– Takir Ospanuly, sońǵy jyldary elimizdegi bilim berý, sonyń ishinde pedagog mamandardy daiarlaýǵa qatysty kóptegen is-sharalar qabyldanǵanyn bilemiz. Bul ister bastalǵanda Bilim jáne ǵylym ministrliginde jumys istep, biraz iske ózińiz bastamashy boldyńyz. Qazirgi tańda Abai atyndaǵy QazUPÝ-ge rektor bolyp taǵaiyndalyp, ózińizge tanys isti ary qarai jalǵastyryp jatyrsyz. Pedagog mamandardy daiaarlaýǵa qatysty memlekettik deńgeige qolǵa alynǵan is-sharalardyń basy-qasynda júrgen maman retinde aityńyzshy, atqarylǵan sharalar óz nátijesin berdi me?
– Pedagog mamandardyń, sonyń ishinde bilim berý salasyna qatysty Táýelsizdik jyldary kóptegen is-sharalar qabyldanyp, iske asty. Onyń bári qazirgi tańda óziniń nátijesin berip, jemisin jep otyrmyz. Jalpy bul suraqqa birneshe baǵytta jaýap bergen jón dep esepteimin.
Kez kelgen saladaǵy menedjmentke qatysty mynadai uǵym bar. Qandaida bir qolǵa alynǵan reformalardyń nátijesine sai sol salany basqarý júiesi qalyptasady. Osy turǵydan alyp qarasaq, Elbasynyń syndarly saiasaty men bilim salasyna erekshe kózqarasynyń arqasynda táýelsizdik jyldary bilim berý salasynda júrgizilgen reformalardyń nátijesi retinde Qazaqstanǵa tán bilim berý júiesin basqarý isi qalyptasty. Bul – tolyqtai ózimizdiń mamandardyń qajyrly eńbeginiń arqasynda qol jetkizgen jetistik dep aitýymyzǵa tolyq negiz bar.
Bilim berý júiesiniń negizgi eki elementi bar. Birinshisi – oqýshy bolsa, ekinshisi – ustaz. Oqýshy men ustaz bolmaǵan jerde bilim berý júiesi bolmaidy.
Sondyqtan bizdiń bilim berý salasyna jaýapty organdar zaman talabyna sai ustazdardy daiyndaýǵa ondaǵan jyldardan beri aiyryqsha kóńil bólip, bul baǵytta kóptegen is-sharaldardy júzege asty.
Qazirgi tańda Qazaqstannyń orta bilim berý salasynda 300 myńnan astam ustaz shákirt tárbielep, bilim berý salasynda eńbek etýde. Al olardyń qatary jyl saiyn 4-5 myń joǵary oqý oryn bitirgen pedagog mamandarmen tolyǵyp otyrady.
Osy 300 myń kadrdyń ár bes jyl saiyn biliktiligin arttyryp, zaman talabyna sai shákirt tárbieleýge múmkindik týǵyzý bilim berý salasyndaǵy eń mańyzdy jumystardyń biri. Iá, arnaiy nusqaýlyqtar, udaiy bolyp turatyn jinalystar ustazdardyń biliktiligin arttyrýǵa asa qatty yqpal etpeidi.
Memleket shalǵaida, tipti qala ishindegi ustazdarǵa búgingi zamannyń bilimin jetkizý úshin árbir bes jyl saiyn ustazdardyń biliktiligin arttyrý is-sharalaryn uiymdastyryp keledi. Óz basym muny bilim berý salasyndaǵy mańyzdy shara dep aitar edim. Bizder Táýelsizdik jyldary Qazaqstan jaǵdaiyna sai keletin osyndai ortalyqtar quryp, olardy qajetti ádistemelik qurylǵylarmen qamtamasyz ettik.
Iá, bul jumystardy iske asyrý barysynda biraz kemshilikterdiń ketýi múmkin. Biraq bizder ustazdardyń zaman talabyna sai biliktiligin jetildirý isin tolyqtai aiaqqa turǵyzdyq. Budan basqa elimizdiń barlyq oblystarynda «Órleý» biliktilikti jetildirý ortalyqtary quryldy. Osy rette ustazdardyń biliktiligin arttyrý ortalyqtary zaman talabyna sai damytý udaiy júrgizilip otyratynyn aityp jatýdyń qajeti joq shyǵar.
