"Qalam terbesem dep kópten beri oilanyp júrgenmin. Memlekettik qoldaý aqshaǵa ie bolǵan ekinshi deńgeili bankter týrasy haqynda. Óitkeni bul týraly árkim árqalai jazyp, árqaisysy ony ózinshe túsinip júr. Shyntýaitynda, ekinshi deńgeili bankterge kezinde memleket kóóóóópppp kómek kórsetti". Bul mańdaǵy jasyryn tsifrlar týraly shynaiy aqparat usynǵan qarjyger Ǵalym Qusaiynovtyń jelidegi jazbasy osylai bastalady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Shartty túrde berilgen kómek aqshany úsh kategoriiaǵa bólip qarastyrýǵa bolady:
- Tikelei memlekettik kómek
Bul memlekettiń bankterge Ulttyq Bank nemese kvazimemlekettik kompaniialar arqyly berilip, ary qarai qaita baǵalaý arqyly bankterge edeýir paida ákelgen aqsha.
- Problemalyq kreditter qorynyń (PKQ) problemalyq aktivterdi satyp alýy
Bul jaǵdaida paida PKQ aktivterdi nominaldy quny boiynsha satyp alý esebinen paida boldy, al olardyń naqty quny aitarlyqtai tómen edi jáne rezervterdi esepteý arqyly bankterdiń balanstarynda kórinis tapty. Rezervterdi taratý qosymsha paida ákeldi jáne kapitaldy ulǵaitty.
Máselen, problemalyq aktivti bank 1 mlrd teńge dep kórsetti, al onyń naryqtyq quny shyntýaitynda 200 mln teńge bolatyn. Biraq bank 800 mln teńgege rezerv qurdy nemese aýditorlardy onyń 1 mlrd teńge turatyndyǵyna sendirdi. Memleket mundai aktivti 1 mlrd teńgege satyp aldy, al bank 800 mln teńge mólsherinde paidany ielendi. Mundai operatsiialar arqyly bankterdiń qansha paida tapqanyn baǵalaý qiyn, biraq meniń oiymsha, nominaldy qunnyń kem degende 70%-y bolýy kerek.
- Ártúrli memlekettik baǵdarlamalar arqyly janama qoldaý, negizinen jeke tulǵalar úshin
Buǵan valiýtalyq ipotekalyq nesielerdi qaita qarjylandyrý baǵdarlamasy, HÁOT nesielerin qaita qarjylandyrý, tutynýshylyq nesielerdi 300 myń teńgege deiin esepten shyǵarý jáne t.b. jatqyzýǵa bolady. Bul jaǵdaida bankter nesielik portfelderdiń sapasyn jaqsartty, óitkeni problemalyq qaryz alýshylar qaita qarjylandyrý nemese esepten shyǵarý arqyly qaryz kólemin azaitty, al bankter problemalyq nesielerdi qysqartty jáne qosymsha rezervterdi taratýy nemese jasamaýy múmkin.
Eger barlyq memlekettik kómek baǵdarlamalary tsifrlandyrylsa, soma óte úlken bolady. Sondyqtan barlyǵyn jiliktep, bólek qarastyraiyq. Aldymen tikelei kómekti nazarǵa alaiyq: memlekettik kómek aqsha qalai esepteldi jáne ony búginderi merziminen buryn qaitarý qalypty jaǵdai dep sanalady?
Resmi túrde Ulttyq banktiń enshilesi "Qazaqstannyń ornyqtylyq qory" arqyly jalpy somasy 700 mlrd teńge bolatyn baǵdarlamaǵa jeti bank qatysty (Bank RBK — 240 mlrd, Eýraziialyq Bank — 150 mlrd, ATF jáne Tsesnabank — 100 mlrd, TsentrKredit Banki — 60 mlrd jáne Nurbank — 47 mlrd). Buǵan Halyq bankke satylmai turǵanda memlekettik qaǵazdar tetigi arqyly 1 trln teńge jáne Problemalyq nesieler qorynan 250 mlrd teńgeniń depoziti arqyly jiyntyǵynda 1 250 mlrd teńgege arzan qorlandyrýǵa qol jetkizgen Qazkommertsbankke berilgen kómek aqshany da qosý kerek. Onyń ózinde Qazkommertsbank pen Tsesnabankten Problemalyq nesieler qory mámile aldynda problemalyq aktivterdi satyp alǵanyn eseptemegende (bul týraly bólek aitamyn).
