Ónerdiń qai salasynyń bolsa da ózindik teoriiasy bar. Árine, ol da ainymaly, ózgermeli. Keshegi keńestik kezeńde qalanǵan ónertanýshylyq mektep - báribir búgingi ýaqytqa jaýap bere almaidy. Aitalyq, ádebiettaný ǵylymynda qyzyl imperiianyń ideologiialyq boiaýy qoiýlyǵy sondai, árbir shyǵarmanyń astarynan qoǵamdyq, áleýmettik máselelerdi izdeitin, sol arqyly keńestik júiege qyzmet etkizýge urynǵan tom-tom taldaýlar, dissertatsiialar, syni eńbekter jeterlik. «Keńestik shyndyqtyń» kesirinen qanshama shyǵarmalar kórkemdik turǵydan aqsady deseńizshi. Ádebiettaný ǵylymy solai qurylǵandyqtan, qalamgerler de birte-birte sanaly túrde ár shyǵarmasyna keńestik «mentalitetti» kirgizýge tyrysqan. Bul sol dáýirde ómir súrgen qai aqyn-jazýshynyń shyǵarmalaryn oqysańyz da baiqalady. Bul ótken dáýirdi joqqa shyǵarý emes, olardy kinálaý da emes, bul bar bolǵany olardyń qandai dáýirde ómir súrgenin eske alý ǵana. Demek, ádebiet teoriiasynyń qalamgerlerdiń qalyptasýyna jasar yqpaly bólek. Bizdiń aitpaǵymyz, ádebiettegi búgingi synnyń máselesi. Iia, ádebiet teoriiasy kemeldenbei, ádebi sananyń kemeldenýi, jetilýi neǵaibyl. Biraq, eń ókinishtisi, bizdegi ádebi sana ótken ǵasyrdyń belortasyndaǵy núktesinen áli jylji qoiǵan joq. Sonda búgingi synshylarymyz, ádebiettanýshylarymyz, bildei bir akademiianyń múiizi qaraǵaidai akademikteri men doktorlary, ǵylym kandidattary qaida qalady deisiz ǵoi. Keshirersiz, eger Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵynyń ópshelesinde jańa ǵylym kandidattary, doktorlar men akademikterdiń sany artsa, ol osy saladaǵy airyqsha izdenistiń, zamanǵa beiimdelýdiń, jańa sanany qalyptastyrýdyń kóirinisi emes. Bul da keshegi jańarmaǵan sanamen, jańarmaǵan teoriiamen júzege asqan búgingi «jetistigimiz». Tursyn Jurtbai aǵamyzsha aitqanda, «jalǵan ǵylymnyń» jarqyn úlgisiniń bir parasy. Ádebiettaný biraz kemshilikterden, «qyzyl shapanynan» arylǵan shyǵar. Biraq qazir biz «sary shapan» kiip aldyq ta, «biz jańardyq» dep jar saldyq. Múlde olai emes. Bul sózime kelispeseńiz, aityńyzshy, bizde dál qazirgi ýaqytta ádebi protsesti elep-eksheýge qaýqarly kim bar? Meniń esime eshkim túspei tur.
