Aldymen mektepterde, sosyn aýdan, odan ári aimaq kóleminde «jas ǵashyqtardyń» «jarasymdy» jubyn nasihattaý qolǵa alynypty. Sondaǵy maqsattary bireý eken – sulý, symbatty qyzdar men olardyń sultandaryn kópke úlgi etý. Sonymen olar ne isteidi deisizder ǵoi, ózara bileidi, án aitady, qysqasy, shoý kórsetedi. Birine biri yntyqqan sezimmen ǵashyqtyq hattaryn oqidy. Bul jaily Almaty oblysy Ile aýdanyna qarasty bir mektepte ustazdyq etetin dosymyz aitty. 3-4 synyptaǵy bozbalanyń óziniń «jubyna» úlkenderdiń jubaiyna aitar sózin jetkizetinin áńgimelep, oǵan búkil mektep ujymy qyryla kúletinin, riiasyz máz bolatynyn qynjyla jetkizdi. «Janym, – deidi áli murt tebindemegen bozbala sózin úzip-julyp, – seni unatam, ekeýmiz bir bolaiyqshy...». Týra álgi bir úzbei kórsetiletin batystyń kóbik serialdary dersiz. «...Birge bolaiyqshyny» estip búkil kórermender qyran-topan kúledi eken. Mine, tárbie. Jastardy innovatsiialyq deńgeige kótergen túrleri. Ol ol ma, endi birde jarystyń erejesi boiynsha olar bileýi kerek. Bilegende de gazettiń ústinde bileýge tiis. Muny estip jaǵamyzdy ustadyq. «Qalai?» deimiz. Dosymyz aitady: «Aldymen gazetti túgel jaiady da juptardy sol gazettiń ústine shyǵaryp, batystyń dańǵazasyn qoiady. Ana ekeýi bir-birinen kóz almai, emine túsip, bige basady. Dańǵaza áýenge elitken jurt ortadaǵylardyń qimylynan kóz almai, baqylaidy.
Olar tórt-bes juptyń biin baqylap, baǵa qoiady. Endi ekinshi ainalym bastalmaq. Sharty burynǵydai, tek gazetti eki búkteýi kerek. Juptar sol gazetten shyqpai, ári birin biri qushaqtai túsip, bilei jóneledi. Odan keiin gazetti taǵy da búkteidi. Bul joly qysyla-qymtyryla, tósterin tósteri tiip, bileidi. Eger gazetten aiaqtary sál shyǵyp ketse, onda kelesi ainalymǵa óte almaidy. Sol úshin olarda baryn salyp, ónerlerin kórsete túsedi. Myna qyzyqty qarańyz, eger bileý barysynda sharttardy oryndamasa, mýzykanyń ritminen sál qalyp qoisańyz, eńkeiip, shalqaiyp, jóndi óner kórsete almasańyz, bitti, onda oiynnan shettetilesiz. Al sońǵy ainalymda gazetińdi áldeneshe ret búktelip, mylja-mylja bop jerde jatady. Bul ainalymǵa bidiń «kókesin kózine» kórsetken juptar ǵana jetedi. Bul kezde bir-birin qushaqtamaq túgili, eki oqýshy bir denege ainalyp úlgeredi. Qyzyl shúmek sý bolyp, «jeńisti» mejege taiaidy...». Ne demek kerek? Ary qaraiǵysy túsinikti ǵoi. Myqtynyń myqtysyn anyqtap, olarǵa alǵys aityp, basqa juptarǵa osylardai bolýy tapsyryp, jeńiske jetkenderge maqtaý qaǵazyn usynyp, «mekteptiń úlgili oqýshysy» degen ataq berip, «bizdiń maqtanyshymyz» degen buryshqa sýretterin ilip qoiary munda turǵan is. Ulttyq arnanyń qoǵamdaǵy ornynyń qanshalyqty deńgeide ekenin endi sizder de bilip otyrǵan shyǵarsyzdar. Al ondai jarysty ótkizýge kim ruqsat berdi, sondai jarys ótkizýdi kim oilap tapty? Sonymen, mekteptiń tárbiesine nendei jańalyq ákelgisi keldi eken? Suraqty osy turǵydan qoiǵanymyzben, jaýapsyz qalary taǵy anyq. Bir bilerimiz, saqalyn boiaǵandardyń kesirinen, «juldyzdyq aýrýdyń» mektepke deiin dendep engendigi. Saqalyn boiamai nemene, o zamanda bu zaman, mektep balasyn gazette biletýshi me edi?
