Berke han Osmanly Imperiiasynyń atasy Túrik Ertuǵyryl jáne Mamylúk Sultany Túrik Beibaryspen birlese otyryp, baǵdat qalasyn kúiretip musulman halifasyn aýdarǵan Hulagý Handy jeńedi. Hulagý Han Berke Hannyń jaqyn týysy edi, ekeýide Shyńǵyshannyń nemeresi. Berkeniń bul jeńisi Mekke, Medina jáne Ierýsalim syndy qasietti mekenderdiń Baǵdatpen uqsas aianyshty taǵdyrǵa dýshar bolýynyń aldyn aldy ári osydan soń mońǵol saharasynan kelgen kóptegen turik-mońǵoldar islam dinin qabyldap, musulman bola bastaidy ári mońǵol-túrkiler dúniedegi eń qýatty musulman imperiialaryn qurady. Mońǵoldardyń alǵashqy qysqa kezeńdegi jaýlaý áreketteri musulman álemine qatty soqqy bolyp kóringenimen, biraq uzaq ýaqytyq mashyttapta olar musulman álemniń sońǵy jarty-myń jyldyqtar boiy dúniedegi eń qýatty kúsh bolýyna sebepker boldy.
Batys hristan álemi alǵashynda mońǵol-turikterdiń musulman elderin shapqanyna qatty qýansada, bul qýanyshtary kópke sozylmady. Jerdiń jartysyn bilegen shyńǵyshannyń urpaqtary art-artynan áýlie sopylardyń qolynan islam qabyldap jatty, olar bilegen óńirlerdiń aiaq astynan asa qýatty musulman imperialaryna ainalyp shyǵa kelýi, hristan álemin qatty úmitsizdendirdi ári úreilendirdi, olardyń oiy shyńǵyshan urpaqtarymen birlese otyryp islam dinin álsiretpek bolatuǵyn, olar bulai bolaryn oilapta kórmegen-dy. Hristan áleminiń han urpaqtaryna tyqpalaǵan nápsilikpen adamilyq ózgeristerge toly dini han-sultandardyń júreginen ótpedi, osylaisha asa jaýynger keletin shaiqasta jeńimpaz mońǵol-túrik halyqtarynyń júregin alla taǵala islam dinine qarai burdy.
Berke Hannyń áýlie piri áýlie sopy Saifýddin Baqarzi edi. Saifýddin Baqarzi áigili áýlie Ábdulqadyr Jilaniden kelgen Qadri sopylyq táriqaynyń úlken áýliesi bolatuǵyn, ol Buhara qalasynda 40 jyl islam dinin taratty, onyń altyn ordada «Shaiyq ál-Álam iaǵni Beibitshilik Shaiqy» degen mártebesi bar edi. Ol altyn orda jáne shaǵatai ulysyndaǵy handarmen qara halyqqa birdei yqpaldy tulǵa bolǵan bolyp, túrki-mońǵoldar arasyna islam dinin molynan taratqan áýlie sopylardyń biri bolatuǵyn. Derekterde Berke Han birneshe ret ań aýlap júrgende nemese saparlap bara jatqanda Hulagý Hannyń jasyryn jibergen qalyń qolymen qandyqol jendetteriniń qastyǵynan osy áýlie piriniń kórsetken keremetke (muǵjizaǵa) toly kómeginiń arqasynda aman qalǵany baiandalady.
Áýlie Sopy Saifýddin Baqarzi qazirettiń maqam qabyry búgingi Ózbekstan eliniń Buhara qalasynda. Shaǵatai ordasynyń keiingi handarynyń biri Baianqul Hannyń osy áýlie kisige qurmeti zor edi, ol han ózi qaitys bolǵanda denesin Áýlie Sopy Saifýddin Baqarzi qazirettiń maqamynyń qasyna qoidyrýdy ósiet etken, sol ósieti boiyna bul hannyń qabyry áýlieniń maqamynyń qarsysyna jaiǵasqan ári sáýletti kesene ornatylǵan. Áýlie - ýáliolla iaǵni allanyń dostary degen sózdiń kópshe túri, olar paiǵambardan soń allaǵa eń jaqyn, allaǵa eń súiikti adamdar. Áýlie jáne ýaliolla ataýlary quranmen hadisterde kóptep kezdesedi. Máselen, Iýnus súresiniń (10-súre) 62-aiaty.