Tursynjan Shapai aǵamyzdy ataýyńyz kúmánsiz. Óz basym Tursynjan aǵanyń sarkazmdik sheneýmen jazylǵan biraz maqalalaryn, kórkem áńgimelerin bilemin jáne shyǵarmashylyq álemimizdegi ózindik ornyn da joǵary baǵalaimyn. Degenmen, sońǵy kezderi zerdeli maqalalaryn kóre almai júrmiz. Burynǵydlarynyń kóbinde eski saryn basym. Ámirhan Meńdeke me? Joq. Sebebi, ol kisi de ár shyǵarmanyń astarynan qoǵamnyń túitkildi máselelerin, dertin, sony qalai jetkizgenin izdeýden aryǵa bara alǵan emes. Shyǵarmanyń ózi aityp turǵandy «O, mynany aityp tur ǵoi» deý bizdińshe, ádebiet synshysy kóterer júk bolmasa kerek. Bul belgili bir shyǵarmany ala otyryp, ózińniń kúndelikti qoǵamnan kórgen-bilgenińdi, kókiregińdegi zapyrandy oqyrmanǵa jetkizýdiń eń ońai tásili ǵana. Sońǵy kezderi «Ádebiet synshysy» degen tirkesti familiialarynyń sońyna tirkep júrgen biraz qalamgerlerdi osyǵan jatqyzýǵa bolady. Amangeldi Keńshiliktiń «Sóz patshasy» atty kitabyn oqyp otyryp, buǵan kóziń jete túsedi. Sonda qazaqtyń aqyndarynyń bári qoǵamymyzdy minep-synap, ashy óksigin aqtaryp júrgen boldy ǵoi dep oilaýyńyz da kádik. Áýeli ádebiettiń áý bastaǵy mindeti ne edi? «Aqyndar óz qoǵamyn jyrlamai, onyń qaltarys-bultarysyndaǵy keleńsiz jaittardy búkpesiz aitpai, qalai aqyn bolady» deýińiz múmkin. Durys aitasyz. Biraq bul aqyndardyń azamattyq pozitsiiasy ǵana. Ony óziniń maqalalarynda aitsa, jerine jetkize sóz etse quba-qup. Áitpese, aiǵai-attannyń bári óleń bolsa, ekiniń biri aqyn bolyp shyǵýǵa quqyly. Bul jaily toqtalyp otyrǵan sebebimiz, osy sekildi «syni maqalalardyń» kóptiginen qazir oqyrman qaýym shatasyp bitti. Olar óleńnen kórkemdik, astarlylylyq, oilylyq, kerek deseńiz, kúńgirttik izdep áýre bolmaidy. Ym men meńzeýdi qajetsinbeidi.Odansha Pálenshe Túgensheev qusap qoǵamnyń irińdi tustaryn nege ashyqtan ashyq irep-irep tastamaidy dep jatyp kep sógedi. Bul kieli poeziianyń ashy bolsa da qazirgi oqyrmandar sanasyndaǵy kórinisi. Aitys pen jazba poeziianyń kóterer júgi, ereksheligi múldem basqa ekenin de umytyp qaldyq. Buǵan eń basty kináli de ózimiz. Ádebi synnyń múldem joqtyǵy. Biz qara tanyǵannyń bári kórkem ádebietti tushynyp oqyp, onyń astaryna úńilip, jan-dúniesine kerektisin izdeýge mindetti emes ekenin de bilemiz. Áńgime olar týraly emes. Bizdiki ádebietke jańadan kelip jatqan jas býyn ókilderiniń ádebi túisigin jetildirý úshin ádebiet teoriiasynyń, ádebi synnyń asa qajettiligin sóz etý. Muny durys jolǵa qoimaiynsha, myna álaýlaiymyzben júrer bolsaq, aldaǵy onshaqty jylda qazaq ádebietinen tolyqqandy kórkem shyǵarma kútý bekershilik.
Biz qara tanyǵannyń bári kórkem ádebietti tushynyp oqyp, onyń astaryna úńilip, jan-dúniesine kerektisin izdeýge mindetti emes ekenin de bilemiz. Áńgime olar týraly emes. Bizdiki ádebietke jańadan kelip jatqan jas býyn ókilderiniń ádebi túisigin jetildirý úshin ádebiet teoriiasynyń, ádebi synnyń asa qajettiligin sóz etý. Muny durys jolǵa qoimaiynsha, myna álaýlaiymyzben júrer bolsaq, aldaǵy onshaqty jylda qazaq ádebietinen tolyqqandy kórkem shyǵarma kútý bekershilik.
