Qyrym túbegindegi tatarlardyń qazirgi ahýaly qandai? Olar Reseidi resmi bilik retinde moiyndai ma? Ótken jylǵy referendýmǵa qandai baǵa beredi? Kreml olardyń taǵdyryna qanshalyqty alańdap otyr? «Qala men Dala» gazetiniń osy jáne ózge de saýaldaryna Qyrym tatarlarynyń Medjlisi tóraǵasynyń orynbasary Ilmi Ýmerov jaýap berdi.
– Keibir orys saiasattanýshylary, saiasatkerleri «Qyrym tatarlary qalyptaspaǵan ult» deidi. Osy sóz qanshalyqty qisyndy? Bul sizderdiń ashýlaryńyzǵa timei me? Buǵan ne dep jaýap qatar edińiz?
– Aldymen mynany aitaiyn. Qyrym tatarlary Qyrym túbeginde qalyptasqan jáne 400 jyl boiyna óz memleketi bolǵan halyq.
Qyrym tatarlary men Resei imperiiasynyń arasyndaǵy búginge deiingi qarym-qatynas tragediialyq oqiǵalarǵa toly. Resei imperiiasy Qyrymdy ájeptáýir uzaqqa sozylǵan aiqastan keiin, 1783 jyly qol astyna qaratady. Qyrym handyǵyn birjolata qurtady. Handyq sol kezdegi asa yqpaldy elderdiń biri bolatyn.
– Siz bir suhbatyńyzda Reseidi «qubyjyqqa» teńepsiz. Bulai deýińizge ne sebep boldy?
– Meniń ǵana emes, jalpy tatarlardyń tarihi sanasyndaǵy Resei – «qubyjyq el». XVIII ǵasyrdyń aiaǵyndaǵy jáne HH ǵasyrdyń basyndaǵy erkinen tys emigratsiianyń kesirinen túbektegi qyrym tatarlarynyń sany kúrt azaiyp ketti. Bul kimniń kesirinen boldy dep oilaisyz?
Qyrym avtonomdy Keńes sotsialistik respýblikasy kezindegi qýǵyn-súrgindi de eshqashan umytpaimyz. Keshirmeimiz. Bizdi týǵan jerimizden qýý, 1944 jyldyń 18 mamyryndaǵy jappai jer aýdarý qyrym tatarlarynyń eń úlken tragediiasy.
– «Qyzyl imperiia» qulaǵannan keiin ǵana tatarlar kindik qany tamǵan jerge qaityp oralýǵa múmkindik aldy. Biraq sonda da qoryqtyq. Ótkenniń elesi qalǵan ǵoi kóz aldymyzda. Taǵy da qýǵyn-súrginge ushyraimyz ba dep qaýiptendik.
KSRO-nyń qulaýyna qyrym tatarlary da úles qosty. 50 jyl boiyna qyrym tatarlarynyń ulttyq qozǵalysy qalyptasty, damydy. 50 jyl boiyna biz týǵan jerimizge qaitip kelý úshin kúrestik.
Qyrymǵa jappai kóship kelgennen keiin (bul 90-shy jyldardyń basy bolatyn) kóptegen qiyndyqtar týdy. Bul bir jaǵynan zańdy. Táýelsizdik alǵan Ýkraina aiaǵynan endi-endi turyp jatqan kez edi bul.
Bárinen buryn qyrym tatarlary osyndaǵy óz biliginen zardap shekti. Halyq pen biliktiń arasyndaǵy qarym-qatynas kúrdeli bolatyn. Qazir de solai. Bir kezderi Kievtiń aldynda qyrym tatarlaryn sumpaiy etip kórsetkisi kelgender, qazir bul áreketin Máskeýiń aldynda jalǵastyryp jatyr. Sondai bir top bar...
– Qazirgi kúni Medjlistiń yqpaly qandai? Jalpy bul uiym qashan, qalai quryldy?
[caption id="attachment_10272" align="alignright" width="196"]
– 1991 jyly qyrym tatarlary ulttyq qozǵalysynyń belsendileri Quryltai ótkizip (250 delegattyń basyn qosqan halyqaralyq sezd) qyrym tatarlarynyń Medjlisin tańdady. Bul 33 adamnan turatyn jáne sailanatyn ókiletti organ. Sodan bergi ýaqytta Medjlis tatar halqynyń memlekettik jáne halyqaralyq deńgeidegi sózin sóileitin, múddesin qorǵaityn birden-bir qurylymǵa ainaldy.
1999 jyldan bastap Medjlis tolyq quramynda sol kezgi Ýkraina Prezidenti Leonid Kýchmanyń jarlyǵyna sai Ýkraina Prezidenti janyndaǵy qyrym tatarlarynyń resmi ókildigi retinde moiyndaldy.
Men munyń bárin bekerge aityp otyrǵan joqpyn. Ásirese, qazirgi TMD keńistigindegi halyqtar bizdi ómir boiy bodannan kóz ashpaǵan el dep oilamaýy kerek. Dál osy tarihi jaǵdailardy túsine otyryp sizder qazirgi qyrym tatarlarynyń Reseige qosylýǵa ne sebepti qarsy shyqqanyn túsinesizder. Reseilik aqparat quraldary «qyrym tatarlary Reseige qosylǵany úshin ózderin baqytty sanaidy» depti. Munyń eshbirine senbeńizder. Baqyttan basymyz ainalyp júrgen joq...