Osydan birshama ýaqyt buryn elimizde Nazarbaev ziiatkerlik mektepteri quryla bastady. Sol kezde osy bilim berý mekemeleriniń janynda zaman talabyna sai oqý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne pedagog mamandardyń biliktiligin arttyrý máselesine airyqsha kóńil bólindi. Bul rette tiisti mamandar damyǵan elderdiń bilim berý júiesindegi ozyq is-tájiribelerimen tanysyp, olardyń Qazaqstanǵa qajetti tustaryn alyp, ustazdardyń biliktiligin kóterýdi qamtamasyz etetin oqý baǵdarlamalaryn daiarlap shyǵardy.
Sonymen qatar, 2012 jyldan bastap Abai atyndaǵy QazUPÝ-de pedagogikanyń barlyq mamandyqtary boiynsha jańa bilim baǵdarlamalaryn daiyndaý qolǵa alynǵanyn da aita ketýimiz kerek. Qazirgi tańda bizdiń túlekter mektepterge jańa bilimdi aparyp, engizetin negizgi kúshke ainaldy. Sonymen qatar sońǵy on jyldan beri elimizdegi orta mektepterde aǵylshyn tilinde bilim berý isiniń qolǵa alynýy da mańyzdy bastama dep esepteimin.
– Maman daiyndaýda qandai máselelerge kóńil bólinedi?
– Maman daiyndaýda negizigen oqý baǵdarlamasyna, oqýshyǵa sabaq beretin ustazǵa jáne túrli ádistemeler men tehnologiialarǵa basa kóńil bólinedi. Táýelsizdik jyldary elimizdegi bilim berý júiesin damytýǵa qatysty memlekettik deńgeide birneshe baǵdarlamalar qabyldanyp, iske asty. Qazirgi tańda elimizdegi orta býyndy bilim beretin mektep ustazdarynyń aqparattyq tehnologiialardy paidalanyp, oqýshylarǵa bilim berip jatqany osy baǵdarlamalardyń nátijesi dep aitýǵa bolady.
Sonymen qatar Abai atyndaǵy QazUPÝ-de pedagog mamandardy daiarlaýǵa qoldaý kórsetetin oqý jáne ǵylymi ádistemelik birlestik jumys istep, onyń is-tájiribesi elimiz boiynsha pedagog mamandar daiarlaityn oqý oryndarǵa taralýda. Munyń bári bilim berý salasynda qol jetkizgen basty tabystarymyz dep nyq senimmen aita alamyn.
– Sizdiń áńgimeńizden Táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń ózine tán bilim berý júiesi qalyptasqanyn ańǵarǵandai boldym. Biraq bilim salasyna jaýapty mekemelerdiń osy baǵytta atqarǵan jumystaryn qoǵamdyq orta tiisti deńgeide túsine almai otyrǵanyda jasyryn emes. Osy rette kópshilik qaýymnyń bilim berý salasyna qaratyp aitylǵan syni-pikirine qatysty ne aita alasyz?
– Eger mamandardyń kózqarasymen, iaǵni, institýtsionaldy turǵydan qaraityn bolsaq, Qazaqstannyń bilim berý júiesi tolyqtai qalyptasty dep aitýymyzǵa bolady. Jańa júieniń Keńes zamanyndaǵy júiege múlde uqsamaidy. Jańa arnaǵa bet burǵanyn kimde bolsa, túsinedi.
Búginde elimizdegi ýniversitetter, kolledjder, mektepter men balabaqshalar jańa baǵytta jumys istep jatyr. Olardyń eski Keńestik júieden ketkenin bilim salasynda jetildirýge qatysty qabyldanǵan zańnamalar, oqý baǵdarlamalary, ustazdar daiarlaityn ǵylymi ádistemelerimiz, ortalyqtardyń jumysy aiqyndai túsedi. Muny Táýelsiz eldiń óziniń bilim berý júiesi dep aitýǵa tolyq qaqymyz bar.
