Seidahmet Quttyqadamnyń sol kezdegi 8 túrli boljamy búginde shynǵa ainala bastaǵanyn kózimiz kórýde. Bilik tranziti núktelenip, eldiń saiasi arenasynda aýys-túiister jalǵasyp jatyr. Ári qarai ne bolmaq? Seidahmet myrza sol kezdegi eks-prezident Nazarbaev pen onyń «murageri» Toqaevqa týraly aitqan pikirlerinen ainyǵan joq pa?
Dalanews.kz sarapshymen suhbat qurǵan edi.
...
Nege Toqaev? Nege basqa emes?
Dalanews: Aǵa, áńgimemizdi árine, «Qazaq dramasynan» bastaimyz. Elde resmi bilik tranziti týraly eshkim aitpaǵan ýaqta, siz Toqaevtyń taqty ielenetinin jazdyńyz...
– Bul týraly osydan 10-15 jyl buryn alǵash bolyp aitqanmyn. Keiin qazirgi prezident hatshysy Berik Ýálidiń 31 arnadaǵy baǵdarlamasynda (11 jyl buryn): «Bizdiń qoǵamdaǵy, saiasi elita ishindegi muragerlikke eń qolailysy - Toqaev», - dep aitqan edim.
«Qazaq dramasy» kitabyn oqysańyz, men kóp nárseni boljap aitqanmyn. Nege Toqaev? Nege basqa emes? Sol eńbegimde bárin túsindirip jazdym. Meniń oiymsha, solai bolǵany da durys boldy.
Men maqalalarymda Qazaqstan tarihyn jazyp kelemin. Ár jyly, ár sátte ne bolǵanyn baǵalap, sarap qylyp jazamyn. Mysaly, 1992 jyly «Optimizm horosho, realizm lýchshe» degen maqalamdy shyǵardym. Onda, tezirek teńgeni engizý kerektigin aityp, dabyl qaqqanmyn. Oǵan sol kezde eshkim qulaq salǵan joq. Eger sol kezde qulaq assa, qazirgi jaǵdai múlde basqasha bolar edi. Kóp aqsha kúiip ketti, infliatsiia boldy. Biz birinshi bolyp óz aqshamyzdy engizgende, rýbl kerisinshe, Reseige baratyn edi. Sonda bizdiń ekonomikamyz da asa aýyr soqqydan aman qalar edi...
Nazarbaev kapitalynyń 80 paiyzyn elge qaitarýy kerek
Dalanews: Siz «Qazaq dramasynda»: «Toqaev Nazarbaevtyń imidjine nuqsan keltirmeý úshin bar kúshin salady. Sebebi, ol búgingi jetistigi úshin Nazarbaevqa qaryzdar»,- deisiz. Siz aitqandai Toqaev murager boldy, prezidenttikti qolyna aldy. Osyǵan deiin Nazarbaevtyń imidjine nuqsan keltirmeý úshin kúshin saldy. Biraq osy qańtar oqiǵasynan keiin ekeýiniń arasy alshaqtaǵanǵa uqsaidy...
– Birinshiden, sol kitapty shyǵarýdyń ózinde maǵan qiynǵa tústi. Tarihyn aityp bereiin. 2002 jyly «Miraji i realii» degen kitap shyǵardym. Sonyń úsh retki basylymyn KNB (UQK) órtep jiberdi. Onyń dálelderi mende bar. Sosyn bir joly Bishkekte basyp shyǵarmaq boldyq. Sonyń ózin órtep jiberdi. Sondyqtan, osy joly men óte muqiiat qaradym. Qalai bolsa da shyǵýym kerek boldy. Qazirgi kózben qaraǵanda ol eńbegimdegi aitylǵan pikir jumsaqtaý siiaqty, al sol kezdegi kózben qarasańyz óte ótkir edi.
Toqaevqa ziian kelmesin dedim. Sebebi: «oibai osy Toqaev keremet, osy prezident bolady», - deseń, Nazarbaev ókpelep, óshtenip, Toqaevqa jol bermeýi múmkin edi.
Ol kezde ol kisi qylt ete qalatyn adam boldy ǵoi.
Degenmen Nursultanǵa: «Toqaev daiyn. Oǵan senseń seniń jumysyńdy ilgeri jasaidy, saǵan ziian keltirmeidi», - degendi jetkizdim.
