Ekologiiany jaqsartý – búgingi kúnniń emes, erteńniń qamy. Bul – urpaǵymyzǵa qalatyn tabiǵattyń, aýa men sýdyń, jer men ormannyń taǵdyry. Qazaqstanda sońǵy jyldary qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytyndaǵy bastamalar men baǵdarlamalar qarqyn ala bastady. Sonyń ishindegi eń aýqymdysy – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Taza Qazaqstan» ulttyq baǵdarlamasy. Jalpy, «ekologiia» degende kópshiliktiń oiyna birden senbilik, aǵash egý nemese qoqys jinaý túsetini ras. Negizi bul durys, biraq onyń aýqymy azdaý. Ekologiia – bul eń aldymen sana. Demek, halyqtyń ekosanasyn jetildirý - eldiń keleshegi úshin jasalatyn keshendi ári uzaq merzimdi jumys.
Osy oraida «Taza Qazaqstan» baǵdarlamasy - jai ǵana ekologiialyq naýqan emes, bul – el damýynyń jańa paradigmasy. Joba aiasynda qalalar men aýyldardyń tazalyǵy, turmystyq qaldyqtardy suryptaý, zańsyz qoqys alańdaryn joiý, ekologiialyq bilim berý, jasyl infraqurylymdy damytý siiaqty kóptegen baǵyt qamtyldy. Bastama - el ishindegi myńdaǵan belsendiler men eriktilerdiń basyn biriktirip otyr. Máseleniń mán-jaiyn keńirek bilý úshin biz belgili qoǵam belsendileri – «Baitaq» jasyldar partiiasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtai jáne Almaty qalasy Naýryzbai aýdandyq komiýniti-ortalyǵynyń jetekshisi, volonter Ermuhammed Palmaǵanbetovpen suhbattastyq.
– «Taza Qazaqstan» baǵdarlamasy basqa ekologiialyq bastamalardan nesimen erekshelenedi?
Azamathan Ámirtai: Bul bastamanyń basty artyqshylyǵy – onyń Memleket basshysynyń tikelei baqylaýymen júzege asýynda. Iaǵni bul jai ekologiialyq aktsiia emes, bul – eldiń resmi saiasaty. Sońǵy kezde óńirlerdi aralap júrmiz, halyqtyń ekologiiaǵa degen kózqarasy ózgerip keledi. Aǵash otyrǵyzý, tazalyq saqtaý, qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý ómir saltyna ainalyp jatyr. Buǵan árine biz riza bolyp qaldyq.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Baǵdarlama el azamattarynyń barlyǵyn derlik qamtydy. Burynǵy ekobastamalar kóbinese shekteýli aýqymda ótetin bolsa, «Taza Qazaqstan» búkil qoǵamdy qamtyp otyr. Bul - halyqty biriktiretin úlken kúsh.
– Al endi osy baǵdarlamanyń bolashaqtaǵy uzaq merzimdi nátijesi qandai bolmaq?
Azamathan Ámirtai: Eger bul baǵyt turaqty damityn bolsa, onyń naqty nátijesin bolashaq urpaq kóredi. Sebebi ekologiia – bir kúnde sheshiletin másele emes. Búgin bastalǵan is - erteńgi kúnniń kepili. Taza aýa, taza sý – adamnyń eń basty bailyǵy. Bul bastama – bolashaqqa degen senim men úmittiń beinesi.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Menińshe, ýaqyt óte kele halyq ekologiialyq normalardy qalypty jaǵdai dep qabyldaityn deńgeige jetedi. Qoqysty suryptaý, tabiǵatty qorǵaý, sýdy únemdeý – bári de kúndelikti ádetke ainalýy kerek. Biz osy maqsatqa aqyryndap jaqyndap kelemiz. Mysaly pakettiń ornyna ekosómke qoldaný, qoqysty suraptap ótkizý, ainalany taza ustaý, úkimet kelip jinap, tazalap bersin demei turǵyndardyń ózderi istei berýi siiaqty jumystar ádetke ainalady.
– Osy tusta jergilikti bilik pen halyqtyń ekologiialyq mádenietine qandai baǵa berer edińizder?
