Ótken aptada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraý qalasynda Ulttyq quryltaidyń kezekti otyrysyn ótkizip, Úkimetke halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar tapsyrma berdi. Aitalyq, úshinshi ret uiymdastyrylǵan Ulttyq quryltai «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» degen atpen uiymdastyrylyp, el ómirine yqpal etetin mańyzdy máseleler talqyǵa tústi.
Aitýly jiynnan keiin Premer-Ministr Oljas Bektenovtiń jetekshiligimen Úkimettiń keńesi ótip, quryltaida kóterilgen sharalardy tez arada júzege asyrýǵa qatysty mańyzdy máseleler talqylandy. Osylaisha, Ulttyq quryltai elimizdegi mádeni-rýhani máselelerdi talqylaityn ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik-ekonomikalyq túitkilderdiń túiinin tarqatatyn mańyzdy dialog alańyna ainalǵanyna kózimiz jetti.
Osy rette Dalanews.kz aqparattyq agenttigi Ekonomikalyq zertteýler institýtynyń basqarýshy direktory Baýyrjan Muqanovqa habarlasyp, Ulttyq quryltaida kóterilgen mańyzdy máselelerdi Úkimettiń qalai júzege asyratyny jaiynda az-kem suhbattasqan edi. Endi soǵan nazar aýdarsańyzdar.
– Baýyrjan Ǵaliaqbaruly, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaida halyqtyń turmys jaǵdaiyn kóterý maqsatynda «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» bastamasy aiasynda Úkimetke halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdy tapsyrdy. Budan jylyna bir ótetin Ulttyq quryltai mańyzdy dialog alańyna ainaldy dep aitýǵa bola ma?
– Atyraýda ótken Ulttyq quryltaidyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» dep atalýy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqtyń turmystyq jaǵdaiyn jasqartýǵa baǵyttalǵan irgeli bastama ekenin meńzeidi.
Al bul bastamanyń Atyraýdaǵy jiynda kóterilýinen el ómirinde Ulttyq quryltaidyń óz orynyn oiyp turyp alǵanyn baiqaimyz.
Budan basqa, «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» bastamasynyń halyqtyń turmysyn jaqsartýdaǵy áleýmettik qyrynan bólek, onyń halyqtyń oilaý júiesin moraldyq-psihologiialyq jańa deńgeige kóterýdi kózdeidi. Aldaǵy ýaqytta el azamattary adal eńbek etip, tabysyn adalynan tabý moraldyq qundylyqqa ainalsa, elimiz qarqyndy damý jolynan ainymasy anyq.
Sondyqtan bul bastamanyń áleýmettik qyrymen qatar, moraldyq mańyzy da tym joǵary ekenin aitqym keledi. Osylaisha, Prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken quryltaida «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» bastamasy arqyly el azamattaryna mańyzdy ideologiialyq strategiia usynyp otyr. Óitkeni adaldyq adam ómiri men memleket negizin qalaýda mańyzdy printsip ekenin árbir adam esten shyǵarmaýy tiis.
Qazaqstan ekonomikalyq turǵydan qýatty elge ainalýy úshin birinshi kezekte adaldyq printsipin ustanýy shart. Sol kezde biz kózdegen maqsat-muratymyzǵa qinalmai jetetin bolamyz. Elimizdiń qýatty elge ainalýy úshin resýrstyq múmkindigi jetkilikti. Jetpei turǵany adaldyq printsipi edi. Endi ol da memleketimizdiń mańyzdy ideologiialyq baǵdarshamyna ainalyp otyr.
Aldaǵy ýaqytta Memleket basshysy usynǵan bul ideologiialyq bastamany Úkimet jan-jaqty damytyp, halyqtyń sanasyna sińirý mańyzdy.
Ol úshin atqarýshy bilik pen ákimdikter halyqtyń turmys jaǵdaiyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharýalardy sapaly túrde atqaryp, halyqtyń senimine ie bolýy kerek. Sol kezde elimizde Prezident usynǵan Adaldyq ideologiiasy tamyryn tereńge jaiyp, el damýyna serpin beredi.
Osy rette Prezident usynǵan Adaldyq printspi qazaq qoǵamyna jat emes. Óitkeni Prezident usynǵan ideia Abai atamyzdyń Tolyq adam kontseptsiiasymen úndes ekenin aitqym keledi.
– Ulttyq quryltaidan keiin Oljas Bektenov bastaǵan Ministrler kabineti keńes ótkizip, «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» bastamasyn júzege asyrý máselesin talqylaǵanyna kýá boldyq. Keńes barysyn baqylaǵanymyzda Úkimet aldaǵy ýaqytta halyqty baspanamen qamtý máselesine basa mán beretinen baiqadyq. Bilikti maman retinde osyǵan deiin halyqty baspanamen qamtý jumysyna óz baǵańyzdy bere ketseńiz.
– Halyqty baspanamen qamtý elimiz úshin ózekti máselelerdiń biri. Bul baǵyttaǵy jumystyń eshqashan tolastamaitynyn túsinýimiz kerek. Iá, buǵan deiingi halyqty baspanamen qamtý jumystarynda qatelikter ketti. Bul rette úleskerlerdiń alaiaq kompaniialarǵa aldanyp qalýyn aitsaq ta jetip jatyr.
Óz basym budan Úkimet sabaq aldy dep esepteimin. Aldaǵy ýaqytta halyqty baspanamen qamtý isi Adaldyq printsipimen iske asýy kerek. Buǵan memlekettik deńgeide qabyldaǵan zańnamalar kepildik berýi shart.
