TÚRKINIŃ TUTASTYǴYN ARMANDAǴYN TULǴA
Taiaýda T. Rysqulov atyndaǵy Jańa ekonomikalyq ýniversitetinde «Turar Rysqulovtyń memlekettik-saiasi jáne ǵylymi qyzmeti jáne qazirgi zaman» degen taqyrypta halyqaralyq ǵylymi konferentsiia bolyp ótti. Aitýly sharaǵa elimizdegi ǵalymdar, T.Rysqulovtyń murasyn zertteýmen ainalysyp júrgen izdenýshiler qatysyp, kókeide júrgen oilaryn ortaǵa saldy. Shara barysynda T.Rysqulov atyndaǵy Jańa ekonomikalyq ýniversiteti rektory Serik Sviatov pen belgili ekonomist, akademik Orazaly Sábden oqý oryny aldyndaǵy T.Rysqulovtyń eskertkishine gúl shoqtaryn qoiyp, biregei tulǵanyń rýhyna taǵzym etti. Budan keiin qonaqtar T.Rysqulov murajaiyn aralady jáne «Turartaný» aýditoriiasynyń ashylý rásimine qatysty.
Konferentsiia jumysyn T.Rysqulov atyndaǵy Jańa ekonomikalyq ýniversitetiniń rektory Serik Sviatov ashyp, qoǵam qairatkeriniń ómir joly jaiynda jinalǵan qaýymǵa qysqasha áńgimelep berdi.
s96xmZ0QQDD3i0WJT5HI9Fzd1Zc5RP– Turar Rysqulov – tereń oily, bolashaqty boljai bilgen álemdik deńgeidegi reformator tulǵa. Ol – ekonomika, mádeniet, diplomatiia, tarih, ǵylym, bilimniń ár salasyn jete meńgergen asa talantty adam. Turar áý bastan túrkitildes halyqtardyń konfederatsiiasyn qurýdy usynyp, ekonomikalyq-saiasi jaqtan táýelsiz bolýdy armandaǵan. Qanaýshylyqty, otarshyldyqty, shovinizmdi, ulttyq saiasatty burmalaýshylyqty ortalyq úkimetke ashyq jetkizgen. Ol sharýashylyqtyń barlyq salasyna utymdy usynystar aitqan, – dedi S. Sviatov. Rasynda da, Turar Rysqulov ulttyq ekonomikanyń, ónerkásiptiń, tipti turǵyn úi jáne kommýnaldyq sharýashylyqtyń, áleýmettik-saiasi mańyzy bar óndiristik salalardyń damýyna ushan-teńiz eńbek sińirgen. Turar Rysqulovtyń HH ǵasyrdyń basynda aitqan strategiialyq mańyzdy sheshimderi búginde de óziniń mańyzyn joiǵan joq. Aitalyq, 1927-1930 jyldary Turardyń yqpalymen Ortalyq Aziiaǵa, Batys Qytaiǵa, Batys Mońǵoliiaǵa, Batys Sibirge dańǵyl jol salǵan Túrksib temirjoly ashyldy. Qazir sol Túrksib magistraliniń izimen ekonomikalyq qatynastar qarqyndy damý ústinde.
Turardyń oqý-aǵartý salasyna sińirgen eńbegi de orasan zor. Rysqulov basshylyq qyzmette júrgende 1920 jyly Túrkistan úkimetiniń sheshimimen Tashkende Qyrǵyz-qazaq institýty ashylsa, 1924 jyly Máskeýde Shyǵys halyqtarynyń ýniversiteti shańyraq kóterdi. 1928 jyly Almatyda Qazaq ýniversiteti, 1929 jyly mal dárigerlik institýty, 1930 jyly aýyl-sharýashylyq institýty jumys bastady.
Turar Rysqulov 1936 jyly Ortalyq atqarý komitetiniń múshesi bolyp turǵan kezinde jáne Reseidiń Sovnarkom tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan shaǵynda Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń odaqtyq Respýblika bolýyna yqpal etti. Bul onyń eline sińirgen zor eńbegi deýge boldy. Óitkeni, Qazaqstan odaqtyq respýblika dárejesine jetpegende Bashqurtstan, Tatarstan, basqa avtonomiialy respýblikalar siiaqty Reseidiń quramynda qala berer edi. Óziniń sottalar aldyndaǵy sońǵy sózinde Turar Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń odaqtyq respýblika bolýyn maqtanyshpen aityp ketken. Qazaq eliniń táýelsizdik úshin kúres tarihyndaǵy T.Rysqulovtyń osy eńbegin airyqsha baǵalaýǵa bolady.
tyrar-199x249Konferentsiia barysynda sóz alǵan RUǴA akademigi, ekonomika ǵylymdarynyń doktory, professor Orazaly Sábden Qazaqstanda «Turartaný» memlekettik ǵylymi-zertteý institýtyn qurý kerektigin aitty. «Turar Rysqulovtyń eńbekteri óte qundy jáne aýqymdy. Al olardy tereń zertteý úshin Qazaqstanda «Turartaný» memlekettik ǵylymi-zertteý institýtyn qurý kerek. Turar Rysqulovtyń muralaryn zertteý jumystary áli alda. Shet elderdiń muraǵattarynda beti ashylmaǵan qanshama muralar jatyr. Olardy zertteý úshin, memlekettik tapsyrys, memlekettik kózqaras kerek. Mysaly, Reseide Rysqulovtyń basshylyǵymen júrgizilgen komissiialardyń júzdegen otyrystarynyń stenogrammalaryn, jasaǵan baiandamalaryn memlekettiń qolaýynsyz alý múmkin emes», – dedi O. Sábden.
Sondai-aq, Orazaly Sábdenuly Turar Rysqulovtyń aldaǵy 125 jyldyǵyna daiyndyqtyń bastalyp ta ketkendigin jetkizdi.
– Turar Rysqulovtyń 125 jyldyǵyn halyqaralyq deńgeide atap ótýimiz qajet. Qazir arnaiy jumys toby quryldy. Sharany ótkizý jospary jasalynyp, Úkimettiń qaraýyna jiberildi. Qazir talqylanyp jatyr. Oǵan qosa, Rysqulovtyń eńbekterin 25 tom etip shyǵarý oiymyzda bar, – dedi. Halyqaralyq ǵylymi konferentsiiada Avstriia, Mońǵoliia jáne Qytai elderiniń ókilderi, Qazaqstannyń qoǵam qairatkerleri, rysqulovtanýshylar, ǵalym-ekonomister, JOO oqytýshylary men magistranttary oilaryn ortaǵa saldy.
Nurlan JUMAHAN.