Qaita arnamyzǵa túselik. Taǵy kim bar? Ámirhan Balqybek aǵamyzdyń biraz maqalalarynan habardarmyz. Ol kisiniń ádebi maqalalary negizinen salystyrmaly túrde jazylatyndyqtan, oqyrmandy oilylyqqa, kóp bilýge jeteleitini daýsyz. Alaida ol ádebiet synshysy ekendigin bildirmeidi. Tanym men túisikke súiene otyryp, tarihi oqiǵalardyń astaryna súńgý arqyly belgili bir shyǵarmalardy túsindirýge bolatyndyǵy aiqyn. Dese de, kórkem ádebiettiń qyry men syry myń qatpar bolǵandyqtan, taza synshylyq dástúr kerek. Bizde ondai mektep múldem joq desek te bolatyndai. Asqar Súleimenovtyń airyqsha maqalalaryn, Muqametjan Qarataevtyń keibir eńbekterindegi izdenis soqpaqtaryn, Zeinolla Serikqalievtiń degdar syndaryn, Ábish Kekilbaevtyń belgili qalamgerlerge arnalǵan sanaýly maqalalaryn qospaǵanda, bizde ádebiet teoriiasy áli qalyptasqan joq dep kesip aitýǵa negiz bar. Táýelsizdik jyldarynda óz basym oqyp tushynǵan maqalanyń biri Talasbek Ásemqulovtyń «Abaidyń uly jumbaǵy» atty kólemdi taldaýy men Ardaq Nurǵazyulynyń «Jumeken Nájimedenov» atty aqyn óleńderin paiymdaýy. «Abaidyń uly jumbaǵyn» oqysańyz buryn siz oqyp júrgen sanańyzdaǵy Abaidyń ózińiz oilaǵannan anaǵurlym tereńde ekenin bile túsesiz jáne aqyn shyǵarmashylyǵyna úńilý úshin onyń árbir sóziniń mán-maǵynasynyń kókeiińizdegi máninen áldeqaida aryda jatqanyn bajailaisyz da, ózińizdiń tym taiaz oilaitynyńyzǵa nalisyz. Senbeseńiz, oqyńyz! Ókinbeitinińizge kepildik beremin. «Jumeken Nájimedenov» atty maqala Jumeken týraly jazylǵan barlyq syni maqalalardyń ishindegi eń úzdigi dep ashyp aitýǵa bolady. Á. Kekilbaevtyń «Meniń topyraǵym» atty aqyn jyr jinaǵyna jazǵan alǵysózine para-par jańa taldaý men paiymdaýdyń tosyndyǵy ushtasqan. Osyndai biren-saran maqalany ǵana ataýǵa bolatyn shyǵar. Ondai tanymdyq-filosofiialyq turǵydan jazylǵan taldaýlardyń azdyǵy ádebi synnyń jutańdyǵyn kórsetedi. Sondyqtan da bizdegi ádebiettaný ǵylymy kórkem ádebiettiń kókjiegin barlaý úshin jas synshylardy daiyndaýlary kerek. Olarǵa eń aldymen belgili bir shyǵarmany taldatpas buryn «Qazaq ádebiettanýynyń akademiialyq jinaǵyn» qurastyryp, airyqsha biik órede jazylǵan maqalalardy oqytqan abzal-aq (QazUÝ-degi «Ádebiettaný» mamandyǵy boiynsha bitirgenderdiń ádebi ortaǵa aralaspaq túgil, oqý bitirgesin izim-ǵaiym bolatyndyǵy, bizdegi oqý oryndarynyń kásibiliginiń qai deńgeide ekenin bildredi. Ol bólek áńgime). Ol jinaqqa «synshy» ataǵyn alǵandardyń báriniń jazǵan dúniesin tirkemei, sanaýly, qadaý-qadaý maqalalardy iriktese, jarasar edi.
