(сурет e-event.kz сайтынан алынды)
Saiasattanýshy Rasul Jumalynyń pikirinshe, Pýtin Qazaqstandy táýelsiz el dep eseptemeidi ári óziniń «teń dárejedegi áriptesterimen» sanasqysy joq. Ol buǵan naqty derek keltirdi.
Buǵan qosa Jumaly: «ultshyl, memleketshil ustanymdaǵy azamattardy memleketten aqsha alatyn aqparat quralyna shyǵarmaidy. Pálenshe men Túgensheniń aty kirgen «qara tizim» bar» deidi.
– Ótken aptada Vladimir Vladimiruly jurtpen tikelei jelide pikirlesti. «Reseiden tys jerde turatyn orystardyń jaily ómir súrýin qamtamasyz etýdi integratsiia arqyly júzege asyramyz» dedi. Munysy nesi?
– Pýtinniń bul jolǵy suraq-jaýaby byltyrǵydan bólek. Bastysy, aryny basylǵan.
Byltyr «Ýkrainanyń máselesin biz sheshemiz», «Kievtegi jańa bilik – fashister» dep aiyptaǵan Pýtin ózgere qaldy. Mundai áńgimeler bul joly aitylǵan joq. Esesine, «Ýkrainanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy daǵdarys bul eldiń ishki máselesi, olardy Ýkraina ózi sheshýi kerek, bizdiń bul iske aralasýǵa qaqymyz joq, tek qana óz oiymyzdy ortaǵa salýǵa dámelimiz. Ýkrainadan bir nárseni talap etemiz. Kiev Kremlge teń dárejedegi áriptes, seriktes retinde qaraýy kerek» dedi. Bylaisha aitqanda, óte órkenietti sóiledi.
– Pýtinniń qatqyl, ashy pikirden bas tartýynda ne jatyr? Bul beker emes shyǵar?
Sóz júzinde «biz teń dárejedegi áriptespiz» deidi. Is júzinde sanaspaidy. Keide onyń ishinde orystildi azamattarǵa kelgende arandatatyn, birjaqty málimdeme jasaidy. Ol orystildi azamattardyń Qazaqstan nemese Belarýs turǵyny ekenin ekinshi retke qaldyrady. Jalpy, bizdiń azamattardyń jaǵdaiyn oilaýǵa onyń eshqandai zańdyq nemese saiasi qaqy joq.
Osy jolǵy suraq-jaýapta jumsaq sóileýiniń ózi onyń óz qateligin túsingendikten, moiyndaǵandyqtan emes, soǵan májbúr bolǵandyqtan ýaqytsha jasalǵan taktikalyq áreketi dep túsiný kerek.
Osydan 6 ai buryn Pýtin bir basylymǵa suhbat berdi. «Reseidiń óz aýmaǵynan tys áskeri bazalary tek eki memlekette ǵana bar. Biri – Armeniiada, endi biri – Tájikstanda» dedi. Reseidiń bizdiń elde 6 áskeri bazasy men poligony ornalasqan. Ony aitqan joq. Demek, Pýtinniń túsiniginde Qazaqstan shetel, bylaisha aitqanda óz aldyna bólek memleket emes.
– Bir sózińizde Qazaqstan men Ýkrainanyń uqsas tustary óte kóp depsiz. Mysalǵa?
– Syrttaǵy álem Reseimen shektelmeidi. «Orys ketse, Qazaqstannyń táýelsizdigine tumsyq tyǵatyn, bizdi jaýlaǵysy keletinder paida bolady. Olardan saqtaityn jalǵyz kúsh – Resei» degen oidan arylý kerek.
Ýkrainanyń bizge uqsas tustary kóp. Sonyń biri orystildilerdiń máselesi, Reseidiń áseri, Pýtinniń Qazaqstan men Ýkrainadaǵy orystildi azamattardy óz múddesine paidalanýǵa tyrysýy, ishki isimizge qol suǵýy.
Jalpy, «qyzyl imperiianyń» shekpeninen shyqqan elderde ulttyq sana-sezimniń oianý protsesi áli júrip jatyr. Kreml bul úrdisti tejeýge, keńestik zamandaǵy psihologiiany, oi-óristi saqtap qalýǵa tyrysýda.
Óz salamyz boiynsha túrli basqosýda bolam. Reseishil sarapshysymaqtardyń alǵa tartatyny: «Ýkrainadaǵy jaǵdai Qazaqstanda bolýy múlde múmkin emes! Olaryńyz ne, oibai? Ýkraina múlde bólek memleket qoi. Resei óz áreketin Qazaqstanda qaitalaýy múmkin degen boljamdy múldem oiǵa almańyzdar!» deidi. Munyń ózi saiasat. Qazaqstandyq azamattardyń oiyn, sanasyn uiyqtatyp tastaýǵa baǵyttalyp otyr.
Osydan 6 ai buryn Pýtin bir basylymǵa suhbat berdi. «Reseidiń óz aýmaǵynan tys áskeri bazalary tek eki memlekette ǵana bar. Biri – Armeniiada, endi biri – Tájikstanda» dedi. Reseidiń bizdiń elde 6 áskeri bazasy men poligony ornalasqan. Ony aitqan joq. Demek, Pýtinniń túsiniginde Qazaqstan shetel, bylaisha aitqanda óz aldyna bólek memleket emes.
