رەسەي ەكونوميكاسى تەرەڭ جۇيەلى داعدارىس شەگىنە جاقىنداپ تۇر. قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاي رۋبل باعامىنىڭ السىرەۋى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن تالدادى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
“سۇمدىق بيۋدجەت تاپشىلىعى، ودان تۋىنداعان مەملەكەتتىك قارجى داعدارىسىنا قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ كۇرت ارتۋىنان لاففەر قيسىعىنىڭ ەففەكتىسى جامالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بيۋدجەت دەفيسيتى ءوسىپ، بيۋدجەتتە اقشا ونسىز دا جوق كەزدە، سالىق تولەۋى ءتيىس كاسىپورىندار جاپپاي جابىلۋدا. ول ءوز كەزەگىندە سالىق بازاسىنىڭ قۇلدىراپ، كرەديتتەر مەن قارىزداردىڭ تولەنبەۋىنە، ەكونوميكاداعى اقشا اعىنى مەن اقىلى قىزمەتتەر مەن تاۋارلارعا سۇرانىستىڭ توقتاۋىنا الىپ كەلەدى. اسىرەسە شاعىن بيزنەس وراسان زارداپ شەكتى. رەسەيدە قازىرگى فورماتتاعى شاعىن بيزنەس مۇلدە جويىلىپ، باياعى 90-شى جىلدارداعى كوشەدە كاسساسىز (سالىقسىز) ساتاتىن بازار/چەلنوك جانە بارتەرلىك ەكونوميكا ءتيپى قايتا ورالۋى مۇمكىن”، - دەيدى ول.
ايبار ولجاي قازىرگى جاعدايدا رەسەي بيلىگى ءرۋبلدى ادەيى السىرەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
“وسى قۇبىلىستاردىڭ بارلىعى وتە جىلدام جۇرمەك. گيپەرگاللوپ ەففەكتىسىن بولجاۋعا بولادى. ستاندارتتى رەجيمدە 2-3 جىل ءجۇرۋى ءتيىس نەگاتيۆتى وقيعالار تىزبەگى رەسەيدە وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ورىن الىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس”، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ساراپشى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2026 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا رەسەيدىڭ فەدەرالدىق بيۋدجەت تاپشىلىعى 4،5 تريلليون رۋبلدەن اسىپ، جىلدىق جوسپاردان جوعارى بولعان.
“بۇل ءبىر جىلدىق بولجانعان جوسپاردان ارتىق. فەدەرالدى بيۋدجەتتە 2026 جىلعى دەفيسيت 3،7 ترلن رۋبل بولادى دەپ جوسپارلانعان. ءبىر توقساننىڭ وزىندە تاپشىلىق بۇكىل جىلدىق كولەمنەن 800 ميلليارد رۋبلگە اسىپ كەتتى. كىرىس ازايىپ، شىعىننىڭ وسكەنىن كورەمىز”، - دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.
ال قاڭتار–ناۋرىز ارالىعىندا كىرىس شامامەن 8%-عا تومەندەگەن.
“ال شىعىن كەرىسىنشە ءوسىپ، 13 ترلن رۋبلگە جۋىقتاعان. سوندا رەسەي ءبىر جىلدا شىعىندى 17%-عا كوبەيتىپ وتىر. ال كىرىسى كەرىسىنشە ءتۇسىپ كەتكەن. بۇعان ءناۋرىز-ساۋىر ايلارىندا يران فاكتورىنان مۇناي باعاسىنىڭ ءوسىپ، رەسەي تانكەرلەرىنەن سانكسيانىڭ ۋاقىتشا شەشىلۋى دە مۇلدە كومەكتەسپەدى. قوسىمشا ەففەكت 250-300 ميلليارد رۋبلمەن شەكتەلدى. سەبەبى، رۋبل قىمبات. ونىڭ قۇنى نەگىزسىز كوتەرىلىپ كەتكەن”، - دەپ قوستى ول.
ول مۇنداي جاعدايدا رەسەي بيلىگى ءرۋبلدى السىرەتۋگە ءماجبۇر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
“سوندا عانا قىمباتتاعان مۇناي كوبىرەك رۋبلگە كونۆەرتتەلىپ، بيۋدجەتكە كومەكتەسە باستايدى. ول ءۇشىن رۋبل ءوز قۇنىنىڭ تەڭ جارتىسىن جوعالتۋى ءتيىس. ءقازىر فورەكستە دوللارىنا 75،09 رۋبل بولسا، دوللارىنا 112-113 كۋرسىنا قۇلدىراتۋ ءۇشىن ورتالىق بانك تە، رەسەي ۇكىمەتى دە بارىن سالاتىن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ديەۆالۆاسيا”، - دەيدى ول.
الايدا ءرۋبلدىڭ السىرەۋى تەڭگەگە تىكەلەي اسەر ەتەدى دەۋ قاتە. وسى تۇستا ساراپشى كەيىنگى بەس جىلداعى دەرەكتەرگە نازار اۋداردى.