Al osy dúnielerdi qalyptastyrý, olardy udaiy jetildirip otyrý ońai sharýa emes ekenin kópshilik túsinýi kerek. Osy rette buǵan deiingi bilim berý júiesinen Ulttyq bilim berý júiesine úilesetin ádis-tásilderdi qabyldap, olardy zamanaýi dúnielermen ushtastyryp, óz jolymyzdy qalyptastyrdyq. Onyń ústine Táýelsizdik jyldary pedagogika salasy boiynsha ǵalymdarymyz eńbektenip, ózderiniń didaktikalyq jáne ǵylymi-ádistemelik ideialaryn usynǵanyn da eskerýimiz kerek.
– Qazaqstanda shaǵyn jinaqty mektepterdiń máselesi ózekti ekenin bilemiz. Shalǵaida jatqan mektepterdiń zaman kóshinen qalyp qoimaýy úshin qandai jumystar atqarylǵanyn taldap aityp berseńiz?
– Shaǵyn jinaqty mektepterdiń jumysyn jandandyrý – bilim berý salasyndaǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy bilim oshaqtarynyń 40 paiyzyn osy shaǵyn jinaqty mektepter quraidy. Osy bir jaittan-aq bilim berý salasyna elimizdiń geografiialyq ornalasýy áser etetinin baiqaýǵa bolady.
Dúniejúzinde jer kólemi shaǵyn memleketterde mundai másele bolmaidy. Sondyqtan bizder shaǵyn jinaqty mektepterdiń máselesin sheshýde elimizdiń ereksheligin nazarǵa alyp, sheshim qabyldaýdyń mańyzy zor.
Shaǵyn jinaqy mektepterde bilikti ustazdardyń jetispeýshiligi, bala sanynyń tómen bolýy syndy ózine tán máseleleri bar. Mundai mektepterge bilim berý salasyndaǵy ozyq tehnologiiany birden jetkizý isinde de kóptegen qiyndyqtar kezdesedi. Bul Qazaqstannyń bilim berý júiesiniń ózindik ereksheligi desek bolady.
– Rektor myrza, jas urpaqtyń boiyna ulttyq tárbieni sińirýdiń mańyzy jaiynda aitsańyz?
– Oryndy suraq. Bizder oqýshylardyń boiyna ulttyq ereksheligimizdi mektep jasynan bastap sińirýdiń mańyzy zor. Bul úshin Ahmet Baitursynov bastaǵan Alash arystarynyń muralaryn jastardyń kókeiine qonymdy etip jetkizýimiz kerek. Sondyqtan olardyń eńbekterin bala uǵymyna sai, pedagogikalyq deńgeide zertteýdyń mańyzy zor. Al muny biz eshqandai shetelden ákele almaimyz. Osyny jete túsingen pedagog ǵalymdarymyz Alash arystarynyń muralaryn keń kólemde zerttep jatyr. Balalardyń boiyna ulttyq ereksheligimizdi sińirýde pedagog mamandarymyzdyń sol eńbekterin keńinen paidalanyp jatyrmyz.
Osyndai jaittar ózimizdiń ulttyq negizimizdi tanýǵa túrtki bolady. Al Ulttyq negiz elimizdiń órkendep, damýynyń negizgi katalizatory ekenin umytpaýymyz kerek.
Jalpy balalardy tárbielep, bilim bergende bizder ulttyq psihologiiamyzdy basshylyqqa alýymyz kerek. Bul – álemniń barlyq elinde bar tájiribe. Zaman alǵa qadam basqan saiyn damyǵan elder óziniń ulttyq negizin saqtap qalýǵa kúsh salýda. Eger damyǵan elderdiń kez kelgen salada qandaida bir jetistikke jetse, onyń ózeginde ulttyq ereksheligi jatatynyn túsinýimiz kerek. Al ony bilmeseńiz, ozyq is-tájiribeniń mánin de, mazmunyn da túsinbeýińiz múmkin.
Kez kelgen halyqtyń ulttyq ereksheligi qolǵa alǵan isiniń tabysqa jetýine septesedi. Osy turǵydan alyp qarasaq, bilim berý salasyn ulttyq ereksheligimizdiń negizindi damytýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinesiń. Aitalyq, Japoniianyń úlkendi syilaýǵa negizdelgen «Kaidzen» printsipin alyp qarasaq, budan taza japondardyń ulttyq ereksheligin baiqar edik. Osy ereksheliktiń arqasynda Japoniia bilimi men ǵylymy, óndirisi órkendegen el retinde álemge tanylyp otyr. Menińshe, úlkendi syilaý, kishige izet kórsetý qazaqtyń da qanyna sińgen qasiet. Sondyqtan ulttyq erekshelikterimizdiń mańyzyn túsinip, qadir-qasietin bilýge tiispiz.
