Resei ekonomikasy tereń júieli daǵdarys shegine jaqyndap tur. Qarjy sarapshysy Aibar Oljai rýbl baǵamynyń álsireýi Qazaqstanǵa qalai áser etýi múmkin ekenin taldady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
“Sumdyq biýdjet tapshylyǵy, odan týyndaǵan memlekettik qarjy daǵdarysyna qosymsha qun salyǵynyń kúrt artýynan Laffer qisyǵynyń effektisi jamaldy. Bir sózben aitqanda, biýdjet defitsiti ósip, biýdjette aqsha onsyz da joq kezde, salyq tóleýi tiis kásiporyndar jappai jabylýda. Ol óz kezeginde salyq bazasynyń quldyrap, kreditter men qaryzdardyń tólenbeýine, ekonomikadaǵy aqsha aǵyny men aqyly qyzmetter men taýarlarǵa suranystyń toqtaýyna alyp keledi. Ásirese shaǵyn biznes orasan zardap shekti. Reseide qazirgi formattaǵy shaǵyn biznes múlde joiylyp, baiaǵy 90-shy jyldardaǵy kóshede kassasyz (salyqsyz) satatyn bazar/chelnok jáne barterlik ekonomika tipi qaita oralýy múmkin”, - deidi ol.
Aibar Oljai qazirgi jaǵdaida Resei biligi rýbldi ádeii álsiretýi múmkin ekenin aitady.
“Osy qubylystardyń barlyǵy óte jyldam júrmek. Gipergallop effektisin boljaýǵa bolady. Standartty rejimde 2-3 jyl júrýi tiis negativti oqiǵalar tizbegi Reseide osy jyldyń aiaǵyna deiin oryn alyp ketýi ǵajap emes”, - dep atap ótti ol.
Sarapshy keltirgen derekterge súiensek, 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda Reseidiń federaldyq biýdjet tapshylyǵy 4,5 trillion rýblden asyp, jyldyq jospardan joǵary bolǵan.
“Bul bir jyldyq boljanǵan jospardan artyq. Federaldy biýdjette 2026 jylǵy defitsit 3,7 trln rýbl bolady dep josparlanǵan. Bir toqsannyń ózinde tapshylyq búkil jyldyq kólemnen 800 milliard rýblge asyp ketti. Kiris azaiyp, shyǵynnyń óskenin kóremiz”, - dep túsindirdi sarapshy.
Al qańtar–naýryz aralyǵynda kiris shamamen 8%-ǵa tómendegen.
“Al shyǵyn kerisinshe ósip, 13 trln rýblge jýyqtaǵan. Sonda Resei bir jylda shyǵyndy 17%-ǵa kóbeitip otyr. Al kirisi kerisinshe túsip ketken. Buǵan naýryz-sáýir ailarynda Iran faktorynan munai baǵasynyń ósip, Resei tankerlerinen sanktsiianyń ýaqytsha sheshilýi de múlde kómektespedi. Qosymsha effekt 250-300 milliard rýblmen shekteldi. Sebebi, rýbl qymbat. Onyń quny negizsiz kóterilip ketken”, - dep qosty ol.
Ol mundai jaǵdaida Resei biligi rýbldi álsiretýge májbúr bolýy múmkin ekenin aitty.
“Sonda ǵana qymbattaǵan munai kóbirek rýblge konverttelip, biýdjetke kómektese bastaidy. Ol úshin rýbl óz qunynyń teń jartysyn joǵaltýy tiis. Qazir Forekste dollaryna 75,09 rýbl bolsa, dollaryna 112-113 kýrsyna quldyratý úshin Ortalyq Bank te, Resei Úkimeti de baryn salatyn bolady. Bir sózben aitqanda devalvatsiia”, - deidi ol.
Alaida rýbldiń álsireýi teńgege tikelei áser etedi deý qate. Osy tusta sarapshy keiingi bes jyldaǵy derekterge nazar aýdardy.