Orta Aziiadan ǵulama shaiyq, áýlie sopylar óte kóp shyqty, misaly áigili hadisshy buqarimen tirmizi, ál-farabi, ibn sina, áýlie iassaýi, ámkanaki, shah naqshybandy, ǵudjýani, qaraqani, hamadani ..., esimderininiń ózi bir kitapqa júk bolarlyq, olar kúlli adamzatqa islam nuryn shashqan allanyń sáihaly abzal quldary, allanyń dostary edi, paiǵambardyń naǵyz muragerleri bolatuǵyn. Bul qasietti kisiler ár musulman úshin olardy alla haqtyń nuryna bastap, paiǵambardyń saf jolyna aparar baǵdarsham edi. Shynaiy izdengen janǵa, olar jaily derektermen áńgimeler aityp taýysqysyz, molynan kezdesedi, endi azdap misal keltirsek.
Naqshybandy sopylyq táriqatynyń 12-áýliesi Qoja Ariftyń dánishpandyǵyna tań qalǵan Shyńǵyshan ony jaqsy kórip ózine keńesshi etip, aqyl suraityn. Áýlie Ariftyń arqasyna júzmyńdaǵan Buharalyqtar Shyńǵyshannyń qandy qylyshynan aman qalady. Ekinshi Qoja Ahmet Iassaýi atanǵan Áýlie sopy Qoja Áli Ramitanida osy Buhara óńirinen shyqqan, naqshybandy táriqatynyń 14-áýliesi, ustazy. Olda kezinde óziniń pirlerimen birge Shyńǵyshanmen kezdesken, ony Mońǵol Imperiiasynyń tórtinshi qaǵany Móńke Han (Qubylai Hannyń uly) unatýshy edi, han áýlieniń ǵajap minezimen kiesine tánti bolatyn. Móńke Han oǵan islam dinin mońǵol túrikter arasynda taratýǵa rýhsat beredi. Áýlieniń orta aziada aty asqaqtap, tipti ondaǵy han-bekterden asyp ketedi, bul aty asqaqtaǵan kim eken dep ishtarlyqpen izdep kelgen mońǵol bekteri de, óz isterine uialyp, keshirim ótinedi, olarda áýlie Álidiń qolynan baia alyp, islam dinine kiredi, oǵan múrit bolady. Bul isterdiń týylýy saharadan kelgen túrik-mońǵoldardyń onan arman kóptep islam qabyldaýyna túritki bolady.
Ol zamandaǵy patyshalar, handar, sultandar, ámirlermen bileýshilerde ózimen halqyna áýlie tulǵalardy iaǵni allanyń dostaryn paiǵambar jolyn úireter rýhani jol basshy etip ustaituǵyn dástúr bar edi. Máselen, áýlie sopy Qoja Ahmad Iassaýi qazireti arqyly miliondaǵan túrik halyqtary islam dinine kirgen, Iassaýi áýlieniń qurmetine Ámir Temir Túrkistanda asa alyp maqam salyp, kesene ornatty; Ózbek hannyń áýlie ustazy - iassaýi sopylyq táriqatynyń áýliesiIbn Ábdul Hamid Buqari (Zeńgi Ata depte atalynady), Beibarys sultannyń áýlie ustazy - sopy Qyzyr bin Abi Bakr bin Mýsa ál-Adaýi, Ámir Temirdiń piri - shaiyq Mir Said, Shaǵatai Baraqtan taraǵan Júnis hannyń uly Ahmet Han (Alash Han) jáne Ámir Temir urpaǵy Ábý Saǵid sultannyń (Babyrdyń atasy) áýlie piri - qoja Ýbaidulla Ahrar, Shaǵatai hany Tuǵylyq Temirhannyń áýlie piri - Maýlana Arshaduddin edi; al Osmanly Han-Sultandary naqshybandy táriqatynyń sopy áýlielerin paiǵambar jolyna jeteler rýhani kósem tutty.