Al, qazir múldem basqa jaǵdai.
Men eki ret maqala jazdym.
Nazarbaevtyń 80 jyldyq mereitoiy jaqyndaǵan kezde: «Nursultan Nazarbaev otbasy, dostarymen birge ketsin», - dep jazdym. Sol kezde ketse, tynysh keter edi. Bálkim, Túrkiiaǵa baryp, jatar ma edi? Biraq, ol sózime qulaq asqan Nurekeń joq.
Sodan keiin 2020 jyly 20 tamyzda taǵy bir kitap jazdym, «Otechestvo smertelnyi opasnosti iz-sha nepomernyi jadnosti dlia odnogo cheloveka», degen. Onyń úzindisin «Dat» gazeti jariialady.
Qazaq tiline de aýdaryp shyǵardyq. Ótirik, urlyq, barlyǵyn ashyq jazdym.
Sol maqalada men Toqaevqa batyldaý qimyldaý kerek ekenin de eskertken edim. «Jaltaqtai berseńiz, eshteńe shyqpaidy. Halyq Sizdi qoldaidy», - degenmin.
Ras, osy qańtardan keiin ekeýiniń arasy tym alshaqtap ketti. Biraq, túsinikti bir nárse bar: Nazarbaevtyń otbasy músheleri men onyń ainalasyndaǵylar bilikti bergisi kelmedi. Sondyqtan, Toqaev bilikti tartyp alýyna týra keldi.
Al 5 qańtar kúni Nazarbaev Máskeýge ushyp ketken. Oǵan deiin jáne odan keiin de Nazarbaevtyń baspasózi onyń Astanada ekenin aityp júrdi ǵoi. Joq, ol Máskeýge ushyp ketken.
Óitkeni, munda ózine qaýipti ekenin, keleshegin osy jermen bailanystyrmaitynyn jaqsy túsindi. Sondyqtan da, bilikti tapsyryp ketýine týra keldi. Sodan beri ekeýiniń arasy burynǵydai emes.
Qazir Toqaevtyń moinynda memlekettiń, halyqtyń júgi tur. «Bireýge sóz berdim ǵoi», - degendi qoiý kerek. Qazir eldi oilaý kerek. Eldi shynymen oilaityn basshylar burynǵy basshylaryna qarsy qimyl-áreketter jasaýǵa májbúr bolady. Bizde de solai bolady.
Nazarbaev sózinde turmaityn adam.
Qonaevqa «seniń balańmyn» dep júrip, satyp ketti. Demek, ondai adam úshin berilgen sózdiń joiylýy túkke turmaidy. Sondyqtan, Toqaev onyń otbasynyń, bala-shaǵasy men olardyń dostarynyń úptep ketken aqshalarynyń kemi 80 paiyzyn elge qaitarýy tiis.
«Nur Otannyń» keleshegi – «Kompartiiadan» qiyn bolady
Dalanews: Siz: «Nur-Otan» Toqaevqa muragerlikke qalady. Ol partiiany tolyq túrlendirip, aýys-túiis jasaidy. Zaman úrdisine jaýap beretin jańa kózqarastaǵy saiasi kúshke ainaldyrady»,- deisiz. Ótken jolǵy «Nur-Otannyń» yldym-jyldym ótkizgen sezinen keiin partiianyń tizgini Toqaevqa tidi. Kópshilik ózgerister kútti. Biraq, resmi ózgerister kórmedik...
– Báribir meniń aitqanym keldi ǵoi. Partiia tizgini Toqaevtyń qolyna tidi. Partiia basshylyǵyn ózgertti. «Partiianyń keleshegin qaraimyz. Men ketemin», - degendi ymdap aitty.
Demek bul partiiany Toqaev basqarmaýy múmkin. Ol basqa partiialardyń qataryna qosylyp, óziniń myqtylyǵyn dáleldese ǵana qalady. Dáleldemese partiia quryp ketedi. Bári meniń aitqanyma sai kelip tur, qazir.
Dalanews: Qazir áleýmettik jelide «Prezident Toqaev eshqandai partiiaǵa múshe bolmaýy kerek. Ásirese, «Nur-Otanǵa» eldiń senim krediti ábden taýsylǵan. Taratylýy kerek. Nemese biliktegi dominant partiialyqtan túsý kerek», - degen pikirler aitylyp jatyr. Sizdińshe «Nur-Otanda» bolashaq bar ma?
