروپاعا جەنە كەرٸ باعىتقا باراتىن ترانسقۇرلىقتىق ەۋرازييالىق دەلٸزدەردٸڭ ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى.
ٷندٸستاندى يران جەنە رەسەيمەن بايلانىستىراتىن سولتٷستٸك–وڭتٷستٸك حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ جەنە تاياۋ شىعىس حالىقارالىق دەلٸزٸ دە وسى جٷيەگە كٸرەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ — ورتاسىندا قازاقستان تۇرعان كەڭ اۋقىمدى ايماقارالىق بايلانىستىڭ بٸرىڭعاي ارحيتەكتۋراسى.
قازاقستان بۇل گەوەكونوميكالىق تٸزبەكتەردٸڭ بارلىعىندا ورتالىق, نەگٸزگٸ رٶل اتقارادى: مۇناي اعىندارى, ەنەرگەتيكالىق جەتكٸزٸلٸمدەر, ورتالىق ازييانى وڭتٷستٸك ازييا ەلدەرٸمەن — پەكٸستان, اۋعانستان, يران جەنە ٷندٸستانمەن — بايلانىستىراتىن ەلەكتر جەلٸلەرٸ. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ازييا مەملەكەتتەرٸن ٶزارا, سونداي-اق ازييا مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ينتەگراتورعا اينالۋى — زاڭدى ەرٸ قيسىندى قۇبىلىس.
- قازاقستان مەن جالپى ورتالىق ازييانىڭ ەۋروپالىق وداقپەن قازٸرگٸ مودەلدەگٸ قاتىناستارىن قالىپتاستىرۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رٶلٸن قالاي باعالايسىز?
- ايماق ديناميكالىق جەنە ينتەگراتسييالانعان بولۋ ٷشٸن ول مونوپولييالىق, بٸرجاقتى نەمەسە تەك ەكٸجاقتى فورماتپەن شەكتەلمەۋٸ تيٸس. ول كٶپٶلشەمدٸ بولۋى كەرەك. سوندىقتان ورتالىق ازييادا ٶز كٷشٸ, ٶز ورتالىعى بولۋى ماڭىزدى — دەل سول سيياقتى ەۋروپا دا ەلەمدٸك دەربەس كٷش رەتٸندە تانىلۋى ٷشٸن كٶشباسشىلارعا مۇقتاج.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ — وسىنداي كٶشباسشىلىقتى كٶرسەتٸپ, ينتەگراتسييا يدەياسىنا باياۋ نەمەسە كٷمەنمەن قارايتىن ٶزگە مەملەكەتتەردٸ تارتا الاتىن تۇلعا. مۇنداي مودەلدەر بۇرىن دا بولعان — مىسالى, وڭتٷستٸك-شىعىس ازيياداعى اسەان. ورتالىق ازيياعا دا وسىنداي ىنتىماقتاستىق ارحيتەكتۋراسى قاجەت.
تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ سوڭعى كەزدەسۋلەرٸ, سونداي-اق رەسەي, قىتاي جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸ باسشىلارىنىڭ بٸشكەكتەگٸ ۇقشۇ سامميتٸنە قاتىسۋى ايماقتىڭ تەك ەزەربايجان ەسەبٸنەن ەمەس, بەلكٸم ارمەنييا ەسەبٸنەن دە كەڭەيۋٸ مٷمكٸن دەگەن يدەيانى كٶرسەتەدٸ.
رەسەي, تٷپتەپ كەلگەندە, ورتالىق ازييانى ٶز ىقپالىن ساقتاي الاتىن بۋفەرلٸك ايماق رەتٸندە قاراستىرۋدى قالايدى
ال تٷركييا ٶز مٷددەسٸن — دٸني جەنە تٸلدٸك ورتاقتىققا نەگٸزدەلگەن شارتتى «تٷركٸستان» يدەياسىن — ٸلگەرٸلەتٸپ وتىر. بۇل ورتالىق ازيياعا دەيٸن, تٸپتٸ موڭعولييا مەن قىتايدىڭ باتىس ايماقتارىنا دەيٸن سوزىلاتىن كەڭٸستٸكتٸ كٶزدەيدٸ.
وسىلايشا, بٸز ٷشتاعاندى كٶرەمٸز: تٷركييا — رەسەي — قىتاي, ال ورتالىق ازييا — وسى كونفيگۋراتسييانىڭ دەل ورتاسىندا, گەوگرافييالىق جەنە ستراتەگييالىق جاعىنان دا.