– Takir Ospanuly, ulttyq erekshelikti jastardyń boiyna sińirýdiń mańyzy jaiynda jaqsy aittyńyz. Búginde bizdiń qoǵamda orys tilinde bilim alatyn qaýymǵa osy qazaqy qundylyqty qalai sińirýge bolady? Sonymen qatar, áńgime arasynda pedagog mamandardy daiarlaýda mańyzdy jumystar atqarylǵanyn da aittyńyz. Pedagog mamandardyń bilimin jitildirý jáne mektepke arnalǵan oqý baǵdarlamasy eki tildi qaýymǵa de ortaq pa?
– Qazir qazaq tildi balabaqshalar men keibir mektepterge barsańyz, ózge ult ókilderiniń balalary qazaq tilinde tálim-tárbie alyp jatqanyn baiqaisyz. Olardyń bári qolyn keýdesine qoiyp, Qazaqstannyń Ánuranyn aitqanda, boiyńyzda airyqsha sezim paida bolady. Osy bir qarapaiym jaittan-aq elimizde jas urpaq arasynda negizgi patrotizm qalyptasqanyn ańǵarýǵa bolady.
Uzaq jyldar bilim berý salasynda jumys istegen maman retinde bir máseleni aita ketkendi jón sanap otyrmyn. Búginde jastar arasynda tilge bailanysty bólinýshilik joq. Al mundai másele Keńes ókimeti kezinde bilim alyp, joǵary oqý oryndy bitirgen úlkender arasynda bar. Táýelsizdik jyldary dúniege kelgen jastarymyz tildi kommýnikatsiia quraly dep túsinedi.
Aitalyq, jastar aǵylshyn, orys, qytai tilin bilse, ózderiniń bilim kókjiegin keńeitetin múmkindikke ie bolǵanyn túsinedi. Al aǵa býyn kóp til bilýdi qazaq tiline tóngen qaýip dep qabyldaidy.
Iá, Keńes zamanynda qazaq tiliniń kóptegen qaǵajaý kórgenin kórip ósken býynnyń mundai oiyn túsinýge bolady. Aldaǵy ýaqytta tildi kommýnikatsiia quraly dep qabyldaityn jastarymyzdyń zamany týǵanda búginde daý týǵyzyp júrgen kóptegen máseleler ózidiginen joǵalatyna senimdimin.
Maman daiarlaýǵa qatysty oiymdy aitsam. Búginde Abai atyndaǵy QazUPÝ-de bolashaq pedagog mamandar «Ulttyq tárbie» degen pán boiynsha ózderiniń bilimin ushtaidy. Bul pán qazaq jáne orys toptarynda oqityn jastarǵa birdei qoldanylady. Stýdentterimiz «Ulttyq tárbie» páni arqyly qazaqtyń ulttyq psihologiiasy men tárbiesi jaiynda keń kólemdi bilim alady. Osylaisha mundai mańyzdy dúnielerdi orys tobyndaǵy pedagog mamandarǵa da oqytyp, boilaryny sińirip jatyrmyz. Dál osyndai sońǵy jyldary Qazaqstannyń memlekettiligin dáripteitin «Máńgilik el» páni de stýdent jastarǵa oqytyla bastaǵanyn aita ketýimizge bolady.
Al qazaq jáne orys tilindegi mektepterde oqityn balalarǵa arnalǵan oqý baǵdarlamalary birdei. Tildiń erekshelikke sai anaý aitqandai bólinýshilik joq. Osy bir jaittardan-aq Táýelsizdik jyldary orta bilim salasyna arnalǵan oqý baǵdarlamalary men ádistemeler jastardy tutastyryp, ortaq maqsatqa jumyldyryp otyrǵanyn baiqaýǵa bolady.
Jaratylystaný pánderinde oqytylatyn dúnieler qazaq-orys tilinde bilim alýshylarǵa ortaq. Sol siiaqty gýmanitarlyq pánder tobyna jatatyn geografiia, tarih, qoǵamtaný pánderiniń de aiyrmashylyǵy joq.
