Aldaǵy ýaqytta el azamattary AES salýǵa qatysty refrendýmǵa qatysyp, óziniń tańdaýyn jasaityn bolady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Qazaqstan halqyna arnaǵa Joldaýynda 6 qazan kúni AES salýǵa qatysty refrendýmnyń ótetinin habarlady. Elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde atom energetikasyn damytýdyń mańyzy zor. Jalpy, Qazaqstan AES salý máselesi sońǵy 2-3 jyldyń bederinde belsendi talqylap keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda elimizdiń túkpir-túkpirinde kóptegen talqylaýlar ótti. Qoǵamdyq máni zor osy iske qoǵamdyq uiymdardyń belsene qatysqanyn bilemiz. Osy rette elimiz boiynsha myńdaǵan uiymnyń basyn biriktirip otyrǵan Qazaqstannyń azamattyq aliansy uiymynyń prezidenti Baný Nurǵazieva AES salý boiynsha oiyn ortaǵa saldy. Óitkeni atalmysh uiym jer-jerde ótken AES salaýǵa qatysty qoǵamdyq tyńdaýlardy uiymdastyrýyshalrdyń biri boldy.
– Baný hanym, sizder el ishinde ótken qoǵamdyq talqylaýlardyń bel ortasynda júrdińizder. Jalpy, qoǵamdyq talqylaýlar qalai ótti?
– Qazaqstannyń azamattyq aliansy uiymy elimizdegi úkimettik emes uiymdardyń basyn biriktirip otyrǵan úlken alians. Sondyqtan bizder elimizde AES salýǵa qatysty qoǵamdyq tyńdaýlardy uiymdastyrýǵa belsene qatystyq. Bul baǵyttaǵy jumystarmen aralasyp kele jatqanymyzǵa biraz jyldyń júzi boldy.
Bizdiń aliansqa qoǵamdyq ómirimizde túrli salalardyń máselesin kóterip júrgen uiymdar kiredi.. Aitalyq, elimizde AES salý máselesinde ekologiialyq uiymdar kóptegen kómegin tigizdi dep aita alamyn. Osy rette bizder ekologiia, energetika salasy mamandarynyń basyn qosyp, kóptegen jerlerde qoǵamdyq talqylaýlar ótkizdik.
Sol kezde kópshilik AES-ke qatysty kóńilin kúpti qylǵan saýaldaryn mamandarǵa tikelei qoiyp, tushymdy jaýap aldy. Osyndai bilikti mamandar qatysqan talqylaýlarda halyq olardyń pikirin kóńil qoiyp tyńdaǵanyna kýá boldym.
– Qoǵamdyq talqylaýlarda halyq AES salýǵa qatysty qandai suraqtardy kóbirek qoidy? Jurtty qandai máseleler tolǵandyrady, sony aityńyzshy?
– Birden aitýymyz kerek. Osyndai talyqlaýlardan keiin halyq atom energetikasyna qatysty fobiiasyn jeńip, AES salý máselesin durys qabyldai bastady. Bul qýanarlyq jaǵdai. Bul rette kópshilik mamandarǵa ózderin mazalaǵan suraqtaryn qoiyp jaýap alýy jurttyń AES-ke qatysty oi-pikirin kóp ózgertti desem bolady.
Qazir halyq AES salýdyń mańyzyn túsinip otyr. Biraq kópshilik AES-tiń elimizdiń ekologiialyq ahýalyna qanshalyqty áser etetine alańdaitynyn baiqadym.
Qoǵamdyq talqylaýlarda ekologiia máselesi boiynsha kóptegen suraqtar qoiyldy. Aitalyq, qoǵamdyq talqylaýlarda AES-ke paidalanylatyn otynnyń qaldyqtardyń qalai saqtalatynyn bilgisi keletinderin aishyp aitty. Óz kezeginde ekolog, energetik mamandar iadrolyq qaldyqtardyń qaýipsiz saqtaýdyń tártibin túsindirip berdi.
Sonymen qatar bolashaqta iadrolyq qaldyqtardyń ózin eki-úsh qaitara paidalanýdyń tehnologiiasy paida bolyp jatqanyn aityp, qaldyqtyń ózi strategiialyq otyn ekenin aitqanda, kópshilik AES-tiń áldekimder aitqandai qorqynyshty dúnie emes ekenin túsindirdi. Jalpy, halyq arasynda AES salýǵa qatysty konsensýs paida boldy dep nyq senimmen aita alamyn.
– Qoǵamdyq talqylaýlarda AES salýǵa qarsylyq tanytqandar da bolǵan shyǵar?
– Árine, ondai adamdar da boldy.
– Sonda olar qandai ýáj aitady?
– Olar atom energetikasy qorshaǵan ortaǵa keri áser etetinin alǵa tartyp, óz oilaryn aitýǵatyrysty. Óz sózderinde Chernobyl men Fýkisima AES-indegi oryn alǵan apattardy aitqan boldy. Biraq mamandar olarǵa qazirgi reaktorlar men sol kezdegi rekatorlardyń arasy jer men kóktei ekenin aityp túsindirdi.
Biraq ózin kórsetip qalǵysy keletin biraz aadamdar mamandardyń ýájin tyńdaǵysy kelemegen syńai tanytty. Qarapaiym halyq olardyń oi-pikirin qoldamady.
– Sizdiń áńgime aýanyńyzdan qoǵamdyq talqylaýlar da halyq elimizde AES salýdy qoldap otyrǵanyn baiqadyq.
– Iá, jurttyń kópshiligi atom energetikasyn damytýdy qoldaýda. Búginde el ekonomikasy damyp, qýat kózine degen muqtajdyq artyp keledi. Al muny AES salyp aldyn almasaq, basqa amal joq.
Ádette qazaqtyń keń jerinde birneshe Frantsiia syiyp ketedi dep kókiregimizdi maqtanysh sezimi kerenidi ǵoi. Búgin bizder mysalǵa keltiretin Frantsiiada 56 reaktor jumys istep tur. Frantsýzdar ózderine qajetti elektr energiiasynyń 71%-yn osy atom energetikasynan alyp otyr.
Irgemizdegi Qytai da atom energetikasyn damytýǵa basa mán berýde. Jaqyn bolashaqta qytailar 150 AES salyp, energetikalyq qaýipsizdigin birjolata sheshýdi kózdeýde.
Sońǵy ýaqyttary atom energetikasy jasyl energetikanyń basty kózine ainalyp otyr. Kómir jaǵyp, aýaǵa ýly zattardy taratqansha taza atom energetikasyn órkendetýimiz kerek. Muny halyq ta túsinip otyr. Aldaǵy refrendým kezinde halyq durys tańdaý jasaityna senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet!