Azamathan Ámirtai: Ashyq aitqanda, kóp sheneýnik tek tapsyrma kelgende ǵana iske kirisedi. Biraq halyqpen tikelei sóilesken kezde kóbinese qarapaiym azamattardyń shynaiy janashyrlyǵyn kóremiz. Al iri óndiris ieleriniń qorshaǵan ortaǵa salǵyrt qarap otyrǵany alańdatady. Bul – úlken másele. Olar úshin zańnyń da, qoǵamnyń da talaby kúsheiýi kerek. Qorshaǵan ortany lastaǵan óndiris oryndaryna salatyn aiyppul mólsherin ulǵaitý kerek dep sanaimyn.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Jalpy alǵanda jaǵdai orta deńgeiden joǵary. Ýaqyt ótken saiyn qazaqstandyqtar qorshaǵan orta búldirýdiń paidasy joq ekendigin túsinip keledi. Tabiǵatty qurtsań – óziń de qurisyń degendi qoǵam túsinip kele jatyr. Belsendi azamattar az emes. Alaida bul salany áli de óz mindeti retinde qabyldamaityndar barshylyq. Ákimdikter tarapynan baqylaý bar, biraq júielilik jetispeidi.
– Biznes pen Úkimettik emes uiymdardyń (ÚEU) bul iske qatysý deńgeii qandai?
Azamathan Ámirtai: Qazir biznes salasynda ESG, iaǵni ekologiia, áleýmettik jaýapkershilik jáne korporativtik basqarý qaǵidattaryna betburys baiqalady. Bul jaqsy úrdis. Úkimettik emes uiymdarmen birigip túrli jobalar júrgizip jatyrmyz. Alda klimattyń ózgerýine qatysty halyqaralyq sammit ótkizý josparda tur. Bul da úlken múmkindik.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Keibir kompaniialar tek kózboiaýshylyq úshin ǵana qatysady. Naǵyz júieli qoldaý kórsetetinder áli de azdaý. Biznes pen ÚEU ekojobalarǵa belsendi aralasýy qajet.
– Ekologiiany jaqsartý úshin taǵy ne isteý kerek?
Azamathan Ámirtai: Jasyl ekonomikany damytý qajet. Ol úshin zańnamany jańartý kerek. Biznesti yntalandyratyn naqty tetikter qajet. Qazir biz Sý kodeksi men Ekologiialyq kodekske ózgerister engizý baǵytynda jumys istep jatyrmyz.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Ekologiialyq bilim – balabaqshadan bastap beriletin tárbie bolýy tiis. Sondai-aq salyqtyq jeńildikter arqyly jasyl jobalardy qoldaý asa mańyzdy dep bilem.
– Sizder jeke qandai ekologiialyq bastamalarǵa úles qosyp júrsizder?
Azamathan Ámirtai: Aǵash otyrǵyzý, senbilikterge qatysý - meniń kúndelikti jumysym. Sonymen qatar, qaita óńdeý júiesin damytý, ekosalyq pen standarttardy engizý baǵytynda júieli jumys istep kelemiz.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Men de senbilikterge jii qatysamyn. Aǵash otyrǵyzyp, ekohabtardy qoldaýǵa tyrysamyn. Áleýmettik jeli arqyly adamdardyń sanasyn oiatýǵa kúsh salyp júrmin. Bizdiń komiýniti-ortalyqqa kelýshiler ártúrli ekologiialyq jańalyqtarmen tanysa alady. Máselen, taǵam qaldyqtarynan jasalǵan biologiialyq tyńaitqyshtar usynylǵan. Bul – qaldyqty qaita óńdeýdiń naqty mysaly. Sondai-aq keibir otandyq ónertapqyshtar turmysqa qajetti ekologiialyq himiia ónimderin jasap shyǵarǵan. Bir kásipker tipti janýarlar men ósimdikterge arnalǵan tabiǵi, ziiansyz tyńaitqysh óndirisin qolǵa alyp otyr. Mundai tyń ári paidaly jańalyqtarmen Eco Hab arqyly tanysýǵa bolady. Sonymen qatar, qalanyń barlyq komiýniti ortalyqtarynda ekologiialyq taqyryptaǵy «Qoqys», «On birinshi saǵat» jáne «Jer toqtaǵan kún» atty tanymdyq filmder kórsetilýde. Bul filmder ekologiia máselelerin kórkem tilmen jetkizip, adam men tabiǵat arasyndaǵy bailanysty oi eleginen ótkizýge múmkindik beredi.
– Plastik pen elektrondyq qaldyqtar bar, osy turmystyq qaldyqtardy suryptaý men qaita óńdeý máselesi qalai sheshilip jatyr?