Tek qazaq tili men qazaq ádebietine jáne orys tiline oqytýdyń bólek baǵdarlamalary bar. Óitkeni, orys synybynda oqityn balalar «Qobylandy batyr» jyryn qazaq tilinde oqityn balalar sekildi igere almaityny belgili. Sondyqtan orta býyndy bilim berý salasynda orys tilinde oqityn synyptarǵa qazaq tilin úirenýge airyqsha basymdylyq beriledi. Al ádebi shyǵarmalardy taldaýǵa kelgende qazaq tilinde bilim alatyn balalardyń júktemesin orys tilinde oqityn balalarǵa qoiý múmkin emes.
Istiń basynda júrgen adam retinde oiymdy aitsam, qazaq qoǵamy tilge bailanysty bólinýshilikke urynyp jatqan joq. Qaita Qazaqstan halqy tutasyp, qazaq tili bizdi birtutas ultqa ainaldyryp jatqanyn kórip júrmin. Tek aramyzda tilge qatysty áńgimelerdiń ara-tura kóterip qoiatyn adamdar men at tóbelindei toptar bolýy múmkin.
Búginde balalardyń bári patriot. Óz basym Qazaqstannyń kóptegen mektepterinde boldym. Sol kezde qazaq jáne orys tilindegi mektepterdegi psihologiianyń ortaq ekenine talai ret kóz jetkizdim. Oqityn oqý baǵdarlamalary da, ustazdardyń kózqarasy bári-bári birdei.
– Sóz joq, búginde qazaq tilinde bilim berý isi kún sanap damyp keledi. Muny Nazarbaev ziiatkerlik mektepterindegi qazaq tilindegi toptarǵa túsýge eki myńǵa jýyq balalar qujat tapsyrsa, orys tilinde bilim alýǵa umytylǵandardyń sany bes júzdiń shamasynda bolatynynan baiqaýǵa bolady. Degenmen, Almatydaǵy orystildi keibir mektepter ustazdary jaratylystaný pánderin oqýtý barysynda Reseiden shyqqan oqýlyqtardy paidalanady. Bul qanshalyqty durys?
– Iá, mundai jaittar kezdesedi. Biraq kóp emes. Reseide jaratylystaný pánderin tereńdetip oqytatyn mektepterge arnap, qosymsha sapaly oqýlyqtardy basyp shyǵaratyn «Drofa» degen baspasy bar. Bizdegi orys tilinde matematika, fizika, himiia pánderin tereńdetip oqytatyn mektepterdiń ustazdary osyndai oqýlyqtardy paidalanady. Bul úshin olardy sóge jamandaýdyń jóni joq.
Olar tek jaratylystaný pánderiniń oqýlyqtaryn ǵana paidalanady. Al qalǵan Qazaqstan tarihy, qazaq tili syndy gýmanitarlyq pánderdiń oqýlyqtaryn atalǵan baspa shyǵarmaidy. Sol siiaqty bizdiń orystildi mektepter Resei tarihyn oqytatyn kitaptardy paidalanbaidy.
Mine, baiqadyńyz ba? Eger bizdiń ustazdar aǵylshyn tilin jetik bilse, ǵalamtordan aǵylshyn tilindegi óte sapaly oqý ádistemelik quraldarymen tanysyp, oqýshylarǵa tereń bilim bergen bolar edi. Bolashaqta Qazaqstannyń ustazdar qaýymy aǵylshyn tilin meńgergen sátte negizgi bazalyq oqý baǵdarlamasyna súienip, Eýropanyń, jalpy búkil álemniń aǵylshyn tilindegi tańdaýly oqýlyqtaryn paidalanyp, bilim berý isine paidalanatyn bolady. Memlekettiń ustazdar aǵylshyn tilin bilýge qatysty talap qoiǵanda onyń astarynda osyndai strategiialyq maqsat jatqanyn kimde bolsa, baiqaityny anyq.
– Takir myrza, búginde mektep oqýlaryna aǵylshyn tilinde bilim berý isi qolǵa alynyp jatqanyn bilemiz. Ózińiz basqaryp otyrǵan Abai atyndaǵy QazUPÝ elimizdegi negizgi pedagog mamandardy daiarlaityn oqý oryn retinde orta bilim salasyna aǵylshyn tilinde sabaq beretin pedagog mamandardy daiarlap jatyr ma?