Qazaqtyń áigili hany Qasym Hannyń áýlie ustazy naqshbandy sopylyq táriqatynyń áýlieleri edi, ol islamnyń sháriǵatymen sopylyq táriqatynyń prinsipterine negizdele otyryp «Qasymhannyń Qasqa Jolyn» jasady. Qasymhan qazaq halqyndaǵy úzilgen iassaýi táriqatynyń ornyna naqshybandy sopylyq táriqatyn myqtap bekitip ketti. Bertindegi qazaqtyń taqýa uly Máshhur Júsip Kópeiulymen, qytaidaǵy altai qazaqtaryna islam dinin tereń taratqan «qaziretter» jáne Aqyt Úlimjiuly syndy tulǵalarda naqshybandy sopylyq táriqatynyń beldi ókilderi edi. Qytaidaǵy áigili úlken molla Aqyt Úlimjiuly óz jazbasynda «bizdiń altai (qytaidaǵy) qazaqtary arasyna din taratqan qaziret Muhammed Momyn Buhara qalasynan kelgen naqshybandy sopylyq táriqatynyń sopysy edi» dep jazady, keiin bul sopynyń aýyly ondaǵy qazaqtar arasynda «qazirettiń aýyly» dep atalynǵan.
Sopylyq táriqaty islam dininiń júregi ári mańyzy bolyp, sopylyq táriqattyń áýlie sopylary arqyly qara ormandai qalyń túrik-mońǵol handarymen halyqtary iaǵni ótken ata-babalarymyz islam dinine asa molynan kirdi. Islam dinin júregine bekitken túrik-mońǵol han-sultandary islam dininiń nuryn jerdiń batysmen shyǵysyna taratty, bertingi myń jyldyqtar boiy túrki-mońǵol handyqtary musulman áleminiń tiregi bolyp alla joly, paiǵambar amanaty úshin qyzymet qyldy. Paiǵambarmen áýlielerdiń aty kóp atalyp, olarmen ótken ata-babalardyń izgilikti isteri urpaq sanasyna úzbei aitylyp otyrsa, aitýshy qaýymǵa olardyń berkesi tógiletin edi. Jalpy orta aziadan túrikterdiń birneshe iri tolqyndy kúshi islamnyń týyn kóterip islam nuryn jerdiń túkpir-túkpirine taratqan edi.
Bundaǵy bir tolqyn kúsh Qaznaýi sultandary (977–1186) edi. Bul oǵyz túrikzeri sultandyǵynda Sabuqtegin, Alyptegin, Mahmut jáne Aiaz Bi syndy dana tulǵalardyń yqpalymen eńbegi zor edi. Olar islamnyń týyn kóterip az ǵana áskermen alyp úndi dalasyn jaýlap, ondaǵy halyqty ózine qaratty ári olarǵa islam dinin taratty, osylaisha olardyń qolynan san miliondaǵan úndi jurty islamǵa kirdi. Bul kúnderi sany neshe júz milion úndi musulmandarynyń paida bolýy, osy múbarak túrik sultandarynyń alla jolynda shyn júrekpen etken qyzmetteriniń jemisi bolatuǵyn. Keiingi altynorda handary da islam dinin memleket dini etip, islam dininiń uryǵyn, shyǵys evropa, moskýa, kiev, balqan, sibir dalasyna deiin septi. Al bul handyqtardan burynǵy Qara Hanid handyǵynyń islam dinin túrkiler arasyna taratýy ózi bir bólek úlken ýaqiǵalar edi. Tárihi derekter Qara Hanidtan burynǵy islam dinine kirgen kóptegen túrkilerdiń Musulman Halifatynda óte úlken áskeri shenderde bolyp, Halifattardyń irge keńeitý joryqtarynda alǵy shebinde óte sátti jeńisterge qol jetkizgendigin jáne olarǵa qyzmet etkendigin aitady.
