****
Shamamen 20 jylǵa jýyq ózim turyp jatqan AQSh-tyń basshysy men memleketim Túrkiianyń prezidenti búgin Aq úide kórispek. AQSh pen Túrkiianyń DAISh-pen kúres, Siriianyń bolashaǵy, bosqyndar daǵdarysyn da qosar bolsaq, kóptegen ortaq máseleleri bar.
Qaiteiik, kezinde demokratiiany jetildirý, qalypty zaiyrlylyq túsinigin qalyptastyrý jolynda úmit syilaǵan Túrkiia bar kúshti ýysynda ustaý ári qarsylastardy tuqyrtý úshin qolynan kelgennen aianbaityn prezidenttiń basqarýynda adam tanymactai kúige tústi.
Batys Túrkiianyń demokratiialyq qundylyqtarǵa qaita oralýyna kómek berýi tiis. Búgingi júzdesý men aldaǵy aptada bolatyn NATO sammitin osy maqsatta tiimdi paidalana bilý kerek. Erdoǵan ótken jyly 15-shildedegi tóńkeris jasaý áreketiniń izin ala jazyqsyz jandarǵa júieli ozbyrlyq naýqanyn bastady. Kúrdter, alaýiler, zaiyrlylar, solshyldar, jýrnalister, ǵalymdar nemese ózime de qatysy bar, beibit jandar qozǵalysy bolyp tabylatyn «Qyzmet» qoǵamy múshelerin de qosqanda 300 myńnan asa Túrkiia azamatynyń ómiri baqylaýda ustaý, tutqyndaý, jumystan qýý jáne basqa da joldarmen qurydy.
Tóńkeris áreketi oryn alǵanda ony aýyr aiyptadym, meni soǵan qatysty dep taqqan aiyptaryn joqqa shyǵardym. Budan bólek, tóńkeriske qatysqandardyń idealdaryma qiianat jasaǵandaryn aittym. Eshbir dálel bolmasa da, Erdoǵan 5 myń shaqyrym alysta ómir súrip jatqan meni tóńkeristi josparlaǵan dep kinálady.
Ertesi kúni úkimet bir bankte esep ashqany, bir mektepte muǵalimdik atqarǵany nemese bir gazetke jańalyq jariialaǵany sekildi sebeptermen «Qyzmetpen» qatysty myńdaǵan adamnyń tizimin jasady. Bundai bailanysty qylmys sekildi qarastyryp, árbiriniń taǵdyryn talqandai bastady. Tizimde birneshe ai buryn qaitys bolǵandar men sol kezde NATO-nyń Eýropadaǵy shtabynda qyzmet atqaryp jatqan adamdar boldy. Halyqaralyq baqylaýshylar kóptegen alyp qashý, baqylaýda ustap, qorlyq kórsetý jáne azamattardyń ajal qushý jaǵdailary kezdeskenin baiandaidy. Erdoǵan úkimeti basqa elderde de jazyqsyz adamdardy baqylaýǵa aldy. Máselen, Malaiziiada «Qyzmetke» oń kózqarastaǵy 3 adamdy deportatsiialaý úshin qysym jasady. Aralarynda 15 jyldan beri sol jerde qyzmet atqarǵan bir mektep direktory da bar. Shyntýaitynda, ol kisiler Túrkiiaǵa qaitarylsa, ony túrmege qamap nemese zorlyq-zombylyqqa ushyratatynyn aitý úshin eshqandai kóripkeldik qajet emes.
Sáýir aiynda prezident «barmaq basty, kóz qysty» áreketterdiń oryn alǵany qoǵamda ashyq sóz bolǵan referendýmda az ǵana aiyrmashylyqpen basym túsip, biliktiń úsh tarmaǵyn da ózi baqylaityn basqarý júiesin qurdy. Negizi, qyzmetinen ketirý ári jemqorlyq áreketimen bul kúshterge onsyz da ie edi. Avtoritarly biliktiń osy bir jańa satysynda túrik halqynyń bolashaǵyna aitarlyqtai alańdaýlymyn.