– Bul – másele osydan ondaǵan jyl buryn kóterilgen bolatyn, degenmen sońǵy eki-úsh jylda oǵan erekshe kóńil bólinip jatyr. Onyń sebebi de belgili. Ótken jyly bizdiń oqý oryn ministrliktiń tapsyrysy boiynsha fizika, himiia, biologiia jáne informatika pánderi boiynsha aǵylshyn tilinde sabaq beretin mamandar daiarlaýdyń oqý baǵdarlamasyn jasap shyǵardy. Biylǵy oqý jylynyń basynan beri osy oqý baǵdarlamasy boiynsha stýdentter bilim alyp jatyr. Osy rette oqý baǵdarlamalaryn jyl ótken saiyn jetildirip otyratynyn aita ketýimiz kerek. Shyndyǵynda oqý baǵdarlamasy qatyp qalǵan dúnie emes, oqý jylynyń aiaǵynda onyń nátijesin baǵamdap, tolyqtyryp, ózgerister engizip otyramyz.
– Ózgeris demekshi, Keńes zamanda oqý baǵdarlamalary, oqýlyqtar ózgerissiz ondaǵan jyldar boiy paidalandyq. Osyǵan boiy úirengen jurt bilim berý júiesindegi ózgeristerdi birden qabyldai almaitynyn baiqaýǵa bolady. Qalai oilaisyz, bizde bilim salasyndaǵy ózgeristerge qatysty halyq arasynda nasihat jumystary kemshin túsip jatqan joq pa?
– Durys aitasyz. Keńes zamanynda bir ǵana matematika pániniń oqýlyǵy 40 jyl boiy ózgerissiz oqytylǵanyn bilemin. Menińshe, mundai jaǵdaidyń qalyptasýy tek qana nasihat máselesine baryp tirelip turǵan joq. Munyń kóptegen sebepteri bar. Sońǵy ýaqyttary bizder ǵylymnyń, tehnologiialardyń, sonyń nátijesi retinde qoǵamnyń, kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqanyn baiqamaimyz.
Máselen, osydan 40 jyl buryn balalarǵa tek qana ustaz ǵana bilim berýshi edi. Iá, arasynda kitaphanaǵa baryp, óz betimizshe izdendik. Bolǵan, bitkeni osy. Al qazir zaman ózgergen. Búginde aqparat alýdyń kózderi óte kóp. Qalaǵan dúniemizdi eshqandai kedergisiz internetten alyp oqityn deńgeige jettik. Bilim alýdyń kózderi osyndai úlken ózgeristi bastan keship jatqanda ustaz ben oqýshy, ata-analar arasyndaǵy qarym-qatynas ta baiaǵy deńgeiinde qalyp qoimai, ózgerýi kerek ekenin halyq túsinýi kerek.
Qazir mektep pen ustaz bilimniń ortalyǵy dep aita almaisyń. Óitkeni, bala men ata-ana internetten kez kelgen aqparatyn alyp, ózinshe oi qorytatyn deńgeige jetti. Mundai jaǵdaida mekteptiń qoǵamdaǵy oryny ózgerýi kerek ekenin baiqaisyń. Aitalyq, kez kelgen ata-ana ǵalamtordan matematikaǵa qatysty qyrýar oqýlyqty kóshirip alyp, óz betinshe balasyn oqyta almaidy ǵoi. Sebebi, ol úshin oqytý júiesin, qai rette oqytý qajettigi men ádistemesin bilý qajet. Al ony bilmei oqytqan kúnniń ózinde de nátijesi qandai bolady, balanyń «miy ashyp» ketpeidi me – túsiniksiz.
Al osynyń bárin kim júielep, balaǵa tiianaqty bilim beredi. Árine, mektep pen ustaz. Sondyqtan bizder balalarǵa zaman talabyna sai bilim beretin júielerimizdi, oqý-ádistemelerimizdi jáne tehnologiialarymyzdy ata-analarǵan durystap túsindirýimiz kerek.