– «Nur-Otannyń» bolashaǵy joq. Erteń, aitalyq, Toqaev partiiadan ketkennen keiin, partiia ydyrai bastaidy.
Birinshiden, oǵan biýdjetten aqsha bólýdi toqtatady. Toqtatýy kerek! Sodan keiin, maily shelpek jep úirengender aqshadan aiyrylady. Aqshasy joq partiia eshkimge keregi de joq. Ózderi-aq, tarap ketedi. Ony basqa partiialar jeńedi. Tipti, jańadan basqa partiia paida bolady. Olardy halyq qoldaidy, kúsh jinaidy. Sonymen «Otan» partiiasy qurdymǵa ketedi. Bul qashan bolatyny belgisiz.
Anaý Reseide de «Kompartiia» saqtalyp qaldy ǵoi. Biraq, eshbir kúshi joq. Bizde, «Nur Otannyń» jaǵdaiy odan qiyn bolady. Reseidegi sol «Kompartiia» bilikte bolǵan ýaqta halyqtyń jaǵdaiyn jasady, derjava quryp, ony qorǵady. Halyq ta sol partiiany qoldady.
Al bizdegi «Nur Otanǵa» degen halyqtyń qoldaýy joq. «Nur Otan» qanshama jyldar boiy halyqtyń nanyn tartyp jep keldi. Partiianyń qurdymǵa keter ýaǵy ári ketse, eki jyl shyǵar...
Jańa partiialar Parlamentte 60 paiyz alady
Dalanews: Siz «Toqaevtyń tusynda oppozitsiiany tunshyqtyrý degen túsinik bolmaidy, oppozitsiia ókilderi parlamentten oryn alady», - dep aitasyz. Qazir bizde Parlamentke barady degen oppozitsiia bar ma? Jekelegen adamdar bar, biraq, bir koalitsiia, top bar ma?
– Men ózi Qazaqstan tarihyn óte jaqsy bilem. Nazarbaev tek qana oppozitsiia, oppozitsiialyq partiialar emes, jeke tulǵalardyń sońyna túsip, qurtty ǵoi. Qansha myqty azamattar: Ózbekáli Jánibekov, Erkin Áýelbekov, Marat Ospanov, Mihail Esenáliev, Erik Asanbaev siiaqty keremet saiasatkerler boldy. Sonyń bárin qýdalap, joq qyldy. Múlde oppozitsiialyq partiia qalǵan joq. Oppozitsiialyq basylym da qalǵan joq. Tek qana «Dat» saqtalyp qaldy. Onda da, amaldyń joǵynan saqtap otyr. Álemdik quqyq qorǵaýshy uiymdardyń qaharynan qorqady.
Sol sebepti bárin jańadan bastaý kerek. Aitalyq, Keńes odaǵy qiraǵan kezde bizde KPSS-ten basqa eshqandai partiia bolǵan joq. Bir jyldyń ishinde qanshama partiia paida boldy?..
Olar kúsh jinap, birinshi, ekinshi Parlamentke bardy. Toqaev eshkimdi qýdalamasa, jaǵdai jasasa, eldiń arasynda ári ketkende eki jyldyń ishinde keremet partiialar paida bolady. Tipti, osy bir jyldyń ishinde keleshek partiialardyń negizi quryla bastaidy. Olar, árine, Parlamentten kóp oryn ala qoimas, barlyǵy jinalǵanda 15 paiyzdai daýys alsa da jaman emes. Biraq, onan keiingi sailaýda jańadan bul jańa partiialar Parlamenttiń 60 paiyzyn ielenetin bolady. Demek, olardyń keleshegi bar.
Qazir bizde popýlizm myqty bop tur. Erinbegen árkim oiyna kelgenin aita beredi. Bizge konstrýktivti partiialar kerek. Olardyń eldiń bolashaǵyna baǵyttalǵan baǵdarlamalary bolýy kerek. Eldi oilaityn azamattar basqarýy kerek. Olar ózderiniń pozitsiiasyn halyqqa mindetti túrde dáleldeýi kerek. Ras, bas kezinde ońai bolmaidy.