O basta bulai bastamaǵan bolatyn. Ádilet jáne damý partiiasy 2002 jyly Eýropalyq Odaqqa múshelikti maqsat etken demokratiialyq reformalardy júrgizýge ýáde bere otyryp bilikke keldi. Biraq ýaqyt ótken saiyn Erdoǵan ózine qarsy pikirlerge tózimsizdik tanyta bastady. Kóptegen BAQ uiymdaryn memlekettiń baqylaýshy organdary arqyly ózin jaqtaýshylar qataryna shyǵardy. 2013 jyldyń jazynda Gezi parki operatsiialaryn kúshpen basty. Ministrlerdiń esimderi jeltoqsan aiynda iri kólemdegi paraqorlyqqa qatysty atalǵanda, sot júiesi men BAQ-ty tuqyrta otyryp jaýap qatty. Ótken jyly 15 shildeden keiin jariialanǵan «ótkinshi» tótenshe jaǵdai elde áli de jalǵasýda. Halyqaralyq amnistiialyq uiym álemde túrmege túsken barlyq jýrnalisterdiń úshten biriniń Túrkiia túrmelerinde ekenin baiandady.
Erdoǵannyń óz halqyna tize batyrýy tek memlekettiń ishki máselesiniń aýqymynan shyǵyp ketti. Azamattyq qoǵam, jýrnalist, ǵalymdar men kúrd azamattaryna baǵyttalǵan ozbyrlyq elimizdiń uzaq merzimdi turaqtylyǵyna qater tóndiretin jaǵdaiǵa jetti. Qoǵamda qazirgi ýaqytta Ádilet jáne damý partiiasy rejimi tóńireginde tereń poliarizatsiia oryn alýda. Túrkiianyń zorlyqshyl radikaldarǵa qushaq jaiyp, al kúrd azamattaryn úmitsizdikke itermeleitin diktatorlyq rejimge kelýi Orta Shyǵys qaýipsizdigi úshin eleske ainalmaq.
Burynǵy pikirlester Erdoǵan men GúlenTúrkiianyń demokratiia jolynda keri ketip bara jatqanyn toqtatý úshin eki mańyzdy bastamany júrgizýi kerek. Birinshisi, qoǵamdaǵy barsha azamattardy qatystyra otyryp, halyqaralyq zańdyq ári adami normalardy baqylaityndai, batystyń tabysty, uzaq merzimdi demokratiiasynan sabaq alý, demokratiialyq úrdiste jańa bir azamattyq konstitýtsiiany jetildirý.
Ekinshisi, demokratiialyq ári pliýralistik qundylyqtardy talqyǵa salatyn, syni oilaýdy qoldaityn oqý baǵdarlamasyn jetildirý. Ár oqýshy memleket kúshiniń jeke adam quqyqtarmen tepe-teńdik saqtaitynyn, memlekettik qurylymdyq kúshterdiń táýelsiz bolatyndyǵyn, eshkimge baǵynbaityn táýelsiz sot, táýelsiz BAQ-tyń mańyzdylyǵyn, sonymen qatar ásire ultshyldyq pen dindi saiasilandyrýdyń memleketke qaýip tóndiretinin bilýi tiis. Biraq budan buryn túrik úkimeti óz halqyna tize batyryp, quqyn aiaqqa taptaýdy doǵarýy ári quqyǵy aiaqqa taptalǵan adamdardyń ómirin qaita retteýi kerek.
Sirá, Túrkiianyń álem jurtshylyǵy tamsana qaraityn ozyq demokratiiaǵa qol jetkizgenin kórýge ómirim jete qoimas, degenmen tilegim: Túrkiia qazirgi avtoritarlyq júieni kóksegen jaǵdaidan tym kesh bolmai turyp arylsa eken.
Tárjimalaǵan Maqsat Bektai