Olarǵa eń aldymen belgili bir shyǵarmany taldatpas buryn «Qazaq ádebiettanýynyń akademiialyq jinaǵyn» qurastyryp, airyqsha biik órede jazylǵan maqalalardy oqytqan abzal-aq (QazUÝ-degi «Ádebiettaný» mamandyǵy boiynsha bitirgenderdiń ádebi ortaǵa aralaspaq túgil, oqý bitirgesin izim-ǵaiym bolatyndyǵy, bizdegi oqý oryndarynyń kásibiliginiń qai deńgeide ekenin bildredi. Ol bólek áńgime). Ol jinaqqa «synshy» ataǵyn alǵandardyń báriniń jazǵan dúniesin tirkemei, sanaýly, qadaý-qadaý maqalalardy iriktese, jarasar edi.
Aita bersek sóz kóp. Búgin poeziiamyz órkendep, damyp ketti deitinder barshylyq. Ol qalai damydy, qai baǵytta damyp barady, negizgi ereksheligi, burynǵy poeziiadan artyqshylyǵy iaki kem tusy qaisy degenge eshkim jaýap bermesten, osylai aitady. Tynyshtyqbek pen Esenǵalidyń mektebinen túlegen biren-saran jastyń jaqsy óleń jazǵany shyndyq shyǵar. Áitkenmen, tutas, tolymdy, aýqymdy keńistigi bar qai jasty ataýǵa bolady? Menińshe, ártúrli soqpaqtyń barlyǵy jaqsy. Biraq izdenistiń iirimine súńgý úshin de durys baǵyt-baǵdar kórsetetin bógenaiy bólek taldaýlar, tanymdyq máni zor maqalalar kerek-aq. Eger solai bolǵanda, búginde ózin «Álemdik órede jazamyz» dep oilaityndardyń talaiynyń jeli shyǵar edi áldeqashan. «Ańqaý elge aramza molda» bolýdyń ádebiet úshin ótkinshi ǵana kezeń ekenin túsiner de edi...
Sonymen, bul týraly aita bersek, taýsylmaityn áńgime bar: ol jas qalamgerlerdiń ádebi biliktiligi men bilim deńgeiiniń tym taiazdyǵy, aýdarma máselesiniń júiesizdigi, aýdarlyǵan úzdik týyndylardyń artyqshylyǵyn, ár eldegi ádebi álemniń ózindik ereksheligin kórsetýge shorqaqtyǵymyz, shetel ádebieti dese «Olar bizdiń qasymyzda kim edi?» dep jóndi-jónsiz muryn shúiiretindigimiz, búgingi álemdegi ádebi aǵymdardyń aiaq alysynan maqurymdyǵymyz, aǵym dese boldy, túrpidei jyiyrylatyn «shartty reflekstiń» paida bolýy, áńgimeniń álqissasyn «Dúniede orys ádebietinen uly ádebiet joq» dep bastaýǵa beisanaly túrde beiimdiligimiz, onda da ótken ǵasyrdyń 50 jyldarynan bergi álem ádebietin tam-tumdap qana biletinimiz, Filologiia fakýltetiniń stýdentteri Muhtar, Ǵabit, Sábit, Muqaǵalidan bergi ádebi býynnyń shyǵarmashylyǵynan habarsyzdyǵy, mektepte ádebietten sabaq beretin ustazdardyń qazirgi qazaq ádebietinen eshteńe bilmeitindigi, ádebi oqýlyqtardyń keńes kezeńindegi kúiinshe qalýy, ádebi protsestiń kórkemdik kókjiekpen emes, tamyr-tanystyq deńgeide qalyptasýy, ádebi basylymdardyń «shóp pen shóńgeni» ajyratpastan oqyrmanǵa birdei usyna beretindigi, talǵam tarazysynyń múldem teńshelimsizdigi, t.b. osylardyń bárin retke keltirer tetiktiń joqtyǵy men ádebi sanany qalyptastyrýǵa, jańartýǵa kerekti ádebiettaný ǵylymynyń baiaǵy eski úlgide bolýy. Bulardyń árbiriniń ózindik máseleleri shash-etekten. Júiesizdiktiń meilinshe «órkendeýi» ádebi ortany «Avgiidiń atqorasyna» ainaldyrǵany jasyryn emes.