Birinshi sailaýda ártúrli jaǵdailar bolýy múmkin. Rýshyldyq, jershildik kórinis tabýy ǵajap emes. biraq, kósh júre túzeledi. 3-4 jyldan keiin partiialar da tazarady. Aqyryn-aqyryn, demokratiiaǵa, ósý jolyna bet alady. Al Toqaevtyń mindeti – sol partiialarǵa jaǵdai jasaý!
Qazir halyq pen biliktiń arasy tym alshaqtap ketken. Halyq bilik úshin emes, bilik halyq úshin qyzmet qylýy kerek. Ekeýiniń arasynda senim bolsa, 3-4 jylda elde shynaiy ózgerister oryn alady.
Dalanews: «Qazaq dramasynda»: «Bizneske beiim báseke orta qalyptastyryp, barlyǵyna teń múmkindik beredi. Biznestegi barymta-sarymta Toqaevtyń tusynda sap tyiylady», - dedińiz.
Ótken joly prezident Toqaev biznes ókilderin jinap aldy. Eldiń bailyǵy 162 adamnyń qolynda ekenin aitty. 2018 jylǵy sol bir statistikany aityp, bizdegi oligopoliiany tuqyrtyp alǵandai boldy. Sizdiń taǵy bir boljamyńyz osyǵan qatysty.
«Kúni keshege deiin salyqtan bosap kelgen, bilgenin istep kelgen oligarhtyq klandar Toqaevtyń talabyna kónýge májbúr bolady, qarjy klandary Toqaevtyń bir jaǵyna shyǵysyp, sonyń tóńireginde júrýge tyrysady», - deisiz. Osy oiyńyz ózgergen joq pa?
– Bir kúnde jumaq ornata almaisyń, oǵan ýaqyt kerek. Eń negizgi másele - baǵyt. Baǵyt durys bolsa, shynaiy bolsa bárin ózgertýge bolady.
Jalpy meniń aitqanym – Toqaevtyń joly. Ońai bolmaidy, oligopoliia oǵan qarsy shyǵady. Sebebi, Nursultannyń ózinde (qyzdaryn, týystaryn sanamaǵanda) 200 mlrd dollar bar. Bizdiń álemge ulttyq qaryzymyz 160-170 mldr dolloar. Sonda búkil qaryzymyz Nazarbaevtyń aqshasyna jetpeidi. Bizde qanshama zaýyt-fabrikalar boldy, bárin qiratty. Tek qana qazba bailyqqa qarap qaldyq.
Toqaevtyń tehnika mamandaryn kótereiik degen sózi – zaýyttar salaiyq, fabrika salaiyq degeni bolsa kerek. Menińshe, bul durys. Bizdiń tájiribede bylai, kim basshy bolsa, soǵan bári birte-birte beiimdelip ketedi. Sodan ómir boiy bilik óziniń aitqanyn jasap keledi. Sol bilik jeke basyn oilasa el qiraidy. Bilik eldi oilasa el gúldeidi...
Toqaev Stalin men Shyńǵys hannyń mysalyn eskerýi kerek
Dalanews: Segizdi túgeldesek: «Alǵashqyda Nazarbaevtyń súrleýinen aýytqymaidy. Keiin kele óz strategiiasyn sailap, eldegi iri degen saiasi partiialardyń sózine qulaq túredi», - deisiz. Rasynda solai boldy. Toqaev ár sózinde Nazarbaevty úlgi etýmen boldy. Kerek deseńiz, Toqaevtyń ózi sol Nazarbaevtyń tusynda bilikke kelgen kadr.
Biraq, qańtar oqiǵasynan keiin jasaǵan málimdemelerinde Nazarbaevty úlgi etý, Elbasy sózin qoldaný azaidy. Azaiǵany ne, tipti «Elbasynyń kezinde baiyǵandar» degen aiyptaýlar aityla bastady. Toqaev óziniń jolyn tapty ma?
