Reseı ekonomıkasy tereń júıeli daǵdarys shegine jaqyndap tur. Qarjy sarapshysy Aıbar Oljaı rúbl baǵamynyń álsireýi Qazaqstanǵa qalaı áser etýi múmkin ekenin taldady, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
“Sumdyq búdjet tapshylyǵy, odan týyndaǵan memlekettik qarjy daǵdarysyna qosymsha qun salyǵynyń kúrt artýynan Laffer qısyǵynyń effektisi jamaldy. Bir sózben aıtqanda, búdjet defısıti ósip, búdjette aqsha onsyz da joq kezde, salyq tóleýi tıis kásiporyndar jappaı jabylýda. Ol óz kezeginde salyq bazasynyń quldyrap, kredıtter men qaryzdardyń tólenbeýine, ekonomıkadaǵy aqsha aǵyny men aqyly qyzmetter men taýarlarǵa suranystyń toqtaýyna alyp keledi. Ásirese shaǵyn bıznes orasan zardap shekti. Reseıde qazirgi formattaǵy shaǵyn bıznes múlde joıylyp, baıaǵy 90-shy jyldardaǵy kóshede kasasyz (salyqsyz) satatyn bazar/chelnok jáne barterlik ekonomıka tıpi qaıta oralýy múmkin”, - deıdi ol.
Aıbar Oljaı qazirgi jaǵdaıda Reseı bıligi rúbldi ádeıi álsiretýi múmkin ekenin aıtady.
“Osy qubylystardyń barlyǵy óte jyldam júrmek. Gıpergallop effektisin boljaýǵa bolady. Standartty rejımde 2-3 jyl júrýi tıis negatıvti oqıǵalar tizbegi Reseıde osy jyldyń aıaǵyna deıin oryn alyp ketýi ǵajap emes”, - dep atap ótti ol.
Sarapshy keltirgen derekterge súıensek, 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda Reseıdiń federaldyq búdjet tapshylyǵy 4,5 trıllıon rúblden asyp, jyldyq jospardan joǵary bolǵan.
“Bul bir jyldyq boljanǵan jospardan artyq. Federaldy búdjette 2026 jylǵy defısıt 3,7 trln rúbl bolady dep josparlanǵan. Bir toqsannyń ózinde tapshylyq búkil jyldyq kólemnen 800 mıllıard rúblge asyp ketti. Kiris azaıyp, shyǵynnyń óskenin kóremiz”, - dep túsindirdi sarapshy.
Al qańtar–naýryz aralyǵynda kiris shamamen 8%-ǵa tómendegen.
“Al shyǵyn kerisinshe ósip, 13 trln rúblge jýyqtaǵan. Sonda Reseı bir jylda shyǵyndy 17%-ǵa kóbeıtip otyr. Al kirisi kerisinshe túsip ketken. Buǵan naýryz-sáýir aılarynda Iran faktorynan munaı baǵasynyń ósip, Reseı tankerlerinen sanksıanyń ýaqytsha sheshilýi de múlde kómektespedi. Qosymsha effekt 250-300 mıllıard rúblmen shekteldi. Sebebi, rúbl qymbat. Onyń quny negizsiz kóterilip ketken”, - dep qosty ol.
Ol mundaı jaǵdaıda Reseı bıligi rúbldi álsiretýge májbúr bolýy múmkin ekenin aıtty.
“Sonda ǵana qymbattaǵan munaı kóbirek rúblge konverttelip, búdjetke kómektese bastaıdy. Ol úshin rúbl óz qunynyń teń jartysyn joǵaltýy tıis. Qazir Forekste dollaryna 75,09 rúbl bolsa, dollaryna 112-113 kýrsyna quldyratý úshin Ortalyq Bank te, Reseı Úkimeti de baryn salatyn bolady. Bir sózben aıtqanda devalvasıa”, - deıdi ol.
Alaıda rúbldiń álsireýi teńgege tikeleı áser etedi deý qate. Osy tusta sarapshy keıingi bes jyldaǵy derekterge nazar aýdardy.