Sondai-aq, Tsesnabank kvazimemlekettik sektordan arzan depozitter aldy, al Bank RBK DSFK (arnaiy qarjy kompaniiasy) arqyly óz mindettemelerin kvazimemlekettik sektor 15 jylǵa tómen mólsherlememen shamamen 335 mlrd teńgege satyp alǵan obligatsiialarǵa aýystyrdy.
Nominaldy somalar aitarlyqtai kóp, biraq naqty memlekettik kómek bankterdiń arzan qorlandyrýdan alǵan paidasynyń mólsherimen ǵana esepteledi. Máselen, qaita baǵalaýǵa jatatyn qorlandyrýdyń jalpy kólemi 0,7 trln teńgeni qurady delik. 2017 jyly osy jaǵdailar bolyp jatqanda bazalyq mólsherleme 11% shamasynda boldy, al bankter memleketten alǵan kómek aqshanyń barlyǵyn jyldyq 14% shamasymen qaita baǵalady. Bul ár bankke kómek aqshanyń nominaldy qunynan shamamen 60% paida ákeldi. Qaradúrsin eseppen alsaq, 0,7 trillion teńgeden bankter kapitalyn bir demde ulǵaityp, 420 mlrd teńge paida tapty.
Is júzinde qaita baǵalaý esebi kelesidei: memlekettik kómek 15 jylǵa jyldyq syiaqy mólshermesi 4%-ben berildi. Eger bankter naryqtyq mólsherlememen qaryz alsa, bul aradaǵy jyldyq mólsherleme 14% bolar edi. 10% aiyrmashylyq — bul yqtimal paida. Halyqaralyq qarjylyq esep standarttary (HQES) boiynsha birden ony 15 jylǵa shaǵyp jiberseńiz, qansha paida bolǵanyn kórýge bolady. Biraq, sonymen birge bolashaq kiristerdi diskonttaý qajet, al qaryz balansta nominal boiynsha emes, ádil quny boiynsha kórsetiledi. Bylaisha aitqanda, balansta 420 milliard paida jáne jyldyq 14%-ben mólsherlememen 280 milliard teńge qaryz bolady.
Budan keiingisi tipti qyzyq: 2022 jyly bazalyq mólsherleme 16%-ǵa deiin ósti, al naryqta osy tiptegi qorlandyrýdyń jyldyq mólsherlemesi 18%-ǵa jýyq bolar edi. Biraq bankter 4%-ben qaryzdy tóleýdi jalǵastyrýda jáne jyl saiyn qosymsha 4% paida tabýda (18-14%). 280 mlrd teńge qaryzdyń úsh jyly ≈34 mlrd teńge, al qalǵan 10 jyl ishinde — nominalda taǵy 112 mlrd teńge (diskonttaýdy esepke almaǵanda).
Osylaisha, bankter stavkalardyń ósminen de qosymsha paida tabýda.
"Biraq bul retteýshi organ stavkalaryn shektegen aǵymdaǵy shottar men valiýtalyq depozitter arqyly bankterdiń alatyn paidasymen salystyrǵanda túk bolmai qalady. Bankter shamamen 7 trln teńgeni nóldik paiyzben ustaidy jáne 2019 jyldan bastap odan shamamen 3,5 trln teńge tabys tapty, bul kez kelgen memlekettik kómek kóleminen edáýir asyp túsedi. Ári osy tabys kózi áli jumys istep jatyr, óitkeni retteýshi organnyń bul teńgerimsizdikterdi joiýǵa degen yntasy túk baiqalmaidy",dep jazady Ǵalym Qusaiynov óziniń Telegram arnasynda.
Aita ketsek, 2025 jylǵy 11 tamyzda Bank TsentrKredit (BTsK) Qazaqstannyń bank sektorynyń qarjylyq turaqtylyǵyn arttyrý baǵdarlamasy aiasynda memleketten alynǵan 30 mlrd teńgeni merziminen buryn qaitarǵany habarlanǵan. Sondai-aq saitymyzda "Ulttyq Banktiń bankter úshin MRT kólemin arttyrýdyń artynda ne turǵany belgili boldy" degen maqala jariialanǵan bolatyn.