– Qai kezde de reformatorlar toby sol burynǵy bilikten shyǵady. Ispaniia, Portýgaliia, Japoniiada da bilikke kelgender aspannan túsken joq. Sol sebepten, Toqaev ta sol jerden shyqqany belgili, biraq ol ózgere bastaidy. Birinshiden, onyń qolyna bilik tidi. Endi óz oilaǵanyn jasaidy. Ol bilimdi azamat. Diplomatiiany jaqsy biledi. Resei, Qytaimen, Amerikamen de jaqsy. Soǵan qarai saiasatyn jasaidy. Múldem basqasha saiasat bolady.
Ázirge Nazarbaevtyń jolymen júrýge májbúr. Sebebi, qazir el biligindegilerdiń 90 paiyzy Nazarbaevtyń kadrlary. Bir kúnde olardyń bárin qýyp shyǵa almaidy.
Biraq, Toqaev eń birinshi jańa adamdardy tartýy kerek. Kezinde alaiaqtardy ministr qoiyp, bilimdi azamattardy jolatpady. Bilimdi azamattar yǵysyp júrip, bilikke analiz jasady, al jemisin ózderi paidalandy.
Kezindegi Stalinniń «kadry reshaiýt vse» degen lozýngi keremet sóz bolǵan. Sol sózdi eskerip, Qytai, Japoniia, Ońtústik Koreia osy jolmen kele jatyr. Sol kadrlardy jańartý kerek.
Sáýle Omarova degen qazaq sál bolǵanda Amerikanyń Qarjy ministri bola jazdady. Sony nege bizdiń qarjy ministri qoimasqa?..
Bolmasa, Muhtar Jákishev keremet maman. Men ony jeke tanymaimyn. Biraq, sózderin tyńdap júrmin. Memleketshil, halyqty oilaityn azamat. Ony qasyna keńesshi qylyp alsa, káne?..
Ol kezinde anaý «kinder siýrpriz» degen topqa kirdi. Ol Toqaevqa unamaityn shyǵar.
Biraq, saiasattyń bir erekshelegi bar:
Kezinde Shyńǵyshannyń Jebe degen jaýy bolǵan. Shyńǵyshandy óltirmekshi bolǵan. Sonyń keremet bilimdi, elge kerek adam ekenin bilip, ony eń myqty qolbasshysy qylǵan. Sondyqtan, Toqaev oǵan qaramaýy kerek.
Biz shaǵyn ǵana elmiz. Men Li Kýan Iu-diń keńesin berer edim. Onyń 3 toby bolǵan. Altyn, kúmis, qola júzdik. Eń keremet azamattardy altyn júzdikke qosyp, bárin ózi qadaǵalap turǵan. Solar óspei qalsa, nelikten óspei qaldy dep, kedergi jasaǵandar bolsa, solardy qurtqan. Demek «kadry reshaiýt vse» eń negizgi másele bolýy kerek.
Dalanews: Osyǵan qatysty suraq. Qazir Toqaevtyń komandasy birte-birte jasaqtalyp kele jatyr. Biraq, ózińiz aitqandai, barlyǵy Nazarbaevtyń kadrlary. Toqaevtyń janynda bolýy kerek degen 4-5 adamnyń atyn atai alasyz ba?
– Sáýle Omarova, Muhtar Jákishev, Aidar Alibaev, Ýalihan Qaisarov, Ǵani Qaliev degen azamattar bar. Osyndai azamattardy tartý kerek. Burynǵy kadrlardan bilimdi azamattardy ministrlikterge keńesshi etip alǵan jón dep oilaimyn. Qazir jasyna qaramaý kerek. Bireýler 25 jasynda ministr bolady. Ol ne tájiribesi joq, ne adam tanymaidy. Burynǵy kadrlardy keńesshi retinde, kómekshi retinde alýy kerek. Alyp júre almasa, onda jónine qoia berý kerek. Biraq, bilimin paidalaný kerek. Qazir bir adam bolsa da esepte.
Qazir Toqaev eki jerden kadr jinap jatyr, biri ózi istegen Syrtqy ister ministrligi, ekinshisi – Senat.
Biraq, meniń kezindegi maqalamda jazylǵan, Toqaev qanshama laýazymdy qyzmetterde boldy. Sol júrgen jerlerinde bolashaq komandasyna kerek kadrlardy qarap júrýi kerek edi. Sóitken bolsa, qazir kadrler kóbeietin edi. Áli de kesh emes...
Toqaev bilimdi azamattardan qoryqpaýy kerek!