Taǵy bir aita keter jait, negizinde bul referendýmǵa Qyrym turǵyndarynyń 35-40 paiyzy ǵana qatysty. Reseishil biliktiń 83 paiyz degen deregi ótirik. Al álgi 35-40 paiyz qyrym tatarlaryn kúshtep kóshirgennen keiin osynda qonystanyp alǵan, Reseidi shyn júregimen súietin, Ýkrainany shyn nietimen jek kóretinder...Turǵyndardyń bul toby shynymen de baqytty, al ózgeleri she? Bizdiń pikirimizben kim sanasady?
– Qyrymdaǵy ázirgi ahýal qandai?
– Qazirgi jaǵdai aýmaly-tókpeli. Munyń óz sebebi bar. Qazir barlyǵyn qamtyp aitý múmkin emes.
Qyrym tatarlarynyń 99 paiyzy referendýmǵa boikot jariialady jáne onyń nátijelerimen kelisken joq. Nege? Muny ózderińiz de bilesizder. Bul referendým múldem zańsyz, tiisinshe onyń nátijeleri de túkke turmaidy.
Biz Qyrymdy Resei agressiiasyna tap bolǵan Ýkrainanyń bir bóligi dep esepteimiz.
Tarihtyń da óz zańdylyqtary bar. Búgin bolmasa erteńgi kúni Qyrymdy basyp alǵandar, kúshtep qol astyna qaratqandar halyqaralyq quqyq negizinde óz jazalaryn alady.
Taǵy bir aita keter jait, negizinde bul referendýmǵa Qyrym turǵyndarynyń 35-40 paiyzy ǵana qatysty. Reseishil biliktiń 83 paiyz degen deregi ótirik. Al álgi 35-40 paiyz qyrym tatarlaryn kúshtep kóshirgennen keiin osynda qonystanyp alǵan, Reseidi shyn júregimen súietin, Ýkrainany shyn nietimen jek kóretinder...Turǵyndardyń bul toby shynymen de baqytty, al ózgeleri she? Bizdiń pikirimizben kim sanasady?
Qyrym avtonomdy Keńes sotsialistik respýblikasy kezindegi qýǵyn-súrgindi de eshqashan umytpaimyz. Keshirmeimiz. Bizdi týǵan jerimizden qýý, 1944 jyldyń 18 mamyryndaǵy jappai jer aýdarý qyrym tatarlarynyń eń úlken tragediiasy.
– Osyndaǵy orys biligi men qyrym tatarlarynyń qazirgi qarym-qatynasy qandai?
– Nashar. Búldirgen biz emespiz. Byltyr, biliktiń bizdiń halyqqa degen kózqarasyn anyq ańǵartatyn biraz oqiǵa boldy. Bulardyń barlyǵy da nazar aýdarýǵa turarlyq.
Tek birnesheýin ǵana mysalǵa keltireiin: Qyrymǵa tatarlardyń kóshbasshysy, ulttyń sózin sóileitin tulǵalar Mustafa Jemilov pen Refat Chýbarovtyń kirýine tyiym saldy. Bul óz aldyna... Shydadyq. Artynsha Simferopoldiń ortalyǵynda 18 mamyrdaǵy jer aýdarýdyń qurbandaryn eske alatyn qaraly mitingi ótkizýge tyiym saldy. Sherýdi qalanyń shetinde ótkizýge májbúr boldyq. Tóbemizden tikushaqtarmen baqylap júrdi. Onyń shýynyń ózi qulaq-etimizdi jep qoidy. Jiynnan bereke ketti. Ne aityp, ne qoiǵanymyzdy bilmedik.
26 aqpanda Qyrym avtonomdy Respýblikasy Joǵary Keńesiniń aldynda beibit sherý ótkizgen azamattardy tergeýge aldy, úilerin timiskiledi, tutqyndady. Eń qyzyǵy, bul kezde referendým áli ótkizilmegen bolatyn, al Qyrymda ýkrain jalaýy jelbirep turǵan...
Basqynshy bilik munymen shektelgen joq. Keiinnen Medjlis tóraǵasynyń orynbasary Ahtem Chiigozany qamaýǵa aldy, artynsha qyrym tatarlarynyń habar taratatyn kúlli álemdegi jalǵyz telearnasy ATR-di, balalar telekanaly «Lialiany» jáne «Meidan» radiostansasyn japty. Muny ári qarai da jalǵastyra berýge bolady. Mysaldar óte kóp. Qaisibirin aitaiyn. Estir qulaq, kórer kóz bolsa, qyrym tatarlarynyń búgingi jaǵdaiy eskeriler. Tek shydam kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan, Dýman BYQAI
ANYQTAMA
Ilmi ÝMEROV. Ýkrainanyń memlekettik qairatkeri. 2015 jyldan bastap qyrym tatarlarynyń Medjlisi tóraǵasynyń orynbasary. 2002-2005 jyldardyń aralyǵynda Qyrym Joǵary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, 2005-2014 jylǵa deiin Baqshasarai aýdandyq memlekettik ákimshiliginiń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan.