Búginde bilim alýdyń kózderi kóp. Biraq júieli bilim alýdy tek qana mektep pen ustaz ǵana qamtamasyz etedi. Sol sebepti bilim berýdiń mańyzdy júielerin balalardan buryn ata-analarǵa kóbirek túsindirgen jón.
Sol siiaqty qazir ustazdardyń balalarǵa 45 minýt boiy sabaq túsindirýi artyq ekenin baiqaisyń. Óitkeni, qazir buryn 45 minýt boiy túsindiretin dúnielerdi 20 minýtta túsindirip, balalardyń sanasyna quiyp beretin tehnologiialar bar.
Sondyqtan bizder bilim salasyndaǵy aqparattyq tehnologiialar men kommýnikatsiialyq qyzmetterdi, bilim berýdiń júielerin keńinin túsindirýimiz kerek. Ata-ana ǵalamtordan kóptegen dúnielerdi oqyp alady da, «Qazaqstannyń bilim berý júiesi nege mundai emes?» dep suraqtardy qoiyp, sońynda túrli áńgimeler paida bolyp jatatyny jasyryn emes.
Qazirgi tańda orta bilim berý salasy bes kúndik oqý júiesine kóship jatyr. Menińshe, senbi oqýshylar ata-analarymen mektepke kelip, ustazdar bir-eki bilim berý júiesine qatysty ata-analarǵa túsindirip berýi kerek dep esepteimin. Dál qazir mektep pen ata-ana arasyndaǵy kommýnikatsiia aýadai qajet.
– Sizdiń oiyńyzdan túsingenim úsh tuǵyrly til saiasatynyń ózeginde jastarǵa kóptildilikti kommýnikatsiialyq múmkindik retinde túsindirip, olardyń dúniejúziniń kez kelgen núktesinde bilim alýǵa múmkindik týǵyzý jatyr ma? Jalpy úsh tuǵyrly tildiń qandai paidasy bar? Sony túsindirip bere alasyz ba?
– Bizder úsh tuǵyrly tildiń máni men mazmunyn halyqqa áli de bolsa, meilinshe túsindirýimiz qajet. Shyǵys Aziiada bilim salasy joǵary deńgeide damyǵan Singapýr degen el bar. Olardyń memlekettik tili – aǵylshyn til. Al Singapýrdaǵy halyqtyń 70-80 paiyzyn qytailar qurasa, odan keiingi orynda jergilikti malailar men úndister tur.
Búginde olar qytai, malai, hindi tilinde balalarǵa bilim berýge kúsh salyp jatyr. Olar aǵylshyn tiliniń arqasynda bilim berý salasyn joǵary deńgeige kóterip, endi ulttyq negizinde umyt qaldyrmai damytýǵa kúsh salyp jatyr.
Endi úsh tuǵyrly til bizge qandai paida ákeledi degen suraǵyńa jaýap bersem. Óz basym syrt elderde ótetin ǵylymi konferentsiialarǵa jii baramyn. Sondai mańyzdy basqosýlardyń bárinde baiandamalar aǵylshyn tilinde jasalynady. Eger sol kezde aǵylshyn tilin bilseń, ózińdi qyzyqtyrǵan is-tájiribeniń, ǵylymi izdenistiń nátijesin tikelei avtordyń ózinen surap alýǵa bolady. Aǵylshyn tilin bilgen adam elimizge kóptegen igilik ákeledi.
Qazirgi damyǵan zamanda qarjy-ekonomikalyq, ǵylymi-tehnikalyq yntymaqtastyq aǵylshyn tiliniń arqasynda damyp jatyr. Aǵylshyn tilin bilgen adam udaiy bir qadam alda júretini anyq. Aǵylshyn tilin bilmegennen keiin bizder tilmáshtardyń kómegine júginýge májbúr bolamyz. Halyqaralyq konferentsiia barysynda surap, bilip alatyn máselemizdi túsiný úshin jarty jyl ýaqytymyz shyǵyndaimyz. Al bul ýaqytta ǵylym taǵy da alǵa ozyp, damyp ketedi. Osynyń kesirinen ǵylymymyz kenjelep qalady. Sondyqtan árbir ata-ana qazirgi damyǵan zamanda tildiń saiasattyń quraly emes, kommýnikatsiia ekenin túsinýi kerek dep esepteimin.
– Júieli áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Nurlan ÁÝBÁKIR
