Bizdiń aýyl – shaǵyn deýge de, úlken dep aýyz toltyra aitýǵa da kelmeitin eldimeken. Shaǵyn demeitinimiz – aýyldyń o sheti men bu shetine júgirip shyqqanda demimiz bitip, kádimgidei alqynyp ketemiz. Úlken emestigi – kúlli aýyl turǵyndarynyń túshkirgenine deiin barlyǵy habardar bolyp júrgeni.
Bir ústel basyna jinalǵan bizderdi tamaqtandyra otyryp, ákem men anam shúńkil-shúńkil áńgimege kirisetin. Mundaida túrik qulaq qalai tynysh qalmaq? Sodan aýzymyz – tamaqta, qulaǵymyz – sózde.
[caption id="attachment_8841" align="alignleft" width="212"]
Bizdiń dastarhan basynda qandai áńgimelerdiń tiegi aǵylatynyn jaiyp salǵymyz joq. Otbasylyq áńgime emes, otbasyndaǵy jylylyq týraly aitqymyz keledi.
Otbasyndaǵy jylylyq – «aiym-kúnim» dep óbekteý emes. Aitqanyńdy oryndap, úlde men búldege orap qoiýdy da otbasylyq jaqyndyqqa jatqyza almas edik.
Bala belgili bir otbasynyń múshesi ekenin, ondaǵy jandarǵa qadirli, aiaýly, qymbat bolatynyn kóńilimen túisingeni jón.
Qoǵami ómirge aralaspastan buryn bala eń aldymen otbasy ómirimen tanysady. Uiada ne kórse, ushqanda sony iletin qazaqy filosofiia otbasynyń irgesin berik qylyp, ondaǵy jandardyń ómirlik senimin qalyptastyrýdan baiqalmaq.
Bizdiń shaǵyn da emes, úlken de emes aýylymyzda jobamen 1000-1500 tútin bar-tyn. Memleket salyp bergen syrtqy turpaty birdei úilerdiń árqaisysynda túrlishe taǵdyr baryn, bala bolsaq ta, sezetinbiz. Sol otbasylardyń taǵdyry meniń qurdastarymnyń bolashaǵyna da áserin tigizdi. Áitpese, barlyǵymyz bir aýylda tárbielendik, bir balabaqshaǵa, bir mektepke bardyq, bir muǵalimniń aldyn kórdik. Tek sodan keiingi ómirimiz ózge arnaǵa bet buryp ketti. Nege?
Sebebi, árqaisymyz ártúrli otbasynyń jylýyn aldyq. Keibiri otbasylyq jaqyndyqtyń tek syrtqy turpatyn ǵana sezdi.
Bizdiń ata-analardyń birazy jaqsy bala tárbieleýdiń ádisi jańa zamanǵy ǵylymi kitapta, keibiri dástúrde bar dep bildi.
Shaǵyn da emes, úlken de emes bizdiń aýyldaǵy otbasylardyń minezi de, quramy da túrlishe bolǵanyn aityp óttik. Bizdiń ata-analarymyz da ártúrli edi. Biraq, sol aýyldyń balalary, meniń qurdastarymnan surańyz, ártúrli ata-analaryn túrlishe jaqsy kóredi. Báribir jaqsy kóredi. Balany tárbieleýdiń kiltin durys taba alǵan ata-analardyń balalaryna bergen eń basty nársesi – júrek jylýy. Dúnieniń ózgesi teń kelmeitin osyndai ystyq sezimderdi sińirgen bala odan keiingi kerek nárseni ózi-aq jasap alady. Tek sol kerekterdiń de jón-josyǵy, shama-shekarasy bar ekenin otbasynda túsindirip, artyq-kemin aityp berse.