Endi bir tolqyndy kúsh qytai eline islamnyń nuryn apardy. 1080-jyldar búgingi ózbekstannyń Buhara qalasynan Ámir Seid atty bek qytaidyń suń imperiiasynyń shaqyrtýymen ilgerindi keiindi 20 myń musulmandy orta aziadan qytaidyń bugingi pekin qalasynyń janyndaǵy óńirlerge ornalastyrady. Bular keiin ondaǵy jergilikti qaýymnyń qyzdarymen úilenip, qytai elinde islam dinin taratqan eń iri top bolady. Amir Seid keiin tárihta «qytai musulmandarynyń atasy nemese tuńgenderdiń atasy» degen laqappen qaldy. Osy sekildi Qubylaimen Móńke hannyń zamanynda da kóptegen orta aziadaǵy túrik, parys jáne arab syndy juryttardan neshe myńdaǵan musulmandar qytaidyń Iýúnnan qatarly óńtústik ólkelerine el basqarýǵa jiberildi, olar onda bara salysymen islam dinin ońtustiktegi qytai halyqtary arasyna kóptep taratty, miliondaǵan qytai musulmandar jamaǵattaryn qurdy, olardan shyqqan áýlie sopylardyń maqamdary kóne tárihtyń kýasyndai kúni búrine deiin bul óńirlerde áli qasqaiyp tur. Máselen, qytai tárihyndaǵy eń áigili teńiz saiahatshysy Jyń Hy bolsa, Qubylai Han tusynda qytaidyń Iýúnnan ólkesin basqarǵan Buharalyq musulman Qoja Shámis Omardyń (paiǵambar urpaǵy) tike urpaǵy ári musulman. 17-ǵasyrda ómir súrgen Qashqardaǵy uiǵyrdyń áýlie sopysy Appaq Qojanyń uiǵyrlarǵa yqpaly asa zor boldy, ol uiǵyrlardan tys qytaidyń Miń Imeriiasyndaǵy Gansý jáne Shińhai qatarly ólkelerge saparlap naqshybandy táriqatyn taratady, túńgender arasynda úlken jamaǵat qalyptastyrady, ondaǵy dástúrli túńgen musulmandary osy kúnge deiin osy naqshybandy táriqatynyń tarmaqtaryn ustanady. Keri sheginsek, sonaý 7-9-ǵasyrlardaǵy tań imperiiasy tusyndada orta aziadan kóptegen musulmandar ishki qytailarǵa jiberilip onda islam dinin keńinen taratty, bular qytaiǵa eń alǵash din aparǵan orta azialyqtar edi. Osy islam dini jolyndaǵy tárihi áreketterdiń nátijesinde búgingi qytai elindegi 20 milion túńgen halqy qalyptasty.
Taǵy bir tolqyn Alyp Arslan Sultan bastaǵan Seljúq túrikterimen olardyń murageri Osmanlylar edi, bularda orta aziadan batysqa ketken oǵyz túrikteri edi. Alyp Arslan Sultan islamnyń týyn kóterip anadoly, rým (vizantiia), grekiia qatarly kishi aziamen shyǵys evropa óńirlerine ketti. Olar onda islam dinin alla qalaýymen jeńiske jetkizip miliondaǵan jergilikti halyqtardy islam dinine kirgizdi. Osmanly týysynda olar islam dinin sonaý andalýsiiadaǵy Ispaniia, Portýgaliia elderine deiin aparyp, ol elderde musulmandyq saltanatyn ornatty. 700 jyldai bilik qurǵan musulmandardyń sońǵy halifaty Osmanly Imperiiasyn qurdy. Osmanly Imperiiasy qulamai turǵan kezde, ár jerdegi musulmandardyń abyroiy óte joǵary bolyp, zor qurmetke ie qaýym edi, eshqandai el musulmandarǵa zýlymdyq jasaýǵa batyna almaityn, qoly barmaityn-dy.
Sońǵy tolqyn Ámir Temirdiń urpaqtary men Moǵolstandyq túrik-mońǵoldar edi. Olar úndi dalasyna islam týyn ekinshi ret kóterip barǵan orta azialyqtar edi. Bular barǵan soń úndi dalasynda áigili Muǵal Imperiiasyn quryp, islam dininiń yqpalyn onan arman asyra tústi, dúniedegi eń bai, rýhaniiaty kúshti musulman elin qurdy. Sonaý shyǵys ońtústik aziada ómir súretin malai halyqtary (Indoneziia, Malaiziia) osy Muǵaldardan jáne Osmanlylardan islam dinin alyp, óz elderine taratty. Kóptegen Muǵaldyq jáne Osmanlylyq shaiqy sopylar shyǵys óńtústik azia elderine islam nuryn taratý úshin jiberilip otyrdy. Bul elder qazirgi kúnde jan sany eń kóp musulman elderi sanalady.
