Alaida, ult janashyry Botagóz Isaevanyń (tómende sýrette) aitýynsha, Taichibekovtiń jazadan jeńil qutylyp ketýi ǵajap emes. Sebebin, tómendegi suhbatpen tanysyp shyqqanda bilesiz.
– Ony elge tanytqan Ermek Narymbaev. 2013 jyldyń aiaǵy edi. Ol kezderi Narymbaevtyń aty dúrkirep turǵan. Sebebin bilesizder. Aýditoriiasy da aýqymdy-tuǵyn.
Taichibekov áleýmettik jelide ómir súretin adam. Bárine dostyqqa suranatyn. Kópshiligimiz ony «banǵa» jiberetinbiz. Biraq, Narymbaev óitken joq. Onyń dostyǵyn qabyldady. Munymen qoimai «Taichikpen» suhbat ótkizip, videolaryn tarata bastady. Bári osylai bastalǵan.
Sońǵy eki jyl boiyna Taichibekovtyń ár jazbasyn túrtip, saqtap alyp, quqyq qorǵaý organdaryna jiberip otyrdym. Aryz-shaǵym jónelttim. Jalǵyz men emes, onyń astyna 500-den asa adamnyń qoly qoiylǵan.
– Onyń kúsh alǵan tusy qai kez?
– Ýkrainadaǵy oqiǵalar bastalǵan tusta qatty «qutyrdy». «Qazaqstannan qol jinap, Ýkrainaǵa tartaiyq» degen úndeý jasady. Muny da nazaryma alyp, Jambyl oblystyq prokýratýrasyna jibergenmin. Prokýrordyń orynbasary jaýap jiberipti. 90 paiyzy «Taichiktiń» túsiniktemesinen jasalǵan eken!
Ermek: «Meniń paraqshamdy áldekimder buzdy. Jalpy, men álemge tanymal adammyn, ǵalymmyn, meni kóre almaityndar kóp» depti. Prokýratýra soǵan sengen siiaqty...
Ekinshi joly: «Qazaqstan Reseidiń gýberniiasyna ainalýy kerek» dedi. Muny da jaýapsyz qaldyrǵan joqpyz. Tiisti oryndarǵa aryz jiberdim.
Úshinshi joly: Bul Taichibekovten asyp túspese kem soqpaityn Tatiana Shevtsova-Valovanyń soty bolǵan tus. TShV-nyń sotynan keiin Taichibekov: «Qazaqstanda slavian ulttaryn, onyń ishinde orystardy qysymǵa alýda. Shevtsova osy qysymǵa qarsy shyqqan batyr. Sender, orystar Pýtinnen kómek kútpeńder, óz quqyqtaryń úshin ózderiń kúresińder!» dep jazdy. Bul joly da únsiz qalǵan joqpyn.
Tórtinshi joly, tipti, qatty ketti. «...37 jyly atam NKVD-da istegen, Keńes odaǵyna qarsy shyqqan qazaqtardy qyrǵan. 2016 jyly bul naýqannyń ekinshi kezegin júzege asyratyn bolamyz» dedi. Tiisti jerge taǵy da aryz joldadyq. Biraq jaýap retinde bizge «otpiska» jibere salatyn.
Qorqynyshtysy, bul isten Kreml habardar. Tergeý isine osyndaǵy Resei elshiligi qysym jasap jatyr. Al Taichibekovke jaqtasyp otyrǵandar Resei elshiligimen tyǵyz jumys isteidi.
– Osy ýaqytqa deiin quqyq qorǵaý organdary, Ulttyq qaýipsizdik qyzmetkerleri tynysh jatty. Taichibekovke tiisken joq. Anyǵyraq aitsaq, sizder jazǵan birde-bir aryzǵa jarytymdy jaýap qatpady. Ony aiaqasty tergeýge alýǵa ne sebep boldy sonda?
– Biylǵy jyldyń aqpan aiynda sizderdiń, «Qala men Dala» gazetinde jáne gazettiń saitynda («Dalanews.kz») Taichibekovke qatysty Ázirbaijan saiasattanýshysy Zaýr Rasýlzadeniń maqalasy jariialanǵan. Bir qyzyǵy, dál osy maqala joǵaryǵa jetipti. Óte joǵaryǵa... Sol joǵary jaqta «bul máseleniń anyq-qanyǵyn bilińder!» dep buiyrǵan eken.
Mine, sodan keiin Tarazdaǵy Ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń mamandary Taichibekovtiń jazǵan, syzǵan dúnielerin teksere bastady.
Keiin Jambyldan «Taichibekovke qylmystyq is qozǵadyq» degen habar keldi. Sóitsek, onyń jazbalarynan ultarazdyqty qozdyratyn dúnieler taýypty.
– Soǵan ózim de tańǵalamyn. Osylaisha tergeý bastaldy. Bastapqyda Ermek kýáger retinde júrdi. Sonda da arandatýyn qoiǵan joq. Qyrymǵa baryp keldi. Nege, bilesiz be? Sebebi, maǵan eshkim eshteńe jasai almaidy degen senimde boldy.