“Eger sońǵy bes jylda rúbl kýrsynyń grafıgi, ıaǵnı onyń qusyzdanýy men kúsheıýi tarıhyn alyp, teńgeniń týra osy mezettegi grafıgimen salystyrsaq rúbl qunsyzdanýynyń teńgege 25-30 paıyzdyq áser beretini kórindi. Model mynadaı. Bastapqy shok retinde RUB/USD baǵamynyń bir rettik 20% quldyraýyn alsaq - ıaǵnı bir rúbl burynǵydan 20% az dollar turatyn, al sáıkesinshe USD/RUB shamamen 25% ósetin senarı bolsa, onda teńge boıynsha tarıhı-statıstıkalyq ortasha baǵalaý shamamen 5–8% álsireý deńgeıin kórsetedi. Aılyq resmı derekterge súıengen meniń núktelik baǵalaýym shamamen 6,9%. Balama VAR-model de soǵan jaqyn nátıje beredi. Bastapqy jedel reaksıa shamamen 7,7%, keıin 1 aıdan 12 aıǵa deıingi aralyqta 4,7–5,9% korıdorynda báseńdeıdi.
Bir sózben aıtqanda, sońǵy bez jylda rúbl 20 paıyzǵa qunsyzdanǵan mezette teńge 7 paıyzǵa álsirep otyrǵan. Demek ol rúbldi aına-qatesiz qaıtalamaıdy. Jáne ol burynǵy kartına. Al qazir rúbldiń teńgege kros-kýrs arqyly qalaı áser etetinin árıne eshkim naqty boljaı almasa kerek”, - dep naqtylady ol.
Sarapshy teńgeniń rúblge tikeleı baılanbaǵanyn da atap ótti. Onyń túsindirýinshe, ulttyq valúta baǵamy negizinen dollar arqyly qalyptasady.
“Mundaǵy negizgi núans mynada. Bizdiń Ulttyq Bank teńgeni rúblge formaldy túrde múlde baılap otyrǵan joq. Teńgeniń dollarǵa qatysty resmı baǵamy Qazaqstan qor bırjasyndaǵy USD/KZT jubynyń kúndik saýdasy arqyly qalyptasady. Al basqa valútalarǵa, sonyń ishinde rúblge qatysty baǵamdar kros-kýrs arqyly esepteledi. Sondyqtan “taza rúbldik shok” ózdiginen teńgeni avtomatty túrde devalvasıalaýǵa mindetti emes.
Jyldyq ortasha ındekster de osyny kórsetti. Mysaly, sońǵy bes jylda USD/KZT men USD/RUB juptary bir baǵytta qozǵalyp keldi. Biraq amplıtýdasy ártúrli boldy. Al RUB/KZT kóbine “býfer” rólin atqaryp, qozǵalystyń bir bóligin jutyp otyrdy”, - deıdi ol.
Aıbar Oljaı negizgi qaýip valúta naryǵynan emes, saýda qurylymynan týyndaıtynyn erekshe atap ótti.
“Tek odan anaǵurlym qaýipti kanal bar. Ol - saýda qurylymy kanaly. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ózine tasyǵan ımporttyń 29,7%-y Reseıden keldi. Al eksporttyń 10,3%-y Reseıge ketti. Jalpy taýar aınalymy 27,4 mıllıard dollar bolǵan. Demek, rúbldik shok bizge ımporttyq baǵalar men bizdiń óndirýshilerdiń vyrýchka kórsetkishi arqyly keletini anyq. Tym álsiz rúbl reseılik taýarlardy arzandatyp, otandyq óndirýshilerge qysym jasaıdy ári valútalyq túsimderdi azaıtady”, - dedi ol.
Sarapshy Qazaqstannyń qysqa merzimdi valúta tolqyndaryn eńserýge jetkilikti qory bar ekenin aıtady.
“Bizdiń 140 mıllıard dollarǵa jýyq halyqaralyq rezervimiz oǵan artyǵymen jetedi. Biraq eger “rúbl 3 teńge” paradıgmasy uzaqmerzimdi qubylysqa aınalyp ketetin bolsa, bizge Reseı ımportyn ákimshilik barerler arqyly qysyp tastaýǵa nemese otandyq óndirýshilerdiń preferensıasyn taǵy da kúsheıtýge týra keledi.
Mundaı jaǵdaıda OPEK sıaqty Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń da ekonomıka turǵysynan esh máni qalmaǵanyn jasyrmaı aıtýǵa bolady. Dál qazir EEO degen IVL apparatynda komada jatqan pasıent”, - dep túıindedi sarapshy.