Azamathan Ámirtai: Bul - jahandyq deńgeidegi problema. Qazaqstanda ýtilalym júiesi tolyq jumys istemei jatyr. Partiiamyz osy baǵytta naqty jobalar usynyp otyr. Buryn bul salada monopoliia bolǵan. Qazir ashyqtyq ornap keledi. Biraq infraqurylym men zańnamalyq negiz áli de álsiz. Degenmen, eń basty másele – infraqurylym ǵana emes, sanany ózgertý. Adamdar bul júieni tek kórip qana qoimai, túsinip, qoldanýǵa úirenýi tiis. Qoqysty durys tastaý, suryptap úirený – bul jai ǵana erejege baǵyný emes, tabiǵatqa janashyrlyq tanytýdyń naqty joly.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Qoqys jáshikteri men arnaiy ekohabtar sany artyp keledi. Qalalar men aýdandarda qoqys jáshikteriniń jańa túrleri, iaǵni plastik, qaǵaz, shyny siiaqty qaldyqtardy jeke-jeke suryptaýǵa arnalǵan arnaiy konteinerler ornatylyp jatyr. Sonymen qatar, kóptegen jerde ekohabtar – iaǵni, qaldyqty qabyldap, ony qaita óńdeýge jiberetin arnaiy oryndar ashyla bastady. Jastar plastik qaldyqtardy suryptap tapsyrýǵa úirenip keledi. Komiýniti-ortalyqtarda arnaiy fondomattar ornatylyp, yntalandyrý tetikteri engizilýde. Osynyń bári kóńil qýantady. Endigi jumys halyqtyń barlyǵyn jas-kárisin osy júiege beiimdeý kerek. Qoqys – tek qoqys emes. Ol – ekinshi múmkindik ekenin halyq túsinip keledi.
– Qoldanystaǵy zańdar jetkilikti me? Álde ózgerister qajet pe?
Azamathan Ámirtai: Ekologiialyq kodeks bar, biraq ol tiisti deńgeide oryndalyp jatqan joq. Birqatar baptar ózara qaishy keledi. Bizge naqty ári nátije beretin quqyqtyq ózgerister qajet.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Zańnan buryn sana qajet. Ár adam ekologiiany ózinen bastaýy kerek.
– Adamdardy kógaldandyrýǵa tartý úshin ne isteý kerek?
Azamathan Ámirtai: Qyzyǵýshylyq bolsa, paida túsetin jaǵy bolsa tipti jaqsy. Mysaly, kómirtegi kvotasyn satý arqyly aǵash otyrǵyzǵan adam tabys tapsa – bul úlken yntalandyrý bolyp sanalady.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Marapattar, bonýstar, jarystar - bári tiimdi. Balalar men jastardy osy iske tartý óte mańyzdy.
– Búgingi ekologiialyq saiasattyń álsiz tustary qandai?
Azamathan Ámirtai: Ministrlik kóbine formaldy jumys isteidi. Iri lastaýshy kompaniialarǵa naqty shara qoldanylmai jatyr. Biz bul máseleler boiynsha Parlamentke usynystar joldap jatyrmyz.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Menińshe, júielilik pen baqylaý jetispeidi. Naqty nátije úshin turaqty mehanizmder qajet.
– Qorytyndy oilaryńyz?
Azamathan Ámirtai: «Taza Qazaqstan» – jańa ekologiialyq oilaý júiesiniń bastamasy. Bul jai qaǵaz júzindegi áńgime bolyp qalmaýy kerek. Eger zań, qarjy, qoǵam úshtaǵany úilese alsa – elimiz jasyl ekonomika salasynda kóshbasshy bola alady.
Ermuhammed Palmaǵanbetov: Bul – bolashaq úshin jasalyp jatqan mańyzdy jumys. Eger Taza Qazaqstan syndy baǵdarlamalar damyp, turaqty qozǵalysqa ainalsa, bolashaq urpaǵymyz sapaly ómir súrý múmkindigine ie bolady.
Aita ketelik, suhbat barysynda baiqaǵanymyz – «Taza Qazaqstan» tek ekologiialyq baǵdarlama ǵana emes, bul – ulttyq sana men bolashaqqa degen jaýapkershilik. Bul jolda árbir azamattyń úlesi mańyzdy. Ekologiia – bárimizge ortaq úi. Ony taza ustaý - tek sheneýniktiń nemese belsendiniń emes, barshamyzdyń mindetimiz.
Suhbattasqan Merýert Raiym
