Biz qoldan telefon túspeitin, gadjetsiz kún keshe almaityn, tehnologiialarmen biteqainasqan kezeńde ómir súrip jatyrmyz. Bul igiliktiń paidasy men ziianyn aiyra almai qalǵanymyz sonshalyqty, gadjetpen ósip jatqan jas urpaqtyń problemalary kúnnen kúnge kóbeiýde. Bul týraly Memleket basshysy da jii aitatyn boldy. Prezidentimiz jaqynda Astanada ótken máslihat depýtattarynyń forýmynda balalardy tsifrlyq keńistiktenqorǵaýǵa shaqyrdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jas urpaqtyń tsifrlyq dúnielerge táýeldi bolýy men virtýaldy álemge shekten tys qumartýy jaqsylyqqa aparmaitynyn alǵa tartty. Balanyń smartfon men kompiýterdi paidalanǵan kezinde ne istep jatqanyn ata-analary qatań qadaǵalaý qajettigin, ul-qyzdarymyzǵa kóńil bólýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
«Urpaqtyń tsifrlyq dúnielerge táýeldi bolýy men virtýaldy álemge shekten tys qumartýy naǵyz dertke ainaldy. Balalarǵa qatysty kez kelgen qaiǵyly jaǵdai meniń janyma batady. Memlekettik organdardyń nazaryn dereý osyndai jaǵdailarǵa aýdaryp, tiisti tapsyrmalar berip, oryndalýyn turaqty baqylaýymda ustaimyn. Tanymal áleýmettik jeliler balalardy ǵana emes, úlkenderdi de zombige ainaldyrýy múmkin. Ata-analar balalarynyń tárbiesin memleketke nemese mektepke ysyra salmaýy kerek. Gadjetterdiń qursaýynda qaldyrýǵa tipti bolmaidy. Óz perzentine tsifrlyq gigienanyń qarapaiym erejelerin úiretýge ata-ana jaýapty. Ul-qyzdarymyzǵa kóńil bólý, birge ýaqyt ótkizý, olardy alańdatqan máseleler jaiynda áńgimelesý mańyzdy. Balanyń smartfon nemese kompiýter paidalanǵan kezinde ne istep jatqanyn qatań qadaǵalaý qajet», - dedi Prezident.
Ulttyń bolashaǵy – urpaǵynda bolsa, urpaqtyń tárbiesi – ustaz qolynda. Jas urpaq tárbiesimen ainalysatyn mektep muǵalimderiniń óz aitary bar. Gadjetke alańdaǵan oqýshynyń oiy jan-jaqqa shashyrap turady, - deidi pedagog, QR bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri Raigúl Jumaǵalieva.
«Zaman talabyna sai mektep oqýshylary telefondy belsendi túrde qoldanady. Onyń bir jaqsysy, oqýshylar ata-anasymen árdaiym bailanysta. Teris jaǵy, jas urpaq smartfondy ózge maqsattarǵa paidalanady, sabaq ústinde, qońyraý kezinde videolar kórip, oiyndar oinaidy. Telefonǵa táýeldilik kóp oqýshyda bar ekenin kúndelikti óz tájiribemde baiqap júrmin. Smartfondaryna alańdap turatyndary jasyrynemes. Bul óz kezeginde oqýshynyń zeiinin tómendetip, oilaý qabiletin shekteidi. Tik-Tok pen Instagram qarap otyryp, keide oqýshy ózin-ózi baqylai almai qalady. Munyń bárin ásirese úziliske shyqqan kezderde baiqap qalamyz», - dedi pedagog.
Tájiribeli ustazdyń aitýynsha, oqýshylarǵa sabaq barysynda telefon qoldanýǵa ruqsat joq. Problemanyń barlyǵy sol gadjetterge degen shekten tys qumarlyqtan shyǵyp otyr.
«Jalpy gadjetter intellekýaldyq ónimge jatady, iaǵni zaman talaby. Ony oqýshynyń oi-órisin damytatyn qural retinde qarastyrýǵa bolady. Qazirgi mektep baǵdarlamasynda elektrondy tehnika arqyly oryndaityn tapsyrmalar barshylyq, muǵalimder gadjetterarqyly sabaq berip jatady. Biraq osynyń bári bilim berý mekemelerinde ruqsat etilgen josparmen, ret-retimen jasalady. Taǵy baiqaǵanym, qazir joǵarǵy synyptyń oqýshylary bir suraqtyń jaýabyn bile almasa, esebin shyǵara almasa ǵalamtordan kóshirýge daiar. Al ata-analary mektepke ózderi aparyp-alyp ketip júretindikten kóbine bastaýysh synyp oqýshylary telefon ustamaidy. Degenmen arasynda telefon ustap júrgenderi azdap bolsa da bar. Sondai kezde telefon qoldanyp otyrǵan synyptasy ózgelergekedergi keltiredi. Sabaq kezinde bala eshtemege alańdamai tek sabaq oqýy tiis», - deidi pedagog.