“Eger sońǵy bes jylda rýbl kýrsynyń grafigi, iaǵni onyń qusyzdanýy men kúsheiýi tarihyn alyp, teńgeniń týra osy mezettegi grafigimen salystyrsaq rýbl qunsyzdanýynyń teńgege 25-30 paiyzdyq áser beretini kórindi. Model mynadai. Bastapqy shok retinde RUB/USD baǵamynyń bir rettik 20% quldyraýyn alsaq - iaǵni bir rýbl burynǵydan 20% az dollar turatyn, al sáikesinshe USD/RUB shamamen 25% ósetin stsenarii bolsa, onda teńge boiynsha tarihi-statistikalyq ortasha baǵalaý shamamen 5–8% álsireý deńgeiin kórsetedi. Ailyq resmi derekterge súiengen meniń núktelik baǵalaýym shamamen 6,9%. Balama VAR-model de soǵan jaqyn nátije beredi. Bastapqy jedel reaktsiia shamamen 7,7%, keiin 1 aidan 12 aiǵa deiingi aralyqta 4,7–5,9% koridorynda báseńdeidi.
Bir sózben aitqanda, sońǵy bez jylda rýbl 20 paiyzǵa qunsyzdanǵan mezette teńge 7 paiyzǵa álsirep otyrǵan. Demek ol rýbldi aina-qatesiz qaitalamaidy. Jáne ol burynǵy kartina. Al qazir rýbldiń teńgege kross-kýrs arqyly qalai áser etetinin árine eshkim naqty boljai almasa kerek”, - dep naqtylady ol.
Sarapshy teńgeniń rýblge tikelei bailanbaǵanyn da atap ótti. Onyń túsindirýinshe, ulttyq valiýta baǵamy negizinen dollar arqyly qalyptasady.
“Mundaǵy negizgi niýans mynada. Bizdiń Ulttyq Bank teńgeni rýblge formaldy túrde múlde bailap otyrǵan joq. Teńgeniń dollarǵa qatysty resmi baǵamy Qazaqstan qor birjasyndaǵy USD/KZT jubynyń kúndik saýdasy arqyly qalyptasady. Al basqa valiýtalarǵa, sonyń ishinde rýblge qatysty baǵamdar kross-kýrs arqyly esepteledi. Sondyqtan “taza rýbldik shok” ózdiginen teńgeni avtomatty túrde devalvatsiialaýǵa mindetti emes.
Jyldyq ortasha indekster de osyny kórsetti. Mysaly, sońǵy bes jylda USD/KZT men USD/RUB juptary bir baǵytta qozǵalyp keldi. Biraq amplitýdasy ártúrli boldy. Al RUB/KZT kóbine “býfer” rólin atqaryp, qozǵalystyń bir bóligin jutyp otyrdy”, - deidi ol.
Aibar Oljai negizgi qaýip valiýta naryǵynan emes, saýda qurylymynan týyndaitynyn erekshe atap ótti.
“Tek odan anaǵurlym qaýipti kanal bar. Ol - saýda qurylymy kanaly. 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstan ózine tasyǵan importtyń 29,7%-y Reseiden keldi. Al eksporttyń 10,3%-y Reseige ketti. Jalpy taýar ainalymy 27,4 milliard dollar bolǵan. Demek, rýbldik shok bizge importtyq baǵalar men bizdiń óndirýshilerdiń vyrýchka kórsetkishi arqyly keletini anyq. Tym álsiz rýbl reseilik taýarlardy arzandatyp, otandyq óndirýshilerge qysym jasaidy ári valiýtalyq túsimderdi azaitady”, - dedi ol.
Sarapshy Qazaqstannyń qysqa merzimdi valiýta tolqyndaryn eńserýge jetkilikti qory bar ekenin aitady.
“Bizdiń 140 milliard dollarǵa jýyq halyqaralyq rezervimiz oǵan artyǵymen jetedi. Biraq eger “rýbl 3 teńge” paradigmasy uzaqmerzimdi qubylysqa ainalyp ketetin bolsa, bizge Resei importyn ákimshilik barerler arqyly qysyp tastaýǵa nemese otandyq óndirýshilerdiń preferentsiiasyn taǵy da kúsheitýge týra keledi.
Mundai jaǵdaida OPEK siiaqty Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń da ekonomika turǵysynan esh máni qalmaǵanyn jasyrmai aitýǵa bolady. Dál qazir EEO degen IVL apparatynda komada jatqan patsient”, - dep túiindedi sarapshy.