Soltústik afrikada iaǵni mysyr elinde 300 jyldai bilik qurǵan Mamulik Sultandaryda islam dini úshin orasan zor eńbek etken túrkilerdiń taǵy bir sultandyǵy edi. Mamulikterde jalpy 53 sultan bilikte bolyp, onyń ishinde 25 sultan tegi orta azialyq túrikterden (qypshaq jáne túrikmen) shyqsa, 25 sultany kapkazdyq sherkesterden edi, al qalǵan úsh sultan ǵana jeke-jeke arab, mońǵol jáne girekten shyqqan. Mamlukter batysta hristan kiresitshilerin talqandap, islam dininiń bul óńirlerde asa erkin túrde taraýyna múmkindik berdi, sonymen birge joǵaryda aitqandai, olar altyn orda hany Berke Hanmen birlese otyryp, Hulagý mońǵoldaryn jeńedi. Mamulikter islam dininiń Afrika qurlyǵydaǵy sham-shyraǵy ári qorǵaýshysy ispettes edi.
Qypshaq, sibir jáne moǵolystan dalasynda da túrik-mońǵol han-sultandarynyń da osy tektes ǵazaýat joryqtary 17-ǵasyrǵa deiin bir tolastap kórmedi. Mundaǵy asa kórnekti tulǵalardan Ózbek Han, Tuǵylyq Temir jáne Ámir Temir bolatyn. Ózbek Hannyń áýlie piri Ibn Ábdul Hamid Buqaridyń (Zeńgi Ata) edi, onyń tusyna qypshaq-arqany jailaǵan túrik-mońǵol taipalary túgel derliktei osy áýlieniń qolynan islam dinine kiredi, kirmei qoiǵan az bólim jurytty Ózbek Han «qalmaq» dep atady, sodan bastap saharada dinge kirmei qalǵan mońǵol taipalary «qalmaq» atalyndy iaǵni din islamǵa kirmei ózderiniń burynǵy kóne shaman-táńir dininde qalyp qalǵandar degeni edi. Zeńgi babanyń keńesimen qypshaq dalasyndaǵy kóshpendi taipalardyń kóbi Maýrannahyr Túrkistanǵa kóship kelip, osy araǵa qonystandy, olar 92 baýly ózbek eli iaǵni 92 rýly ózbek jurty dep atalynyp ketti. Olar qypshaq dalasynan kelgende Iassaýi sopylyq táriqatynda bolyp, jergilikti Maýrannahyrlyq túriktermen sál paryqtalynyp turatyn. Ýaqyt óte kele olar Maýrannahyrdaǵy basty táriqat naqshybandy sopylyq táriqatyna da ere bastaidy. Ózbek Hanmen onyń ulysy jaily kóptegen derekter «Zeńgi Ata nemese Sáid atanyń muqaýyty» degen kóne eńbekte egjei-tegjeili jazylǵan.