Dalanews: Osy aitylǵan jumystardy oryndaý úshin Toqaevqa qansha ýaqyt kerek? Ol ózi eki merzimnen artyq otyrmaitynyn aitty.
– Qazir jaǵdai erekshe. Toqaev qiyn jaǵdaiǵa tústi. Qazir álemde daǵdarys. Qarjy, mádeniet, BAQ salasy úlken daǵdarysqa tap keldi. Batystyń ózinde burynǵydai Cherchil, Rýzvelt, Sharl de Gol degen siiaqty basshylar joq. Eýraziia odaǵynda daǵdarys. Keńes odaǵynan bólingen memlekettiń bári ildebailap áreń kele jatyr. Nursultannan keiin eldiń jaǵdaiy múmdem nasharlaǵan.
Nazarbaev bizdegi eń keremet sportshy, eń keremet ánshi, eń keremet kompozitor t.b. boldy. Bárinen birinshi bolǵysy keldi. Ol degen uiat nárse. Toqaev myqty bolsa – qabiletti, bilimdi azamattardy qoryqpai ósirýi kerek.
Kezinde Napoleon eshkim bilmeitin azamattardan elita jasady. Qolbasshy, gertsog, kniaz degen ataqtar berip, sodan Frantsiia úlken deńgeige kóterildi. Uly Petr da eshkim bilmeitin adamdardy bilikke shaqyryp, talanttaryn paidalanyp, Reseidi joǵary deńgeige kóterdi.
Toqaev ta bilimdi azamattardy shaqyrýy kerek. Sondai azamattar jinalsa el tez-aq, damyp ketedi.
Dalanews: Endi ári qarai ne isteý kerek? Sizdiń «Qazaq dramasynda» aitqan Toqaevqa qatysty pikirlerińiz búginde ózgergen joq pa?
- Buryn tynbai ár máselege bailansty pikirimdi aityp júrdim. Qazir men jai qarap otyrmyn. Toqaevtyń joly qandai, saiasaty qandai? Qaida buryp bara jatyr?..
Ázirge pikirimdi anyq bilmeiinshe, aitpai júrmin. Anyq kózim jetkende pikir aitamyn. Halyq meni tyńdaidy. Qadap turyp maqala jazǵanda, maǵan eshkim qarsy pikir aitpady. Sebebi, Nursultan daryndy azamattardan qoryqty. Biraq, jalpy Toqaevqa senimim bar. Keibireýler « qýý kerek, ketirý kerek», - dep júr. Ái, ainalaiyn bizde basqa kim bar? Eshkim joq qoi. Toqaevty qazir ketirse, onda qyrǵyn bolady. Qazir qaltaly azamattar kóp. Jershildik, jikshildik degen bolady.
Dalanews: «Toqaevtyń saiasatta túgi joq. Áldekimmen ámpei-jámpei bolýǵa tyryspaidy, ne bir saiasi qurylymnyń jetekshisi emes, ákimshil-ámirshil klandardan aýlaq júredi. Qarjylyq bazasy da bolǵan emes, aitqanyna kónip, aidaýyna júretin mass-mediasy da bolǵan emes. Bilikke es-aqylsyz umtylmaidy. Saiasi opponentterin jer betinen joq qylyp jiberetin minezi taǵy joq. Popýlist emes»,- deisiz. Qazir she?
– Sol kezde solai boldy. Osy arqyly ádeii minezin kórsetpeýi kerek ekenin bildi. Sebebi, Nursultan daryndy azamattardy qorqytty. Ózindik minezi, saiasaty bar azamattardy tuqyrtty.
Eger ol óz pozitsiiasyn áý, basta kórsetse, búgingidei bilikke kele almas edi. Áitpese, kez kelgen adamnyń ózindik maqsat-murattary bolady ǵoi. Ol memleket qairatkeri sanatyndaǵy adam. Onyń da jospar-jobalary, arman-tilekteri boldy. Sol arman-maqsattaryn,oi-josparlaryn endi ashyp kórsetýi kerek. Sosyn, janyna myqty azamattardy jinaý kerek.
Jalpy, basshy eshqashan daryndy adamdardan qoryqpaý kerek. «Korolia delaet svita» degen sóz bar, demek, basshyny tóńireginde júrgen adamdar jasaidy. Sonda bedeli de ósedi. Halyq qazir barlyǵyn jiti baqylap tur. Halyq talantty baǵalaǵanyńdy kórse, seniń bedeliń de artady.