Dástúr demekshi, otbasylyq jylylyqtyń bastaýy, qatal ata-ana men erke bala arasyndaǵy diplomatiialyq qarym-qatynastardy retteýshi, iaǵni elshi qyzmetin kóbine ata-ájeler atqaratyn. Ata-ájelerdiń kelesi bir fýnktsiiasy – ata-ananyń balaǵa shekten tys eljiremeýin, balanyń ata-anashyl bola qalmaýyn da qadaǵalap turatyn edi. Úlkenderdiń moinyndaǵy kelesi bir mindet – týystardyń jat bolmaýynyń qamyn kúittep, nemeresin arqalap, kúlli týǵan-týysty aralap, kim ekenińdi, qaidan shyqqanyńdy jalyqpai túsindirip beretin. Ata-áje institýty eń aldymen ótkendi qadirleýge, keshegini qurmetteýge yqpal etedi. Búgingi tarih, ádebiet, ádep sekildi pán muǵalimderiniń iyǵyndaǵy júkti dástúrli otbasynyń ata-ájeleri qyńq etpesten kóterip júr. Jeti atany jattatý, tegińdi aitqyzý, halyqtyq dástúrdegi óleń-jyrlardan «kontsert» qoidyrtý – ata-ájelerdiń úlken qýanyshy. Meiirimge meiilinshe qanǵan bala bolashaqta jamandyq ataýlydan irgesin aýlaq salady. Úlkenderden alǵan jylýdyń sarqyny báribir bir baiqalady.
Shaǵyn da emes, úlken de emes bizdiń aýyldaǵy otbasylardyń minezi de, quramy da túrlishe bolǵanyn aityp óttik. Bizdiń ata-analarymyz da ártúrli edi. Biraq, sol aýyldyń balalary, meniń qurdastarymnan surańyz, ártúrli ata-analaryn túrlishe jaqsy kóredi. Báribir jaqsy kóredi. Balany tárbieleýdiń kiltin durys taba alǵan ata-analardyń balalaryna bergen eń basty nársesi – júrek jylýy. Dúnieniń ózgesi teń kelmeitin osyndai ystyq sezimderdi sińirgen bala odan keiingi kerek nárseni ózi-aq jasap alady. Tek sol kerekterdiń de jón-josyǵy, shama-shekarasy bar ekenin otbasynda túsindirip, artyq-kemin aityp berse.
Túsindirý demekshi, ony túsindirýdiń de qajeti shamaly. Otbasyndaǵy áreket arqyly bala keregin kóńiline túiip, júregine berik bailaidy.
Qazaq – sózdi, sóz iesin qurmetteitin halyq. Dese de, «moldanyń aitqanyn istep, istegenin istemeý» – qolynan kele bermeitini jáne bar. Aǵa qazaq sondai bolǵanda, bala qazaqtan ne kútesiz? Ol ata-ananyń aitqanyn emes, istegenin qaitalaidy.
Kishkene bala – úlken taǵdyr. Sol balanyń (taǵdyrdyń emes) bári birdei. Alasy da, qulasy da joq. Óse kele, syrtqy turpaty aýysyp, jat qylyqtarǵa áýes bolyp ketetini bolmasa. Sol jat qylyqtar qaidan shyǵady?
Bala tárbiesinde ata-ananyń úlken oryn alatyny belgili. Ókinishtisi sol, búgingi bala – ata-anadan ǵana emes, otbasydan alshaqtap barady. Ǵasyrlar boiy qalyptasqan bul áleýmettik institýttyń áleýeti nege álsiredi?
[caption id="attachment_8843" align="alignright" width="463"]
Birinshiden, otbasy uǵymynyń ǵana emes, sóziniń de maǵynasy kemi túsken. Onyń kiesi joǵalyp barady. Otbasy qasietti odaq – nekemen bailanystyrylýy tiis edi. Otbasy da, neke de qaǵaz júzinde atqarylatyn is, eń aldymen resmi organdarǵa qajetti shara esebinde ǵana kórinis beretin boldy.
Ekinshiden, otbasylyq máńgilik birliktiń kóbesi sógile bastady. Búgin otaý tigip, erteń shańyraǵyn qulatatyndardyń qatary kóbeimese eken degen tilegimiz bir kúni oryndalar degen úmitimiz ǵana bar.
Úshinshiden, otbasyndaǵy túsinispeýshilikter men kikiljińder bala tárbiesine keri yqpal etýde.
Otbasylyq jyly qarym-qatynastardyń basty kórsetkishi – jubailardyń jarasymdylyǵy ekenin aita ketkimiz keledi. Otbasyn quratyn da, onyń syrtqy beinesin jasaityn da solar. Jubailyq túsinistiktiń deńgeiine orai «kishi memlekettiń» tabiǵi beinesi qalyptasady, otbasynda ornaǵan dástúrdiń bir ushyǵy baiqalady.