Shaǵatai ordasynda, Shaǵataidyń urpaǵy Tuǵylyq Temir sultannyń áýlie ustazy Maýlana Arshaduddin arqyly moǵolystandaǵy mońǵoldar 1347-jyly jappai islam dinine kiredi. Maýlana Arshaduddin da tegi Buharalyq sopy bolyp, búgingi qytaidaǵy Shyńjań ólkesiniń Kushar qalasyna kelip ornalasqan, onyń áserinde Shaǵatai ordasynda úlken islam ortalyǵy qalyptasyp, sultan ainalasyndaǵylar derliktei islam dinie óte bastaidy, qazir bul áýlieniń maqamy sol Kushar qalasynda. Shaǵatai ordasyndaǵy taǵy bir óte mańyzdy tulǵa Ýáiis Hannyń áýlie piri naqshybandy sopylyq táriqatynyń áýliesi Muhammad Kashani edi. Ýáiis Han oirat-qalmaqtarǵa kóp ret qazaqshylyq (ǵazaýat joryǵy) jasap, eń sońynda oirattyń Esen Taishysyn islam dinine kirgizedi. Esen Taishy oirat-qalmaqtardyń áigili taishysy bolyp, Qubylaihannan qalǵan soltústik Iýan Imperiiasyn perde artynda bileitin edi, ol 20 myń atty áskermen qytai Miń Imperiiasynyń 500 myń qolyn jeńip, Miń Imperatory Jý Chijandy tiridei qolǵa túsirgen. Ýáiis Hannyń oirattarmen bolǵan ańyzǵa bergisiz kúres erlikteri kóne baiandarda jaqsy estelikke alynǵan. Islam dini úshin aianbai eńbek etken Shaǵatai handary Ýáiys Han, Tuǵylyq Temir sultannyń jáne Shaǵatai Hannyń ýáziri áýlie Jusip Sakakidiń maqam-mazarlary bul kúnde qytaidyń Shyńjań Uiǵyr ólkesi Ile Qazaq aimaǵy Qulja óńirinde áli bar ári olardy qytai memleketi kóne muraǵattar retinde arnaiy qorǵaýǵa alǵan. Quljadaǵy Ýáiis Hannyń mazaryna bertinge deiin Qulja óńirindegi Qazaqtardyń igi-jaqsylary jerlenetin. Bul óńirlerge Shyǵyshan dáýirinen burynǵy Qara Qanid handyǵy kezderinde Buharadan áýlie sopy shaiqylar kelip islam dinin taratqan, olar ásirese Hotan óńirinde myń jyldan beri saltanat quryp kelgen budda dininiń tamyryn túbirimen qiyp ketken edi.
Qazaq handyǵynyń alǵashqy jyldary ómir súrgen, kúlli saharaǵa aty máshhur shaǵatai-moǵolystan hany Alash Ahmet Han qyrǵyzdardy sibir enseiden orta aziaǵa kóshirip ákelip, olardy islam dinine kirgizdi. Alash Ahmet Hanmen (? - 1503) onyń uly Mánsur Hannyń (1482–1543) armany qazaq, qalmaq (mońǵol), saryt (moǵolstan jurty), ózbek, noǵai, qyrǵyz sekildi bas-basyna bi bolyp, bólek-bólek júrgen osy alty ulysty iaǵni baýyrlas alty jurytty bir tutas biriktirip islam dinindegi alyp el qurý bolǵan edi iaǵni Shyńǵyshan zamanyndaǵydai bir tutastyqty qaita qalpyna keltirý. Bul alty el keiin Alty San Alash nemese Alty Alash dep atalyndy. Alaida olardyń armany oryndalmady, degenmen «is nietke qarai» qaǵida boiynsha, bul da bir bitken igilikti is bolatuǵyn. Ahmet Han jetisýǵa entelep basa-kóktep kirip alǵan shaman-táńir dindi qalmaq-oirattardy jeńip, qypshaqpen jetisý óńirlerin olardan ada etedi. Alash Han qazaqpen moǵolstan sarbazdarynan quralǵan qalyń qoldy bastap oirat-qalmaqtarǵa birneshe ret jeńisti ǵazaýat joryǵyn (qazaqshylyq) ashyp, olardy ońdyrmai qyrǵyndaidy. Ahmet Hannan qatty qoryqqan qalmaqtar ony Alash Han dep atapty, bunysy olardyń tilderinde «jan alǵysh han nemese qyrǵyn han» degeni eken, sodan bastap Ahmet Hanymyz Alasha Han atanyp ketipti, «alash, alash ... » dep árýaqtanyń urandaý qalmaqtarǵa qarsy urystarda uranǵa ainalypty. Bundaǵy Alash Ahmet Hannyń basty maqsaty - saharadaǵy dástúrli shaman-táńir dindi oirat-qalmaq halyqtaryn islam dinine kirgizý ári ózi basqarǵan óńirlerde senimdik bir tutastyq ornatý. Alaida bul qalmaq-oirattar 17-ǵasyrdyń orta shenderinde derliktei tibettik budda dinine ótip ketti. Derekter boiynsha Alash Hannyń áýlie piri áýlie Ýbaidulla Ahrar, bul áýlie kisi naqshybandy sopylyq táriqatynyń 20-áýlie piri edi. Alash Hannyń áreketterine uqsas áreketterdi shaǵatai hany Alash Ahmet Hannyń atasy Ýáiis Hannyń (? - 1429) jeke ómir keshirmelerinen de kórip alýǵa bolady.
