– Esirtki saittary men uqsas jarnamalardy anyqtaý jáne buǵattaý tetikterin jetildirý, sondai-aq esirtkiniń zańsyz ainalymyna qatysty aqsha aýdarymdaryna tyiym salý máselelerin pysyqtaý sharalaryn qabyldaý qajet. Bankter bul kúdikti tranzaktsiialardy kórip otyr, mundai aýdarym arqyly esirtki arnasyn anyqtaýǵa bolady ári bul ýaqyt kúttirmeitin sharýa, – dedi Úkimet basshysy Álihan Smaiylov.
Sonymen qatar, Premer-Ministr tek quqyq qorǵaý sharalary esirtki máselesin túbegeili joimaidy dep sanaidy, óitkeni suranys bar jerde usynys ta tolastamaq emes. Sondyqtan nashaqorlyq máselesine memlekettik organdar, úkimettik emes birlestikter, buqaralyq aqparat quraldary, áleýmettik jeliler men otbasylar siiaqty túrli uiymdar men mekemelerdi tarta otyryp, keshendi túrde qaraý qajet. Olardyń birlesken jumysy qoǵamdaǵy esirtkige múldem tózbeýshilikke baǵyttalýy tiis.
Úkimet basshysy naqty nátijelerge qol jetkizý úshin bilim berý uiymdarynda profilaktikalyq is-sharalardy keńinen júrgizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Halyqaralyq tájiribeni paidalana otyryp, nashaqorlardy emdeý, ońaltý jáne qoǵamǵa reintegratsiiada kómek kórsetý tásilderin jetildirý qajet.
– Táýeldilikten emdelýshiler qoǵamnan bólinip, oqshaýlanyp qalmaýy kerek. Bul jerde emdelýge motivatsiia ǵana emes, sonymen birge osy adamdardy odan ári áleýmettendirý qajet. Bul baǵytta Densaýlyq saqtaý jáne Eńbek ministrlikteriniń kúsh-jigerin, múkindikterin biriktirýdiń mańyzy zor. Olar tiisti sharalardyń josparyn usynýy tiis, – dedi ol.
Úkimet basshysy esirtkige qatysty qylmystardy tergep-tekserý joǵary sapaly jáne tiimdi deńgeide júrgizilýi úshin sot-saraptama uiymdaryn qajetti materialdyq-tehnikalyq resýrstarmen qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn da jetkizgen. Smaiylov sońynda «Esirtkige qarsy keshendi jobany tez arada kelisip, ony júzege asyrýdy bastaý kerek» dep qosty.
Ókinishtisi, qazirgi tańda esirtkige elitkenderdiń qatarynda mektep janydaǵy oqýshylar da az emes. Sol sebepten de Ishki ister ministrliginiń basshysy mektep oqýshylarynyń arasynda esirtki qoldaný faktilerin anyqtaý maqsatynda esirtki skriningin engizýdi usynyp otyr.
– Mamandardyń aitýynsha, nashaqorlardyń naqty sany resmi derekterden 5 ese kóp. Tolyq esepti shyǵarý úshin ártúrli kózderden aqparat alý qajet. Ókinishke qarai, búgingi tańda stýdentter arasynda da esirtki qoldaný faktileri jii anyqtalýda. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta skriningtik júieni engizý josparlanýda, – dedi ministr Marat Ahmetjanov.
Onyń aitýynsha, bul qoǵamdaǵy nashaqorlyq deńgeiin obektivti baǵalaýǵa, sondai-aq, ásirese jasóspirimder arasyndaǵy nashaqorlardy erte kezeńde anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Densaýlyq saqtaý vitse-ministri Timýr Sultanǵazievtiń dereginshe, búgingi tańda Qazaqstanda 18 243 esirtkige táýeldi adam tirkelgen, onyń ishinde 1 498-i áielder bolsa, 97-si kámeletke tolmaǵandar eken. Al bul Qazaqstanda esirtkiniń taralýy buryn-sońdy bolmaǵan mólsherge jetkenin kórsetedi. Sondai-aq ol búgingi kúni biologiialyq ortadaǵy psihoaktivti zattardy anyqtaý jumysqa, oqýǵa túskende, júrgizýshi kýáligin alǵan kezde, qarý alyp júrýge jáne saqtaýǵa ruqsat alǵan jaǵdaida bir ret júrgiziletinin eske saldy.
– Profilaktikalyq tekserýler kezinde jumys isteitin jastardy, qoǵamdyq kólik júrgizýshilerin, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin jáne áskeri qyzmetshilerdi toptarǵa bólý týraly zańnamany qarastyrý josparlanýda. Dúniejúzilik tájiribe esirtkige mindetti testileý jeke ómirge qol suǵylmaýshylyq quqyǵyn buzatynyn kórsetedi. Sondyqtan, paralleldi túrde ishimdik pen psihoaktivti zattarǵa qatysty skriningtik saýalnamany qoldanýdy keńeitý kózdelip otyr. Skriningtiń bul túri adam quqyǵyn buzbaidy, qoljetimdi jáne arzan, sonymen qatar atalǵan halyqtyń barlyq toptaryna jaramdy, – dedi Densaýlyq saqtaý vitse-ministri.
Quqyq qorǵaý organdary da esirtkimen kúres jumystarynda áreketsiz dei almaimyz. Sala mamandary 1500-ge jýyq saitty buǵattap, bul máselemen belsendi túrde kúresýde. Degenmen, nashany nasihattap, taratatyn internet kózderi jaýynnan keiingi sańyraýqulaqtai paida bolýyn jalǵastyrýda.
Qazaqstanda esirtkiniń zańsyz ainalymy - barlyq jerde kezdesetin qubylys. 2022 jyly Ishki ister ministrligi dári-dármek satatyn 1 996 saitty buǵattaýǵa jiberdi, onyń 1 493-i buǵattalǵan.