Psiholog Anar Serǵazinova gadjetterge degentáýeldilik joǵary bolyp turǵan ýaqytta mektep pen ata-ananyń eki jaqtap jas urpaqty qadaǵalaýyn qup kóredi. Balanyń telefondy qansha ýaqyt jáne qandai maqsattarǵa paidalanatynyn ata-analar únemi baqylaýda ustasa, perzentin bir tártipke úiretse kóp ziian shekpeidi, kerisinshe paidasyn kóredi dep sanaidy.
«Gadjetterdiń bala psihikasyna áseri qandai? Osy saýaldy maǵan jii qoiady. Árine áseri bolady. Óitkeni kámeletke tolmaǵan balanyń psihikasy áli tolyq qalyptaspaǵan. Eger shekten tys qoldansa ziiany shash-etekten. Táýligine 10-12 saǵat oiyn oinap, minez-qulqy ózgergen jetkinshekterdi de kezdestirdik. Qazir gadjetterge jarmasqan ata-ana, telefonǵa telmirgen bala úirenshikti kórinis. Bir otbasynyń adamdary bir-birimen sóilesip,áńgime-dúken qurmaityn, áke-sheshesi men ul-qyzdarynyń bir-birimen etene aralaspaitynjaǵdaiǵa jettik. Osyndai keri áseri kórinis berip jatqanyn eshkim jasyra almaityn shyǵar», - dedi.
Anar Serǵazinovanyń aitýynsha smartfondy óte kishkentai sábilerge múlde berýge bolmaidy. Al mektep oqýshylaryna tek belgili bir ýaqytpen ǵana shart qoiyp berýge bolady.
«Birinshiden, bala sabaqta basqa nársege alańdaidy, muǵalim baiqap qalsa, árine eskertý jasaidy. Iaǵni sabaqty da oqý kerek, ana jaqta qyzyqty oiyn qalyp bara jatyr. Ol oiynnan utylsa taǵy kúizeliske túsedi. Mine, bul jerde bala bir ýaqytta eki fýnktsiiany atqarýy tiis. Bul áli qataimaǵan, solqyldaq órenniń júike júiesineájeptáýir salmaq. Balanyń búkil energiiasy oiyndarǵa ketip qalady. Sharshaǵan adam qalai sabaq oqidy? Sondyqtan da jas urpaq bilim alsyn desek synypta mobildi qurylǵylardy qoldanýdy shektegen durys. Olar qaita-qaita kelip jatqanhabarlamalarǵa jáne ártúrli oiyndarǵa alańdamaidy, oqý protsesine tereńirek enýge yqpal etedi», - dep paiymdaidy psiholog.
Zertteýler boiynsha, tsifrlyq qurylǵylardyń adamnyń psihologiialyq ahýalyna keri áseri bar ekeni dáleldengen. Eger durys maqsatta qoldanbasa kez kelgen nárseniń paidasynan góri ziiany basym.
«Áli oń-solyn tanymaǵan balalar men jasóspirimder ózderiniń psihikasynyń buzylyp jatqanyn túsine bermeidi.
Máselen jasóspirimderdiń kópshiligi ózine smartfon kedergi jasamaitynyna senimdi. Kerisinshe, kez-kelgen aqparatty tabýǵa kómektesedi dep esepteidi. Árine, ata-analar telefondy eń aldymen óz perzentine bailanys quraly retinde áperetini anyq. Ókinishke orai, jasóspirimder bul múmkindikterdi teris paidalanady. Sodan kelip gadjetterge shamadan tys qumarlyq paida bolyp, jasóspirimniń ózin-ózi baqylaý qabiletinasharlaidy. Tipti stresske tózimdilik tómendep, ainalasyndaǵylarmen qarym-qatynasy buzylyp jatady. Joǵaryda aitylǵandardyń barlyǵygadjetterdi qoldanýǵa tyiym salý kerek degendi bildirmeidi, aqparattyq tehnologiialar zamanynda biz tsifrlyq tehnologiialardy qoldanbai júre almaimyz. Iaǵni telefondy tolyǵymen alyp tastaýdyń qajeti joq, ony oqýshynyń igiligi úshin tiimdi qoldanǵanymyz abzal», - deidi Anar Serǵazinova.
Sarapshylar pikirlerine súiensek, bizde bir ǵana jol bar – gadjetterdi durys qoldanýdy ul-qyzdarymyzǵa úiretý. Ata-analar óz perzentterimen aqparattyq qaýipsizdik, tsifrlyq gigiena jaily jii áńgimelesýi qajet.
«Jas urpaqty shynaiy ómirge, kádimgi qarym-qatynasqa beiimdegen jón. Qazir ozyq tehnologiialar zamany, gadjetterdiń de paidasy bar. Sonymen qatar ziiany da jetkilikti. Dál qazir bizge sol paidasyn ǵana qarastyrý kerek», - dep arnaiy maman óz oilarymen bólisti.
Mamandar pikirin qorytyndylai kele adam óz urpaǵyna jaqsy men jamandy aiyra bilýdi úiretkeni jón ekendiginde taǵy da kóz jetkizdik. Zamanaýi tehnologiialardyń zalaly men utymdy tustaryn árbir adam óz qajettilikterine qarai saralaǵany durys. Gadjetterdi demalyssyz, uiqysyz uzaq ýaqyt paidalaný, tsifrlyq gigienany saqtamaý bala turmaq, eresekter úshin de qaýipti.