Horasan, Iran, Iraq jáne batys aziany qamtyǵan alyp óńirdi bilep jaqtan Hulagý Hannyń Elhan ordasynda alǵashqy jyldary jyldary islam dinine degen qatańdyq ómir súrdi. Tipti Arǵyn Hannyń tusyna barǵanda Elhan ordasynda evreiler basymdylyqqa shyǵyp, olar musulman ámirlerdi ordadan qýǵyndap, ordada eshqashan musulman ámir bolmaý kerek degen ukim shyǵarady. Osydan soń Elhan ordasynda mońǵoldardan tys evreilermen qytailar basymdylyqqa ótedi. Evrei ýázirler Arǵyn Handy Mekkedegi Qaǵbany qiratyp, onyń ishine budda músinin ornatýǵa aitaqtaidy, artynan sý búrkedi, Arǵyn Han qaǵbany qiratýǵa bel bailaidy, biraq osy sheshimdi qabyldasymen Arǵyn Han tuiysqsyz emi joq jaman syrqatpen aýyrady. Keiinirek evrei aqylshylardyń tym shekten asyp bara jatqanyn baiqaǵan ordadaǵy mońǵol ámirler evrei aqylshylardy qyryp salyp, orda isinde esh evrei qaldyrmai qýalaidy, ornyna musulman ýázirler kire bastaidy. Osylaisha, islam dini bul óńirlerde qaita jandanady. Hulagý Hannyń Tekedur atty balasy alǵash islam qabyldaǵan han edi, odan keiin Ǵazan Han bolatyn, sonymen olar birtindep musulmandana bastaidy. Elhan ordasynda islam dininiń mońǵoldar arasyna kóptep úles qosqan oirat rýynan shyqqan ámir Naýyryz Ǵazy edi, ol kezindegi Ógedai qaǵannyń oń qol ýáziri oirat Arǵyn Aǵanyń uly bolatyn, Naýyryz Ǵazynyń yqpalymen Ǵazan Han islamǵa kiredi, Ǵazan Hannyń islamǵa kirgen kýási retinde Naýyryz Ǵazy ornatqan «naýryzdyń aq mármár baǵan tasy» Grýziia eline ornatylǵan eken. Ǵazan Hannyń islamǵa kirýi mońǵoldarmen basqa dindegilerdiń kóptep islamǵa kirýine sebepshi bolady. Derekterde Elhan ordasyna narazy bolǵan 20 myń oirat rýynyń sarbazdary mysyrdaǵy Mamúlikterge baryp qosylǵanyn, onda islam dinin qabyldaǵanyn ári olardyń Mamúliktermen birge Hulagý ordasyna qarsy joryqqa shyqqanyn jazady. Ýaqyttyń ótýimen Elhan ordasyda búkkildei musulmandasyp, handary qaitys bolsa, qabyrlaryna ashyq áshkere jerlei bastaidy, odan buryn olar handary ólse eshkimge bildirmei qupiia jerge jerleitin edi. Jylnamalar olardyń osy óńirlerdegi Qalandyr sopylyq táriqatynyń yqpalynda bolǵanyn aitady.
Túiindei kele, saiyp qyran Ámir Temirdiń qytaidy qamtyǵan shyǵys aziany islam dindi el etpek bolyp qytaiǵa joryqqa attanǵanda alla qalaýymen maqsatyna jete almai jolda tutqiyl opat bolýy, Osmanly sultandary Baiazitpen Ystamboldy (Islambol - Konistantina) hristan áleminen tartyp alǵan áigili Sultan Mehmet Fatyqtyń evropany islam dindi qurlyq etpek bolyp joryqqa attanǵanda Baiazittiń Ámir Temirge qoldy bolýymen Sultan Mehmet Fatyqtyń Ámir Temir siiaqty 49 jasynda jolda qaitys bolýy syndy ýaqiǵalardan túrik han-sultandarynyń qamshynyń sabyndai ǵana qysqa ómirde, kóptegen uly isterdi istemek bolǵan asqaq armandaryn kóre alamyz. Qytaidy bilegen keibir musulman mońǵol handarynyńda qytai elin musulman etý isteride júzege asqan joq. Jerdiń batysymen shyǵysyn musulman etý isi bul han-sultandardyń enshisine buiyrmaǵanymen, olar ózderiniń jaqsy nietterin áigilep ketti. Kóne dástúrli aitylym boiynsha, jer betindegi kúlli adamzattyń barlyǵyn musulman etip, jeti qurlyqta bir ǵana din islam dinin ornatý isin alla taǵala bolashaqta kele jatqan qazireti Mahdimen qazireti Isa paiǵambardyń enshisine buiyrǵan, olardan basqa eshkim bul mindetti oryndai almaidy delingen.
