«Jeltoqsan-qańtar ailarynda aqbókender shubyra bastaidy, osy ýaqytta olar birneshe júz, tipti myńdaǵan daraǵa jetetin úlken tabyndarǵa ainalady», - dedi ol. Iaǵni, ár erkek aqbókenge 20-dan 100-ge deiin analyq keledi eken. Ádette, juptasýdan keiin erkekter tabiǵi sebepterge bailanysty álsireidi jáne jii ólip qalyp jatady.
2023 jyldyń qańtar-naýryz ailary aralyǵynda Jańaarqa aýdanynda Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi komitetiniń «Ohotzooprom» ÓB» respýblikalyq memlekettik qazynashylyq kásipornynyń inspektorlary 61 bas kiik ushasyn – 41 atalyq pen 20 bas kiikti taýyp, joiýǵa jibergen. Barlyq is-sharalar aýyldyq okrýg ákimdikteri ókilderiniń, mal dárigerleri men politsiia qyzmetkerleriniń qatysýymen ótkizildi.
Jańaarqa aýdany turǵyndarynyń beinejazbalarynyń arqasynda taǵy 63 bas ólekse belgili bolǵan. Onyń segiz atalyq bolsa, qalǵany jas janýarlar. Bul aqbókender de qys mezgilinde qyrylyp qalǵany anyq. Munyń sebebin eń aldymen jem-shóptiń tabylýynyń qiyndyǵynan kórýge bolady. Aýa raiy da Arqada qatal boldy, kúzgi jylymyqtan birden aiaz bolyp ketti. Munyń bárin túz taǵysynyń qyrylýyna sebep retinde qarastyrýǵa negiz bar.
– Ólekselerdiń barlyǵyn muqiiat zerdelep shyqty bizdiń mamandarymyz. Eshqaisysynan mehanikalyq zaqym, iaǵni brakonerlik belgileri anyqtalǵan joq, – dedi Zakariia Turaliev.
Onyń sózinshe, aldyn ala málimet boiynsha, 124 kiik basynyń qyrylýyna sebep bolatyn juqpaly aýrýlardyń da belgileri joq. Degenmen, veterinarlyq qyzmetter ári qarai zertteý úshin ólgen janýarlardan patologiialyq úlgilerdi alyp, saraptama júrgizýde.
– Shyndyǵynda, jyldan jylǵa kiikterdiń sany artyp keledi. – Árine, tabyn neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym qystaǵy kóship-qoný jolynan kóktem kelgende ólgen maldardy jii ushyrastyrýǵa bolady. Óz tájiribemnen aitaiyn, men eshqashan bes-alty jastan asqan erkek aqbókendi kórgen emespin, biraq analyqtary uzaǵyraq ómir súredi, jetiden segiz jylǵa deiin, – deidi Ulytaý oblystyq inspektsiia basshysy.
Aita keteiik, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi komiteti aqbóken ólekseleri tabylǵany týraly habarlamaǵa da jaýap berdi. Onyń qyzmetkerleriniń deregine sáikes, erkek janýarlardyń tabiǵi shyǵyny (jaǵdaiy) kósh kezinde tabynnyń 15-ten 30 paiyzyna deiin jetýi múmkin. Túz taǵylarynyń ólý sebepteri arasynda tabiǵi-klimattyq jaǵdailar da kezdesedi.
Aqbókenniń kóp jinalýy mamyrdyń basynda bastalatyn qozylaý kezeńinde de belgili bir aýmaqta oryn alady. Bul kezde erkekter tabyndy qorshap, kúzetedi.
Ishki ister ministrligi, Ulttyq qaýipsizdik komiteti jáne Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrliginiń úsh jaqty buiryǵyna sáikes, ýákiletti qyzmetkerler «Ohotzooprom» inspektorlarymen birlese otyryp, qazirgi ýaqytta tóldeitin ýchaskelerde kúzet sharalaryn kúsheitýde. Óitkeni, urǵashylar urpaq órbitýdi qiyndyqsyz ótkerýi tiis.
– Ulytaý óńirinde tek Betpaqdala kiikteriniń popýliatsiiasy qonys aýdarady. Osyndai jaǵdai Aqtóbe, Qostanai, Aqmola, Qaraǵandy, Pavlodar, Qyzylorda oblystarynyń aýmaqtarynda da bolýy múmkin, – dedi Zákáriia Turaliev.
Qazaqstanda dala bókeniniń barlyǵy úsh popýliatsiiasy bar, onyń jalpy sany 1 million 318 myń darany quraidy. Betpaqdalada – 489 myń, Jaiyq mańynda– 801 myń, Ústirt aimaǵynda – 28 myń bas.
Eń kóbisi Oral jaqty, negizinen Batys Qazaqstan oblysyn mekendeidi. 2010-2011 jyldardaǵy jappai qyrylýdan keiin, nebári onjyldyqta mal basy saýyǵyp qana qoimai, óskeni sonsha, búginde olardyń sanyn retteý qajettigi jii aitylyp júr. Negizinen kiikterdiń úlken tabyndary aimaqtyń aýyl sharýashylyǵyna ziianyn tigizip jatyr degen fermerlerdiń shaǵymdary taǵy bar.