Úidegi janjal bala sanasyna keri yqpal etedi. Ásirese, ananyń kóńil-kúii balaǵa qatty áser beredi. Mundai jaǵdaida ata-anasynyń jyly qarym-qatynasynan úlgi alatyn dostyq pen mahabbat týraly alǵashqy balań sezimder bala júreginen joǵala bastaidy.
Ádette bala ákeden kúshtilikti, myqtylyqty, batyldyqty, qattylyqty, shesheden jumsaqtyq, meiirimdilik, jylylyq sekildi sezimderdi qabyldaidy. Ata-ana balanyń ózge adamdar, tutas ǵalam týraly kózqarasyn qalyptastyratyn, adamgershilik shekaralaryn aiyryp beretin alǵashqy mektep.
Úidegi janjal bala sanasyna keri yqpal etedi. Ásirese, ananyń kóńil-kúii balaǵa qatty áser beredi. Mundai jaǵdaida ata-anasynyń jyly qarym-qatynasynan úlgi alatyn dostyq pen mahabbat týraly alǵashqy balań sezimder bala júreginen joǵala bastaidy.
Balabaqsha, mektep, ýniversitet sekildi áleýmettik institýttar adam ómiriniń belgili bir kezeńderinde ǵana yqpal ete alady. Al otbasy – adam pánige kelip, baqiǵa bet burǵanynsha qasynan tabylatyn, qisyǵyn túzep, túzýin jetildiretin birden-bir tárbie mektebi. Sondyqtan, bala tárbieleýdegi otbasy róliniń álsirep bara jatqanynan qorqý kerek. Óitkeni, ózge qoǵamdyq institýttar ornyn toltyra almaityn jaǵdai bul. Otbasylyq tárbie men qoǵamdyq tárbie bir-biriniń qundylyqtaryna qaishy kelmei, bir baǵytta jumys istese, quba qup.
[caption id="attachment_8844" align="alignleft" width="448"]
Kishkene bala – úlken taǵdyr. Sol balanyń (taǵdyrdyń emes) bári birdei. Alasy da, qulasy da joq. Óse kele, syrtqy turpaty aýysyp, jat qylyqtarǵa áýes bolyp ketetini bolmasa. Sol jat qylyqtar qaidan shyǵady? Úlgili, ónegeli ata-anasy bar shańyraqtan qyńyr ul, qońyrtóbel tirligi bar qarapaiym otbasynan aitýly urpaq tárbielense, ata-ananyń ataǵy emes, tárbiesiniń mańyzdy bolǵany dep uǵyńyz. Shyndyǵynda, paradokstar molynan kezdesedi. Keide materialdyq jaǵdai da, mádeniet te, ata-ananyń bilimdarlyǵy da otbasyndaǵy jylylyqty, balaǵa degen meiirimdi aýystyra almaidy.
Bizdiń aýylda mundai otbasylar kóp edi. Áli de bar shyǵar
Otbasy – ózge áleýmettik institýttarmen teńestirilmeitin, salystyrýǵa múldem bolmaityn úlken mektep. Ol kishkene Adamǵa úlken ómirlik maqsat pen qundylyqtardyń bastaýyn kórsetip, neni úirenip, neden jirený keregine jol silteidi. Otbasy bergen tárbie negizinde adamnyń qoǵamǵa, ortaǵa degen kózqarasy qalyptasady. Ata-ananyń úlgi-ónegesin kórgen, otbasylyq jylylyqty sezingen bala ǵana «asyq jáne qashyq bolatyn» ádetterdi aiyra almaq.
...Shaǵyn da emes, úlken de emes bizdiń aýylda qalalyq ólshemmen alǵanda «kóp», aýyldyq ólshemmen «ortasha», úlkenderdiń sózimen aitqanda «qudaidyń buiyrǵan» birneshe balasy bar otbasylary shái ústinde shúńkil-shúńkil áńgimege kirisetin. Árbir úidiń qaradomalaǵynyń ánsheiinde túrik qulaǵy mundaida qalai tynysh qalmaq?
Joq, másele, kimniń qalai túshkirgeni týraly áńgimede emes. Áke men shesheniń bir-birine degen ystyq yqylastarynda. Biriniń kóńilin ekinshisi aýlaǵysy kelip turatyn jarastyqtarynda. Bala shýyna toly shańyraqta birin-biri tyńdai biletin, tyńdai alatyn, tyńdaǵysy keletin syilastyqtarynda.
Bizdiń aýylda mundai otbasylar kóp edi. Áli de bar shyǵar.