Aýmaqtyq bólimsheler esirtki zattaryn taratqany úshin 632 adamdy ustady, onyń ishinde sait ákimshileri, operatorlar, oraýshylar, lombardtar, kýrerler, esirtki zerthanalaryn uiymdastyrýshylar men trafaretshiler bar. Sondai-aq messendjerlerde 84 internet-dúken men chat-bottar tabylǵan. Ishki ister ministrligi esirtkiniń jarnamasy kóbinese «jeńil» aqsha usynystarynyń astynda jasyrylatynyn, sondyqtan jasóspirimderdiń internetke qol jetkizip, qylmyskerlerdiń yqpalyna ońai túsip qalatynyn túsindirdi.
Ishki ister ministrliginiń mamandary esirtkiniń taralýy týraly aqparatty qamtityn saittardy, jazbalardy, blogtardy jáne jarnamalardy anyqtaý úshin internet keńistigin turaqty baqylaidy.
Zamannyń dertine ainalǵan esirtki biznesimen kúres týraly Májiliste de talqylanyp jatyr. Bir top depýtat, ásirese sintetikalyq esirtkimen kúresýge qatysty 11 bastama usyndy. Olardyń paiymynsha, ýaqyttyń ózekti ári qaýipti máseleleriniń biri – el aýmaǵynda sintetikalyq esirtkiniń taralýyna qarsy is-qimyl sharalaryn jedel qabyldaý qajet. Qaiǵy men qasiret týdyratyn bul qubylys jastarymyzǵa ǵana emes, jalpy qoǵamymyzǵa, memleketimizge keri áserin tigizedi. Bul óskeleń urpaqtyń ómirin tez jáne aiaýsyz joiyp, olardyń jaqyndaryn dármensizdik pen úmitsizdikke alyp baratyn ý.
– Resmi statistikaǵa sáikes, respýblikada tárkilengen sintetikalyq esirtkilerdiń sany jyl saiyn artyp keledi, bul «dástúrli» esirtkiniń sintetikalyq analogtarymen belsendi túrde aýystyrylyp jatqanyn kórsetedi. Máselen, 2019-2021 jyldary Ishki ister ministrligi 263,6 keli sintetikalyq esirtkini tárkiledi, onyń «qara naryqtaǵy» quny 5,1 milliard teńgeden asýy múmkin. Osy jyldyń basynan beri zańsyz ainalymnan jalpy quny 1,7 mlrd teńge bolatyn 88 keliden astam sintetikalyq esirtki anyqtaldy, – deidi májilismen Dinara Shúkijanova.
Onyń sózine qaraǵanda, jastar arasynda - 15 jastan 28 jasqa deiin sintetikalyq esirtkiniń dástúrli esirtkini almastyrǵan qoljetimdiligi men arzandyǵynan tanymal bolýy erekshe alańdaýshylyq týdyrady. Negizinen bul qylmystardy 21 men 29 jas aralyǵyndaǵy adamdar jasaidy. Sanmen aitatyn bolsaq, osy jastaǵy azamattar 5343 qylmystyq iske sebepshi bolǵan, bul - tirkelgen esirtki qylmystarynyń 15,5 paiyzy.
Tutynylatyn psihoaktivti zattar boiynsha jańa, «sintetikalyq esirtki» dep atalatyndarǵa táýeldi adamdar sanynyń ósý úrdisi de anyq baiqalady. Alty jyl ishinde bul kontingent balalar men eresekter arasynda 17 eseden astam ósip úlgergen. 2017 jyly osyndai esirtkige táýeldi 40 naýqas bolsa, bul kórsetkish 2023 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdai boiynsha 694-ke jetken.
– Esirtki saýdagerleri jergilikti «sintetika» óndirisin belsendi túrde jolǵa qoidy, buǵan joiylǵan esirtki zerthanalarynyń ósý dinamikasy kýá. 2018 jyldan 2022 jylǵa deiin Ishki ister ministrligi men UQK 106 esirtki zerthanasynyń jumysyn toqtatqan. Olardan 654,1 kg sintetikalyq preparattar tárkilendi, – dedi Májilis depýtaty.
Alǵash ret sintetikalyq esirtkige qarsy kúres taqyryby Prezident janyndaǵy Jastar saiasaty jónindegi keńestiń saitynda 2022 jyldyń tamyz aiynda kóterilgen eken. Keiinnen «sintetikaǵa» qarsy is-qimyl máselesi Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 1 qyrkúiektegi Joldaýynda kóterilip, Prezidenttiń sailaýaldy tuǵyrnamasyna engizildi. Osy strategiialyq qujattar aiasynda joǵaryda aitqan Qazaqstan Respýblikasynda nashaqorlyqqa jáne esirtki biznesine qarsy kúrestiń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary ázirlendi.
Aita keterligi, 2016 jyldan beri mundai jospar bolmaǵan. Osylaisha, Jastar saiasaty jónindegi keńes negizgi basqarmalardyń jumysyn biriktirip, júieli jumysqa serpin berdi.
Alaida bul Keshendi jospar áli qabyldanǵan joq. Jospardy bekitý keshiktirilip jatyr. Osy jospardy qabyldaýǵa jáne júzege asyrýǵa kedergi keltiretin máselelerdi qarastyrý qajet bolsa, onda múddeli uiymdar men mekemelerden, sondai-aq QR Prezidenti janyndaǵy Jastar saiasaty jónindegi keńes múshelerinen turatyn jumys tobyn qaita qurý qajet. Bálkim, mańyzdy qujattyń qabyldanbaýyna múddeliler de bar shyǵar...
Ashat RAIQUL