Ótken tárih jylnama-derekteri musulman áleminde sopylyq táriqattyń yqpaly asa zor bolǵanyn aiǵaqtaidy, alaida ótken 20-ǵasyrdyń basynan bastap adamzatqa jappai tarala bastaǵan komminizim, materiializim, áteizim, sekýlarizim, jahandaný, ýahabizim-salafizim, demokratizim, batysqa elikteýshilik, egoizim (nápsishildik)syndy san túrli idologiialyq baǵyttardyń sebebinen, musulman álemindegi dástúrli joldar, islam jáne ondaǵy sopylyq táriqatta kómeskilene bastady. Bul idologiialyq daýyldar tek musulman álemi ǵana emes, basqa elderdiń de burynnan kele jatqan dástúrlerinde ushyryp áketti, joiyp jiberdi. Orta aziamen qazaq jerinde komminist keńestik júieniń ornaýymen islam dini sopylyq táriqaty birtindep álsirep ketti. Alaida, osylai bola tura, sopylyq táriqat myń jyldyqtardan beri qazaq halqynyń ata-babalarynyń kúndelikti turmysymen etene bite qainasyp ketkendikten, sopylyq táriqattyń kóptegen ádepterimen elemenitteri qazaq halqynyń turmystyq-salyttyq dástúrlerimen yrym-tiymdarynan molynan kezdesedi.
Joǵaryda biraz ǵana derekter keltirildi, orta ǵasyrdyń arǵy-bergi jaǵyndaǵy orta aziadaǵy túrik-mońǵol han-sultandarymyzdyń, ata-babalarymyzdyń alla jolynda haq din islamdy kúlli álemge taratyp, musulman álemine etken qyzmetteri jáili áńgimeler óte kóp, olardyń ún-túnsiz etken eńbekterin tize bersek, onymyz úlken-úlken tom kitaptardyń jazylýýna dáneker bolary sózsiz.
Joldasbek Nursultan
Paidalanǵan eńbekter:
- «Eýro-Aziadaǵy Túrkilikpen Shyǵystanymy Jaily Zeritteýler», Turǵai Kókkóz, Ystanbol Ýniversiteti.
- «Naqshybandy Sopylyq Táriqaty - Altyn Tizbek Shejiresindegi Áýlieler jáne Tárihy», Hisham Qabbani, AQSh.
- «Ómirdiń Kaýsar Bulaǵynan Kelgen Shyq Tamshylar», «Parasat Múrshit Pirleriniń Tárihy», Áli Ibn Husaiyn Safi.
- «Orta Aziadaǵy Hikimetti Danalalyq Ieleri», Hasan Shýhud.
- «Hikimet Pirleri», Jon Bennet, London.
- «Túrik Shejiresi» (1838-jylǵy London Nusqa - Aýdarma), J. Nursultan.
- «AQYT QAJY ÚLIMJIULYNYŃ ShYǴARMAShYLYQ MURASYNDAǴY TÚRKI HALYQTARYNYŃ RÝHANI BAILANYSY MEN DINI AHÝALY», Baqytjan Satershinuly.
- «Haqqa Qyzmet Etkender», Mehmet Ádil, Ystanbol.
- «Shyǵys Óńtústik Aziamen qytaidaǵy Islam Tárihy», Tan Ta Shyń.
- «Parys Tárihy - Oksford Qoldanylmaly Kitaby», Oksford Ýniversiteti Baspasy.
- «Islamnyń Qytaiǵa taralýy», Jin Ijiý.
- «Babyrnama», Zahyrýddin Muhammad Babur.
- «Tárihi Rashidadi», Muhammad Qaidar Dulati.