Al sońǵy ainalymda gazetińdi áldeneshe ret búktelip, mylja-mylja bop jerde jatady. Bul ainalymǵa bidiń «kókesin kózine» kórsetken juptar ǵana jetedi. Bul kezde bir-birin qushaqtamaq túgili, eki oqýshy bir denege ainalyp úlgeredi. Qyzyl shúmek sý bolyp, «jeńisti» mejege taiaidy...». Ne demek kerek? Ary qaraiǵysy túsinikti ǵoi. Myqtynyń myqtysyn anyqtap, olarǵa alǵys aityp, basqa juptarǵa osylardai bolýy tapsyryp, jeńiske jetkenderge maqtaý qaǵazyn usynyp, «mekteptiń úlgili oqýshysy» degen ataq berip, «bizdiń maqtanyshymyz» degen buryshqa sýretterin ilip qoiary munda turǵan is. Ulttyq arnanyń qoǵamdaǵy ornynyń qanshalyqty deńgeide ekenin endi sizder de bilip otyrǵan shyǵarsyzdar.
Birinshiden, gazet – ulttyń ary men namysy, ujdany, oiy bolsa kerek-ti. Ekinshiden, mektepte bulai «tárbie» berý jasóspirimderdiń erte bastan buzylýyna, jynystyq qatynasty kádimgi ómir dep túsinip, túrli pálege urynýyna jol ashý ekenin ishimiz sezedi. Seze tura, selt etpeimiz. Joǵarydan kelgen nusqaýdy «asyra oryndaityn» ádetimiz bar. Qazir túsik jasatatyndardyń kóbi 14 pen 18 jas aralyǵyndaǵy órimdei qyzdar ekenin aityp, dabyl qaǵýshylar kóp. «Birge bolaiyqshy, seni súiem, unatam...» degen sózderdi besikten beli shyqpai aitýdy ǵadet qylǵandar, es kire bastaǵanda ne isteri túsinikti ǵoi.
Onsyzda túrik, korei jáne Batys filmderinen neshe túrli soraqylyqty kórip ósken urpaq, mekteptegi myna jaǵdaidan soń, eshteńeden imenbeitin «erkin» urpaq bolary daýsyz ǵoi.
Qazaq telearnalary kórsetken «ónegeniń» syry men shyny munymen bitpeidi. Qazir mektep jargondarynyń deni buryn «KTK», «NTK» sekildi arnalardan bastaý alyp, birte-birte ulttyq arnaǵa jetken «KVN»-shikterdiń aýyzdarynan shyqqan «hit» sózderden quralady. «Qulaǵyma lapsha ilmeshi», «Sen bitsei...», «ózińe kóp almasai..» dep keletin oiyn-saýyq teatrlarynyń arzan kúlkilerin attap ótip, ana saiqymazaqtardyń mán-maǵynasyz yrjyńdaryna kóshken. «Bir uryp qulataiyn ba?», «Dem alamai tursyń ba?», «qazaqtar qusamashy...» deitin «kúlkili» tirkesterin aýzynan tastamaidy. Mektepte júrgennen bastap KVN jarystaryna qatysady. Olar úshin oqý birinshi orynda emes, jarysqa qatysyp, júlde alý, sóitip mekteptiń «avtoriteti» bolý mańyzdy. Sabaqtan keshikse, onyń jarysqa daiyndalyp jatqany eskerilip, baǵalary kóteriledi. Bári telearnadan kórinýge, eldiń erkesi atanýǵa úmitti. Al bizdiń telearna basshylary bolsa, saiqymazaqtardy zamannyń juldyzdary qylýǵa baryn salýda. Apta saiyn keshterin kórsetip, jer-jerden kelgenderdi arnaiy tanystyryp, «KVN»-shikterdiń arnaiy kúntizbesin, «hit» ázilderin usynyp, máre-sáre.
Erjan QAMALBEK