Ortaq valiýtany alaiyq. Byltyr Lýkashenko men Nazarbaev: «Asyǵýdyń reti joq. Bul máseleni 10-15 jyldan keiin qarastyrsaq ta kesh emes» degen. Pýtin muny qaita kóterdi.
Reseidegi aqparat quraldarynyń ne degenine nazar aýdarsańyz: «Pýtin porýchil sozdat edinýiý valiýtý Evraziiskogo soiýza», «Pýtin dal porýchenie sozdat edinýiý valiýtý. Nazarbaev i Lýkashenko ýznaiýt ob etom iz rossiiskih gazet» deidi. Bul orys gazetterindegi maqalalardyń ataýy!
Reseiden tys elderde ómir súretin orystardyń áleýmettik jaǵdaiy, tildik máselesi Pýtin úshin jeleý. Olardyń taǵdyryn oilap otyrǵan ol joq. Muny qazaqtar, ýkraindar ǵana emes, orystildi azamattar da túsinýi kerek.
– Biz Kremldiń aqparattyq-ideologiialyq keńistiginde ómir súrip otyrmyz dep aitýǵa bola ma?
– Bizdiń aqparat salasynyń 80 paiyzy Reseidiń qolynda. Onyń ózin azsynyp otyr. Sonyń biri – ortaq aqparattyq keńistik qurý.
Ortaq degenimiz ne? Árine, reseilik aqparat quraldary, ortaq valiýta degen, árine, rýbl, ortaq parlament degen, árine, reseidiń GosDýmasy. Sosyn, bizde Máskeýge jumys isteitin tarihshylar, ekonomister, saiasattanýshylar bar. Kreml qazaqstandyq qoǵamda reseishil kózqarasty qalyptastyrýǵa qyrýar qarjy jumsaýda. Bul álgindei saiasattanýshylardyń óz nieti emes. Máskeýdiń aidap salýmen, aqsha berýmen júrgizip otyrǵan dúniesi.
Bir qyzyǵy, bularǵa kedergi joq. Al ultshyl, memleketshil ustanymdaǵy azamattardy úkimetten aqsha alatyn aqparat quralyna shyǵarmaidy. Estýimshe, Bálenshe men Túgensheniń aty kirgen «qara tizim» bar.
Táýelsizdik alǵaly Kiev Qyrymdy ýkraindyq ete almady. Aqparattyq, ideologiialyq jumystar atqarǵan joq. Qyrym Ýkrainanyń quramynda bolsa da, «orys áleminde» ómir súrdi. Munda Ýkraina emes, Reseidiń arnalary habar taratty. Reseidiń juldyzdary kontsert berdi. Saiyp kelgende Qyrymdaǵy orys halqy úshin eshteńe ózgergen joq.
– Saiasattanýshy Rústem Qadyrjanov Ýkrainaǵa qatysty bir jolǵy jiynda: «Erteń Kreml dál bul stsenariidi Qazaqstanda qaitalasa, qazaq qolyna qarý alady. Al orys she? Olar qaitpek? Qazaqtyń artynan ere me, álde basqynshylardy (nemese óziniń etnikalyq baýyrlaryn) nan men tuz kóterip qarsy ala ma?» dedi. Qalai oilaisyz, bulai deýge negiz bar ma?
– Óte aýyr saýal. Talai adamnyń oiynda júr.
Ýkrainadaǵy oqiǵalar bizdiń qoǵamdy ekige jardy. Munyń ózi memlekettiń álsizdigin bildiretin jait.
Osyndaǵy «ózimizdiń orystar» ózderin Resei men Qazaqstannyń arasyndaǵy dáneker emes, el azamaty retinde sezinýge, taǵdyryn, bala-shaǵasynyń bolashaǵyn osy elmen bailanystyrýǵa tiisti edi. Biraq osy ýaqytqa deiin bilik olardyń kókeiinde mundai sezim týdyrý úshin qandai da bir ideologiialyq jumys atqardy ma, ne bitirdi?
Bir mysal. Resei Qyrymdy aldy. Referendým ótkizdi. Ras, óreskel zań buzdy. Biraq, referendým nátijesinde halyqtyń birtalai bóligi Reseige qosylatynyn aitty. Sebebi nede?
Qazaqstannyń soltústigine qaraiyq. Halyq erteden qara keshke deiin Reseidiń «NTV», «Resei-24» arnalaryn kóredi. Mundaǵy halyq Ýkrainadaǵy oqiǵalarǵa Kremldiń kózimen qarap otyr. Biraq buǵan olardy kinálaýdyń jóni bar ma? Bálkim, bul reseilik aqparat quraldaryn Qazaqstanda tairańdatyp qoiǵan biliktiń kinási shyǵar? Ýkrainadaǵy oqiǵalar kórsetkendei bul kúnderdiń kúni úlken qasiretke alyp kelýi múmkin.
– Rahmet!
Áńgimelesken,
Dýman BYQAI