2019 jyldyń qańtaryndaǵy Toqaev – bir adam, naýryzyndaǵy Toqaev – ekinshi adam. Dariǵany Senattan qýyp jibergende – úshinshi Toqaevty kórdik. Al, qazirgi Toqaev múlde basqa adam. Sebebi qolynda bilik bar. Onyń qolynda qazaqtyń keleshegi tur. Ol sony túsinýi kerek!
Dalanews: Siz sol «Qazaq dramasynda» Toqaevpen alǵash 1992 jyly tanysqanyńyzdy aitypsyz. Qytaiǵa birge barǵan ekensizder. Ol kezde Toqaev SIM orynbasary edi...
– Iá, Qytaidyń Tiananmen degen alańynda qydyrdyq. Bizge ruqsat bergen joq. Biz ózimiz bardyq. Sol kezde kóp qyzyq áńgime aitty. Ekeýimizdiń deńgeiimiz teń ǵoi. Qaita meniń Toqaevqa qaraǵanda jasym úlkendeý. Ol ini retinde, tyńdap, kóp nárse kórsetti. Ol kezde Qytailar suraýsyz bir jerge barǵandy jaqtyrmaidy. Bizge ruqsat bergen, biz ózimiz bardyq. Sol kezde men Qasym-Jomarttan keremet áser aldym. Bilimdi, kóńili ashyq, qaljyńy keremet. Ol kezde qazaqsha onsha sóilei almaityn. Biraq, keiin tez úirenip aldy.
Qańtar aiynda bir-eki qate boldy.
Eń mańyzdy másele, eń úlken qate – qatelikti moiyndamaý. Erlan Turǵymbaev qaraýyndaǵy politseiler asyrasilteý jasap jatyr. Qylmyskerlermen birge kinásiz adamdardy kósheden ustap, túrmege qamap, qinap jatyr. Ony toqtatý kerek!
Jalpy, Ishki ister ministrligin reformalaý qajet! Ol ministrlik keide azamattardy qorlaý vedomstvosy bolyp tur. Al ony azamattardy qorǵaý ministrligine ainaldyrý kerek.
Halyq tilegi – Nursultannyń atyndaǵy Astanany, oblystardaǵy kóshelerdi, mekemelerdi aýystyrý, onyń eskertkishterin alyp tastaý. Meniń oiymsha, osy tilekterdi oryndaý kerek.
Ol endi moiyndaýy kerek. Halyq tez keshiredi ǵoi. Batyldaý júrýi kerek. Qazir qorqatyn jaǵdai emes. Ne Qytai, ne Resei aralaspaidy, bizge. Olarǵa biz qarym-qatynasta kerekpiz...
Dalanews: Toqaevpen sońǵy ret qashan jolyqtyńyz?
-Ulttyq senim keńesi qurylǵan jyly. Meni soǵan qosqan, alǵashqylardyń biri bolyp, eki adamdy qabyldady. Onyń biri men. 40 minýttai sóilestik. Óte jaqsy qabyldady. Eldiń jaǵdaiyn, Ortalyq Aziianyń jaǵdaiyn aittym. Bul 3 jyl buryn bolatyn…
Dalanews: Siz «Qazaq dramasynda»: «Nazarbaev muragerimen maqtanatyn bolady», - deisiz. Túiinin osymen qoisaq, qazir endi Nazarbaev murageri Qasym-Jomart Toqaevpen maqtana ma? Maqtanýy kerek pe?
– Birinshiden, tarihta bolmaǵan jaǵdai boldy. Qańtar oqiǵasy eshkim kútpegen jaǵdai boldy. Ekinshiden, qalai bolǵannyń ózinde Nazarbaev Toqaevqa riza bolýy kerek! Sebebi, janyn saqtap qaldy.
Menińshe, sony eskerip, Toqaev Nazarbaevtar áýletiniń aqshasyn 100 paiyz qaitarmasa da, 80 paiyzyn qaitarýǵa tiis. Nazarbaev sonyń ózine riza bolatyny aidan anyq!
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan, Nurgeldi Ábdiǵaniuly