ەۋروپالىق كەڭەس پەن ەۋروكوميسسييا ٷشٸن ستراتەگييالىق مٷددە ايقىن. بريۋسسەل 12 ميلليارد ەۋرونى «Global Gateway» باستاماسى اياسىندا موبيليزاتسييالادى. بۇل سوما — جالپى 300 ميلليارد ەۋرولىق پاكەتتەن بٶلٸنەتٸن بٶلٸك. بۇل قاراجات ەنەرگەتيكالىق جەنە كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋعا باعىتتالادى — ازيياداعى ٶندٸرٸس ەلدەرٸنەن باتىسقا دەيٸنگٸ جەتكٸزٸلٸمدەردٸ جەدەلدەتۋ ٷشٸن.
سونىمەن قاتار, بۇل جوبالار تەڭٸز جولدارىنا تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋگە جەنە قۇرلىقتاعى دەلٸزدەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ: پەكٸستان مەن قىتاي, ٷندٸستان مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرٸ, اۋعانستان مەن ورتالىق ازييا, يران مەن رەسەي اراسىنداعى باعىتتار بويىنشا.
- كوشتانىڭ ساپارى ۋكراينا بويىنشا جاڭا بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر اياسىندا ٶتٸپ جاتىر. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, پرەزيدەنت توقاەۆ قازاقستاننىڭ «بەيبٸت پلاتفورما» رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتۋدٸ كٶزدەي مە? بۇل ەل جەنە ايماق مٷددەلەرٸنە قانشالىقتى ساي كەلەدٸ?
- ەڭ الدىمەن, بٷگٸندە ۋكراينا مەن رەسەي اراسىندا ناقتى بەيبٸت پروتسەسس ٷشٸن قولايلى جاعداي جوق. ۋكرايناداعى بەيبٸتشٸلٸككە شىنايى پەرسپەكتيۆا بايقالمايدى: رەسەي ۇسىنعان دا, اقش قولدايتىن دا ۇسىنىستار - ەكٸ تاراپ ٷشٸن دە, ەسٸرەسە ۋكراينا ٷشٸن - قولايسىز.
سوندىقتان بەيبٸت الاڭ دا جوق. بۇل جەردە قازاقستان ەشقانداي رٶل اتقارا المايدى, ٶيتكەنٸ دەلدالدىق جاسايتىن كەڭٸستٸك جوق - دەل سول سيياقتى تٷركييا دا دەلدال نەمەسە گارانت بولۋعا دايىن بولعانىمەن, بٷگٸندە مۇنداي مٷمكٸندٸك جوق. مۇنىڭ بەرٸ تەك گيپوتەتيكالىق ستسەناريي: رەسەي ىمىراعا كەلۋگە دايىن بولسا عانا (ول ەزٸرگە دايىن ەمەس) جەنە اقش ۋكرايناعا قولداۋىن ەلسٸرەتسە عانا (ول مۇنداي قادام جاساماي وتىر).
- توقاەۆ پەن كوشتا اراسىنداعى كەلٸسسٶزدەردە قانداي باعىتتار نەگٸزگٸ دەپ ويلايسىز?
ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ — ۆيزالىق رەجيمدٸ قايتا قاراۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسسٶزدەر. بۇل ديالوگ 10 جىلدان بەرٸ جالعاسىپ كەلەدٸ — قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸم جاسالعان كەزدەن بەرٸ. ول كەزدە ورتالىق ازييا ٶزٸنٸڭ رٶلٸن ەلٸ انىقتاپ جاتقان, ال ەو ايماققا جەتكٸلٸكتٸ نازار اۋدارماعان بولاتىن. بۇل — بٸرٸنشٸ ماڭىزدى مەسەلە.
ەكٸنشٸ مەسەلە — ىنتىماقتاستىق تەتٸكتەرٸن ناقتى ٸسكە قوسۋ: ماقساتتاردى, باسىمدىقتاردى جەنە «Global Gateway» باستاماسى ورتالىق ازيياعا بٶلمەكشٸ بولىپ وتىرعان 10–12 ميلليارد ەۋرونى قولدانا وتىرىپ, ٸسكە اساتىن ناقتى جوبالاردى ايقىنداۋ.
ٷشٸنشٸ باعىت — ايماقارالىق جەنە جەلٸلٸك ٶزارا بايلانىستى نىعايتاتىن جوبالار: مۇناي جەنە گاز جٷيەلەرٸ, تەمٸرجول باعىتتارى, اۆتوجولدار, تەڭٸز مارشرۋتتارى — ٶڭٸرلەردٸ بايلانىستىراتىن بارلىق ينفراقۇرىلىم.