BUU-nyń nusqaýlyǵy boiynsha ár adamnyń turǵynjaiy 30 sharshy/metrden kem bolmaýy kerek. Al bizdegi kórsetkish dál qazir 22,6 sharshy/metrdi quraidy. Demek, Úkimetimizdiń álemdik deńgeidegi kórsetkishke umtylýy zańdylyq.
– Táýelsizdik jyldary úlken qalalarda turǵyn úi máselesi aitarlyqtai oń sheshimin tapty. Qalai oilaisyz, endi qalalyq jerlerdegi turǵyn úi qurylysyn qarjylandyrýdy qurylys kompaniialaryna qaldyryp, memlekettiń bul baǵyttaǵy qarjysyn monoqalalar men aýyl-aýdandarǵa baǵyttaýǵa bola ma?
– Iá, sońǵy jyldary Astana men Almatyda halyq úshin kóptegen turǵyn úi salyndy. Áńgime arasynda Qazaqstandaǵy halyqtyń baspanamen qamtý mólsheri ár adamǵa shaqqanda 22,6 sharshy/metr ekenin aittyq qoi.
Bul kórsetkishti elimizdiń basty qalalary Astana men Almatyǵa qaratyp aitýǵa da bolady. Al monoqalalar men ózge qalalarda bul kórsetkish áldeqaida tómen. Sondyqtan halyqty turǵyn úimen qamtý isi aldaǵy onshaqty jylǵa deiin mańyzyn joimaitynyn baiqaýǵa bolady.
Buǵan deiin elimizde monoqalalardy damytýǵa qatysty memlekettik baǵdarlamasy júzege asty. Munyń arqasynada turǵyn úiden bólek, monoqalalardyń kommýnaldyq sharýashylyq salasy, halyqtyń kásipkerlikpen ainalysýyna qoldaý kórsetildi. Óz basym qolǵa alynǵan bul sharýalar óz jemisin berdi dep aita alamyn. Qazirgi tańda elimizde 27 monoqala bar. Onda 2 millionnan astam halyq turady.
Aldaǵy ýaqytta Úkimet elimizdegi kishi qalalarǵa da tiisti deńgeide kóńil bólýi kerek dep esepteimin. Derek kózderine nazar aýdarsaq, búginde el aýmaǵynda 41 kishi qalada 1,8 million halyq turatynyn baiqaýǵa bolady. Búginde kishi qalalardy damytý isi de kezek kúttirmeitin mańyzdy isterdiń biri. Bul rette halyqtyń qanshalyqty tyǵyz qonystanǵanyna basa mán berýimiz kerek. Aitalyq, Almaty oblysy boiynsha alyp qarasaq 2022 jylǵy málimet boiynsha, Raiymbek aýdanynda baspanamen qamtýdy bir adamǵa shaǵyp qaraǵanda 15,9 sharshy/metr ekenin baiqaýǵa bolady. Al Almatynyń irgesindegi Talǵar qalasynda bul kórsetkish 25,4 paiyzdy qurasa, oblys ortalyǵy Qonaev qalasynda 22,9 sharshy/metrdi quraidy. Eger Úkimet halyqty baspanamen qamtý isin qolǵa alǵan sátte osy kórsetkishterdi basshylyqqa alyp, adaldyq printsipine sai áreket etýi mańyzdy.
Budan basqa, aldaǵy ýaqytta Úkimet elimizdegi migratsiialyq úrdisterge tereń taldaý jasaý kerek. Óz basym mundai taldaýlardyń qorytyndysy el ishinde áleýmettik teńsizdiktiń aldyn alady. Bul baǵyttaǵy zertteýlerdiń qorytyndysy tek turǵyn úi máselesine qatysty máselelerdi sheship bermeidi. Sonymen qatar óndiris pen aýyl sharýashylyǵyna qatysty mańyzdy máselelerdi oń baǵytta sheshýge septigin tigizetinine senimdimin.
– Baýyrjan Ǵaliaqbaruly, qai sala bolmasyn, osyǵan deiingi memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýda keshendi zertteý bolmaǵan soń, biz oilaǵandai nátije bermedi dep aitýǵa bola ma? Jalpy, mańyzdy memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń mehnizmi keshendi zertteýdiń nátijelerine súienbei me?
– Durys aitasyz, kez kelgen dúnieni iske asyrmai turyp, ony zerttep-zerdelep alý mańyzdy. Esińizde bolar, elimizdegi eń alǵash turǵyn úi baǵdarlamalaryn iske asyrǵanda turǵyn úige qajetti qurylys materialdarynyń kópshiligi ózimizde shyqpaityny úi baǵasynyń qubylýyna áser etti. Osydan keiin Úkimet qazaqstandyq úles máselesi kún tártibine shyǵyp, elimizde qurylys materialdaryn óndiretin kompaniialar paida bola bastady. Áý basta qarapaiym tsementtiń ózi turǵyn úi baǵasyna qanshalyqty áser etkeni esińizde shyǵar. Artynsha, el aýmaǵynda birneshe tsement zaýyty paida bolǵannan keiin bul másele ózdiginen sheshildi. Qazirgi tańda «tsement turǵyn úi qurylysyna qolbailaý bolyp otyr» dep eshkim aita almaidy. Sol siiaqty úleskerlerdiń máselesi elimizdegi qurylys kompaniialarynyń suryptalýyna jáne bul baǵyttaǵy zańnamanyń jetilýine septigin tigizdi. Osy turǵydan alyp qarasaq, qazir elimizde turǵyn úi qurylysyn júrgizý isi zańnamalyq jáne materialdyq turǵydan aitarlyqtai damyǵanyn baiqaýǵa bolady. Aldaǵy ýaqytta bul iske Adaldyq printsipimen qarasaq, bul saladaǵy jemqorlyq pen ózge kemshilikterdi joiýǵa bolady dep esepteimin.
– Áńgimeńizge raqmet!