– Siz jaýap alý kezinde Taichibekovpen kózbe-kóz kezdestińiz....
– Sol kezde qyzyq boldy. Tergeýshi: «Sizdiń kináli ekenińiz dáleldendi, kýágerden kúdiktige aýystyńyz, endi Tarazdan attap basýǵa bolmaidy» degende, Taichibekov talyp qaldy. Bir kezde basyn edenge ura bastady... Men shoshyp kettim. Jedel járdem shaqyryp, ony sol jerden alyp ketti.
– Aiaqastynan talyp qalǵanyna, edenge basyn urǵanyna qaraǵanda bir shalyǵy bar ma, qalai?
– Shynymen de ony Almatydaǵy «jyndyhanaǵa» beker alyp kelgen joq. Oǵan naqty sebep boldy. Biraq, ony shyǵaryp jibergenine qaraǵanda Taichibekov ótirik istegen siiaqty. Sebebi, sol jolǵy júzinen bilem, qatty shoshyp ketti. Bulai bolady dep oilaǵan joq.
Ári ózi qyzminezdi bále eken... Birden baiqadym. Solai bola tura, óte qý adam. Tarazǵa júrer aldynda, zańgerler: «Taichibekov bul máseleni eki adamnyń arasyndaǵy arazdyq retinde kórsetýi múmkin. Sondyqtan onyń jeke basynda esh sharýańyz joqtyǵyn, tek azamattyq pozitsiia turǵysynan kelgenińizdi kórsetińiz» degen. Shynymen de, jaýap alýǵa kirmei turyp, aýlanyń aldynda kezdeskende Ermek ishi-baýyryma kire bastady. Men de qalysqam joq. Tipti, birigip sýretke túsip aldyq. Búitpese bolmady, men sol arada ashýǵa minsem, Taichibekov muny basqa qyrynan kórsetýge tyrysar edi.
– Bir qyzyǵy, Ermek «jyndyhanada» jatqanda onyń qoldaýshylary shyǵa bastady. Bul qalai?
– Birinshi kezekte bul reseishil, orysshyl jýrnalister. Attaryn da ataiyn. Andrei Sherbakov. Anastasiia Ahmetova. Mine, bular «Taichibekovti erkinen tys «jyndyhanaǵa» tyqty» dep habarlady. Qazir bul ekeýi Taichibekovten «quqyǵy taptalǵan orystardyń múddesin qorǵaýshy» degen kúreskerdiń obrazyn jasap jatyr. Eń qorqynyshtysy osy.
«Reportaj iz psihýshki» degen maqalada Sherbakov «qazaq biligi ózgeshe oilaityn adamdy jyndyhanaǵa japty. Ol bolsa bar bolǵany orystyń quqyǵyn qorǵaýda» dep jazdy.
Bul ekeýine jeke-jeke toqtalaiyn.
[caption id="attachment_11734" align="alignleft" width="187"]
Andrei Sherbakov – «Mir bez natsizma» degen uiymnyń Qazaqstandaǵy filialyn basqarady. Uiym 2010 jyly Kievte qurylǵan. Bul «Ýkraina men Qazaqstan Keden odaǵyna ótedi» degen tus. Ataýy aityp tur, olar fashisterdi izdeidi. Bul uiym Ýkrainada fashisterdi, ózderinshe aitqanda «benderovshylardy» tapqan uiym bolyp esepteledi eken.
– Sherbakov biz jaqta ne istep júr? Qazaqstanda qandai fashisterdi izdeýde?
– Onyń Feisbýktegi paraqshasyn oqysańyz bylai deidi. «Qazaqstanda da fashister bar. Olar «natspattar». Ol úshin birinshi orynda turǵan «fashist» – Muhtar Taijan. Ekinshi orynda – men.
Sherbakov «jyndyhanaǵa» baryp Taichibekovpen tildesedi. Onyń «sizdi munda ne sebepti alyp keldi?» degen saýalyna, Ermek: «Meniń jazyǵym orys tilin memlekettik til etýdi, orystardyń quqyǵyn taptamaýdy ótingenim, óitkeni bilikte orystar óte az» deidi. Sherbakov Ermekten kúresker jasap shyǵarmaq. Ol týraly tipti Pýtinge petitsiia jazdy. Qol qoiǵandardyń arasynda qazaqtar da bar.
– Anastasiia Ahmetova jyldyń basynda Jirinovskiimen suhbat ótkizip, ony sýdan aq, sútten taza etip kórsetken jýrnalist emes pe?
[caption id="attachment_11733" align="alignleft" width="497"]
– Iá, onyń «Zonakz.net» saitynda óz videoblogy bar. «Sábettik» áskeri kiimde, avtomat asynyp shyǵady. Onyń bulai kiinýi tegin emes. Sherbakov ta osylai kiinip alǵan. Olar osy arqyly «biz fashizmmen kúresip jatyrmyz» deidi.