Filologiia fakýltetiniń stýdentteri Muhtar, Ǵabit, Sábit, Muqaǵalidan bergi ádebi býynnyń shyǵarmashylyǵynan habarsyzdyǵy, mektepte ádebietten sabaq beretin ustazdardyń qazirgi qazaq ádebietinen eshteńe bilmeitindigi, ádebi oqýlyqtardyń keńes kezeńindegi kúiinshe qalýy, ádebi protsestiń kórkemdik kókjiekpen emes, tamyr-tanystyq deńgeide qalyptasýy, ádebi basylymdardyń «shóp pen shóńgeni» ajyratpastan oqyrmanǵa birdei usyna beretindigi, talǵam tarazysynyń múldem teńshelimsizdigi, t.b. osylardyń bárin retke keltirer tetiktiń joqtyǵy men ádebi sanany qalyptastyrýǵa, jańartýǵa kerekti ádebiettaný ǵylymynyń baiaǵy eski úlgide bolýy.
Ádebi basylymdar demekshi, elimizde ne kóp, ádebi basylymdar kóp. Árkim áline qarai shabatyny túsinikti bolsa da, oqyrman izdep, ár sanyn kútip oqityn birde-bir basylym joq. Kórkem proza men poeziiany úiip-tógip bergenimen, sol jariialanǵan shyǵarmanyń ózgesheligi men kemshin tustaryn týraly tis jarmaidy. Mundaida oqyrman úshin Ábish Kekilbaevtyń povesi men keiingi jas jazýshylardyń jyn-shaitandar týraly talǵaýsyz áńgimeleriniń aiyrmashylyǵy joqtai kórinýdi múmkin. Qajet deseńiz, kórkem mátinniń biregei úlgisi derlik Ábish aǵamyzdyń «Hansha-dariia hikaiasy» emes, jastardyń ibilistermen bi bilep, arýaqtarmen súiisetin «poshymy bólek» «týyndylary» anaǵurlym qyzyq bolýy da ǵajap emes. Kimniń qalai jazatyny óz erkinde desek te, talǵam óspeiinshe, ádebiettiń ósýi de qiyn ekendigin eske sala ketý bizdiki. Al taza ádebi protsesti baqylap otyratyn, aǵy men qarasyn, asyly men jasyǵyn anyqtaityn gazet ne jýrnal joq. Jazýshylar odaǵynyń quryltaishylyǵymen tórt-bes jyldan beri «Syn» degen jýrnal shyǵyp keledi. Bas redaktory - Baqyt Sarybala. Ádebi protsesti baqylap-barlap otyrsyn dep arnaiy osy jýrnaldy shyǵarǵan bolýlary kerek. Biraq jýrnaldyń aty bar da, zaty joq. Basylymdarǵa shyqqan birer maqalany toptastyryp berýden uzai almai keledi. Joǵarydaǵy tolyp jatqan ádebi problemalardyń ózegine ózinshe úńilip, jastar arasynan synshylardy tárbieleý, ádebiettanýshylardy ósirip shyǵarýǵa tiisti basylymnyń búgingi óresine qarap ózegińe órt túsedi...
Ádebiettaný jańarmai, jańa estetikalyq orta qalyptaspai, bizdiń ádebiet órkendemek emes. Biz qazaq tilin ózimizge moiyndatý úshin kúresýge tiis halyqqa ainaldyq. Orystildi qaýymdy qazaq tiliniń qudiretine tabyndyrý úshin, sheteldi aitpai-aq qoialyq, ózimizdegi ózge ulttardy uiystyrý úshin qazaq ádebietiniń intellektýaldyq óresi myǵym, ózgelerge úlgi bolarlyq sapaǵa jetýi kerek. Qazirshe ol múmkin emestei kórinedi...
Alash AHMETBEK