Betpaqdala popýliatsiiasynyń sany 2015 jyly dala bókenderiniń birneshe júz myń daralary ólgen jaǵdaida aitarlyqtai azaidy. Qazirgi ýaqytta bul janýarlar qaita kóbeiýde. Mal basy ósip jatyr, sonyń ishinde Qyzyl kitapqa engen janýardy qorǵaýdyń arqasynda da osynda jaqsy úrdiske kýá bolyp otyrmyz.
2023 jyldyń 11 sáýirinde Ulytaý oblysy boiynsha orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi inspektsiiasynyń mamandary men Qazaqstannyń bioalýantúrliligin saqtaý qaýymdastyǵy qyzmetkerleri aimaqtaǵy aqbókenderdi sanaýǵa kiristi. Erejege sáikes, tiisti is-sharalar bes kún boiy aýmaqta tikushaqtardyń ushýy arqyly júzege asyrylady.
Betpaqdala popýliatsiiasyn esepke alý Qazaqstannyń barlyq aimaqtarynda júrgiziledi. Bul rette, tirkeý 15 sáýirde bastalyp, jyl saiyn tóldeý kezeńi bastalǵanǵa deiin uiymdastyrylatyn jalpyulttyq aqbóken naýqanyna qatysty emes ekenin aita ketken jón. Aǵymdaǵy jyldyń tóli tek 2024 jyly ǵana esepke alynady.
Aqbóken popýliatsiiasynyń sanyna brakonerler de áser etedi eken.
– Ótken jyldyń birneshe aiynda Ulytaý oblysynyń ár aýdanynda aqbókendi zańsyz aýlaýdyń bes faktisi belgili boldy, – dedi Zakariia Turaliev. – Biz bul derekterdi áli de bolsa politsiia departamentteri men Ulttyq qaýipsizdik komitetimen naqtylap, tekseretin bolamyz. Ár baǵaly janýardyń joiylýynan kelgen shyǵyn milliondaǵan teńgege baǵalanyp otyr.
2023 jyly bir analyq nemese tóldi óltirý memleketke 5 million 433 myń 750 teńge shyǵyn ákeledi dep naqtylanǵan. Erkek janýarlardy óltirýden kelgen shyǵyn 7 million 762 myń 500 teńgeni quraidy.
Brakonerlikpen kúresý maqsatynda zańsyz ańshylyqty aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan jedel-profilaktikalyq is-sharalar júieli túrde júrgizilýde. Is-sharalarǵa aýmaqtyq orman sharýashylyǵy men janýarlar dúniesi inspektsiialarynyń qyzmetkerlerinen bólek, politsiia qyzmetkerleri men «Ohotzooprom» mekemesiniń inspektorlary da belsendi qatysady.
«Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi aýmaqtyq inspektsiiasy ótken jyldyń shilde aiynda qurylǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta shtat sany óte az. Ókinishke qarai, oblysta bizdiń beiindi mamandar joqtyń qasy. Men munda Oraldan kelsem, bólim bastyǵy – Aqmola oblysynan, bas maman – Jańaarqa aýdanynan jumysqa keldi», - dep túsindirdi Zákáriia Turaliev.
Ázirge shtatta basshymen qosa, nebary úsh memlekettik qyzmetker eńbek etedi eken. Jaqyn arada bos oryndarǵa konkýrs qaita jalǵasady. Úmitkerler bar, olar negizinen Qazaqstannyń basqa oblystarynyń turǵyndary.
Qiyndyǵy - Jezqazǵan qalasynda búginde kelgen qyzmetkerler úshin baspana máselesi ótkir problema kúiinde tur. Oblys ortalyǵy mártebesin alǵan soń qaladaǵy baspanalar birshama qymbattap, memlekettik qyzmetke jańadan kelgen keibir mamandar eki-úsh adamǵa arnalǵan jaldamaly páterlerde turyp jatyr.
Jergilikti memlekettik organdar baspana máselesin sheshýge ýáde berip otyr. Al ázirge aýmaqtyq inspektsiia dalada jyljymaly túrde jumys júrgizý úshin avtoparkti jańartýda. Qaraǵandylyq inspektsiiadan «Niva-Shevrole» avtokóligi bólimge berildi. Jeltoqsan aiynda Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi komiteti Ulytaýǵa eki JAC kóligin bóldi. Biyl dalalyq aimaqta tiimdi jumys isteý úshin taǵy eki birlik jol talǵamaityn kólikter keledi dep kútilýde.
Aita keterligi, biyl Ulytaý óńirinde ǵylymi maqsatta 200 bas qozy iriktelmek. Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrliginiń josparyna sáikes, bul shara Qyzyl kitapqa engen janýardyń popýliatsiiasyn saqtaý úshin qajet.
Aqbóken – Qazaqstannyń ulttyq bailyǵy, barlyq úsh popýliatsiianyń 90 paiyzdan astamy bizdiń respýblika aýmaǵynda mekendeidi. Onyń kóshi-qon joldary kórshiles memleketterdiń – Resei, Mońǵoliia, Ózbekstannyń aýmaqtary arqyly jii ótse de, olar únemi óz eline oralady.
Jarbol Kentuly