– Sonda fashisteri kim?
– Biz. Ol ózi de osylai aitqan. «Biz soǵysta júrmiz» deidi. «Qandai soǵys?» deseń, «fashistermen soǵysýdamyz» deidi.
9 mamyrda bul ekeýi dúnieni tóńkere jazdady. «Ultshyldar eldiń keýdesindegi georgi lentasyn julyp alyp, jerge laqtyryp jatyr» dep jazdy. Negizinde mundai dúnie atymen bolǵan joq.
Ahmetova sońǵy ret Sobianin degennen suhbat aldy. Ol kim? Ol – Shekaralyq aimaqtar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy. Tikelei Pýtinge baǵynyshty. Sol Sobianin bylai deidi: «Aqorda ultshyldarǵa qoldaý kórsetpek bolǵanda, Kreml buǵan qatań tyiym saldy. Mine, sol kezde ákimshilik (qai ákimshilikti aityp otyrǵany belgisiz) «natspattardy» baspasóz betine shyǵarýǵa tyiym saldy. Sodan beri olar kórinbeidi, olar týraly eshteńe estilmeidi de».
Bul ekeýi (Sherbakov, Ahmetova. avt.) eýraziiashyldyqty quptaidy. Nurlan Ámrequlov degen qazaq bar qastarynda. «Eýraziialyq saiasi odaq qurylýy kerek» deidi olar.
Qazir olar óte ákki ádiske kóshken. Sońǵy kezderi «Gýmilev aitqan Eýraziialyq ideianyń negizinde Resei Qazaqstanǵa qosylýy kerek. Osylaisha bir kezgi uly Altyn Ordanyń shekarasyn qaita qalyptastyramyz» dep jatyr. Kúlkili bir jaǵynan. Endi olar ózderin «eýraziiashyl» emes, «ordintsy», ordalyqtarmyz, Shyńǵyshannyń urpaǵymyz» dep soǵyp jatyr.
– Tiisinshe, munyń bárin Taichibekov kórip-bilip otyr. Solai ǵoi?
– Árine. Qazir oǵan qaita til bitken. «Qoldaýshylarym qandai kóp, sizderge rahmet!» dep jazypty ótkende. Onyń aldynda ǵana tergeýshiniń aldynda qaltyrap, talyp qalǵan Táishibekov joq.
«Jyndyhanadan» shyǵa sala ol Jańaresei telearnasyna suhbat beripti. Iaǵni, separatisterge suhbat bergen. Onymen tildesken separatist-jýrnalist máz. «Biz mundaǵy ýkraindardyń, fashisterdiń tas-talqanyn shyǵardyq. Sen de qoryqpa. Kúres!» depti Ermekke. Mine, kórdińiz be?
– Taichibekovke qandai aiyp taǵylyp otyr?
– Oǵan Qylmystyq kodekstiń 174 baby, 2-shi tarmaǵy boiynsha «ultarazdyqty qozdyrdy» degen aiyp taǵýda. Bul durys emes. Bizde «Konstitýtsiialyq qurylymǵa qastandyq» degen bab bar, bilýimshe. Ata zańda qalai jazylǵan? «Qazaqstan shekarasy zańdy.Ony ózgertýge eshkimniń quqy joq» deidi. Taichibekov ne dep otyr? «Qazaqstan Reseige qosylýy kerek», «Qazaqta memleket bolmaǵan» degende, ol eldiń shekarasyn buzaiyq degendi ashyq aityp otyrǵan joq pa?
– Sizdińshe Taichibekovke qatysty sottyń sheshimi qandai bolady? Keibireýler onyń jazadan qutylyp ketýi ábden múmkin dep jatyr...
– Múmkin. Ony qoldap jazǵan petitsiiany oqysańyz shoshisyz. «Siz quqyǵy taptalyp jatqan orys halqy úshin kúresýdesiz» delingen. Erteń sottyń aldynda «Pýtin bizdi qorǵa, Qazaqstanǵa ásker kirgiz!» dep plakat ustaǵan bir top adam shyqsa ony reseilik arnalar, reseishil KTK men «Eýraziia» birden qaǵyp áketedi. Arty úlken daýǵa ainalýy da ǵajap emes. Mundai jaǵdaida bizdiń bilik yǵyp qalmai ma? Másele osynda.
Qorqynyshtysy, bul isten Kreml habardar. Tergeý isine osyndaǵy Resei elshiligi qysym jasap jatyr. Al Taichibekovke jaqtasyp otyrǵandar Resei elshiligimen tyǵyz jumys isteidi.
Mynany túsiný kerek, bul ánsheiin Taichibekov pen Isaevanyń arasyndaǵy arazdyq emes. Bul reseishil jýrnalisterge, Kremldiń qaýipti ideologiiasyna qarsy kúres.
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