“ەگەر سوڭعى بەس جىلدا رۋبل كۋرسىنىڭ گرافيگى، ياعني ونىڭ قۇسىزدانۋى مەن كۇشەيۋى تاريحىن الىپ، تەڭگەنىڭ تۋرا وسى مەزەتتەگى گرافيگىمەن سالىستىرساق رۋبل قۇنسىزدانۋىنىڭ تەڭگەگە 25-30 پايىزدىق اسەر بەرەتىنى كورىندى. مودەل مىناداي. باستاپقى شوك رەتىندە RUB/USD باعامىنىڭ ءبىر رەتتىك 20% قۇلدىراۋىن الساق - ياعني ءبىر رۋبل بۇرىنعىدان 20% از دوللار تۇراتىن، ال سايكەسىنشە USD/RUB شامامەن 25% وسەتىن سەناريي بولسا، وندا تەڭگە بويىنشا تاريحي-ستاتيستيكالىق ورتاشا باعالاۋ شامامەن 5–8% السىرەۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ايلىق رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنگەن مەنىڭ نۇكتەلىك باعالاۋىم شامامەن 6،9%. بالاما VAR-مودەل دە سوعان جاقىن ناتيجە بەرەدى. باستاپقى جەدەل رەاكسيا شامامەن 7،7%، كەيىن 1 ايدان 12 ايعا دەيىنگى ارالىقتا 4،7–5،9% كوريدورىندا باسەڭدەيدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، سوڭعى بەز جىلدا رۋبل 20 پايىزعا قۇنسىزدانعان مەزەتتە تەڭگە 7 پايىزعا السىرەپ وتىرعان. دەمەك ول ءرۋبلدى اينا-قاتەسىز قايتالامايدى. جانە ول بۇرىنعى كارتينا. ال ءقازىر ءرۋبلدىڭ تەڭگەگە كروسس-كۋرس ارقىلى قالاي اسەر ەتەتىنىن ارينە ەشكىم ناقتى بولجاي الماسا كەرەك”، - دەپ ناقتىلادى ول.
ساراپشى تەڭگەنىڭ رۋبلگە تىكەلەي بايلانباعانىن دا اتاپ ءوتتى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى نەگىزىنەن دوللار ارقىلى قالىپتاسادى.
“مۇنداعى نەگىزگى نيۋانس مىنادا. ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانك تەڭگەنى رۋبلگە فورمالدى تۇردە مۇلدە بايلاپ وتىرعان جوق. تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى رەسمي باعامى قازاقستان قور بيرجاسىنداعى USD/KZT جۇبىنىڭ كۇندىك ساۋداسى ارقىلى قالىپتاسادى. ال باسقا ۆاليۋتالارعا، سونىڭ ىشىندە رۋبلگە قاتىستى باعامدار كروسس-كۋرس ارقىلى ەسەپتەلەدى. سوندىقتان “تازا رۋبلدىك شوك” وزدىگىنەن تەڭگەنى اۆتوماتتى تۇردە ديەۆالۆاسيالاۋعا مىندەتتى ەمەس.
جىلدىق ورتاشا يندەكستەر دە وسىنى كورسەتتى. مىسالى، سوڭعى بەس جىلدا USD/KZT مەن USD/RUB جۇپتارى ءبىر باعىتتا قوزعالىپ كەلدى. ءبىراق امپليتۋداسى ءارتۇرلى بولدى. ال RUB/KZT كوبىنە “بۋفەر” ءرولىن اتقارىپ، قوزعالىستىڭ ءبىر بولىگىن جۇتىپ وتىردى”، - دەيدى ول.
ايبار ولجاي نەگىزگى ءقاۋىپ ۆاليۋتا نارىعىنان ەمەس، ساۋدا قۇرىلىمىنان تۋىندايتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
“تەك ودان اناعۇرلىم ءقاۋىپتى كانال بار. ول - ساۋدا قۇرىلىمى كانالى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان وزىنە تاسىعان يمپورتتىڭ 29،7%-ى رەسەيدەن كەلدى. ال ەكسپورتتىڭ 10،3%-ى رەسەيگە كەتتى. جالپى تاۋار اينالىمى 27،4 ميلليارد دوللار بولعان. دەمەك، رۋبلدىك شوك بىزگە يمپورتتىق باعالار مەن ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەردىڭ ۆىرۋچكا كورسەتكىشى ارقىلى كەلەتىنى انىق. تىم ءالسىز رۋبل رەسەيلىك تاۋارلاردى ارزانداتىپ، وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قىسىم جاسايدى ءارى ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى ازايتادى”، - دەدى ول.
ساراپشى قازاقستاننىڭ قىسقا مەرزىمدى ۆاليۋتا تولقىندارىن ەڭسەرۋگە جەتكىلىكتى قورى بار ەكەنىن ايتادى.
“ءبىزدىڭ 140 ميلليارد دوللارعا جۋىق حالىقارالىق رەزەرۆىمىز وعان ارتىعىمەن جەتەدى. ءبىراق ەگەر “رۋبل 3 تەڭگە” پاراديگماسى ۇزاقمەرزىمدى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتەتىن بولسا، بىزگە رەسەي يمپورتىن اكىمشىلىك بارەرلەر ارقىلى قىسىپ تاستاۋعا نەمەسە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ پرەفەرەنسياسىن تاعى دا كۇشەيتۋگە تۋرا كەلەدى.
مۇنداي جاعدايدا وپەك سياقتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ دا ەكونوميكا تۇرعىسىنان ەش ءمانى قالماعانىن جاسىرماي ايتۋعا بولادى. ءدال ءقازىر ەەو دەگەن يۆل اپپاراتىندا كومادا جاتقان پاسيەنت”، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
