Qazaqstannyń sý resýrsy boiynsha áleýeti qandai? Batysta Reseige, ońtústik óńirlerde Ózbekstan men Qyrǵyzstanǵa táýeldimiz be, qaýip qaidan? Ministrliktiń jumysy kóńilge qonymdy ma?
Halyqaralyq sarapshy, osy salada 45 jyldyq tájiribesi bar belgili maman Erlan Badashev Dalanews.kz-ke bergen ekskliýziv suhbatynda osy jáne ózge de suraqtarǵa jaýap berdi.
"Sheteldiń sý saiasatyna táýeldimiz, Ózbekstannan taza sý kelmeidi"
Erlan Badashev dál qazir Qazaqstanda sý salasy boiynsha sheshilmei turǵan eń túitkildi máseleni atady.
"Transshekaralyq ózender arqyly kórshi elderden sý alý mańyzdy másele bolyp otyr. Ásirese, biyl Syrdariianyń jaǵdaiy qiyn bolyp tur. Shetelden keletin sýdyń kólemi - shamamen 46-50 paiyz: Shý-Talas, Syrdariia, Jaiyq degendei. Eń mańyzdysy bizge qajet sýlar basqa elderden, iaǵni Qyrǵyzstannan, Ózbekstannan keledi. Sol másele túitkildi.
Sheteldiń sý saiasatyna táýeldi bolyp turmyz. Buryn Syrdariianyń boiynda barlyǵy bir el edi, qazir árkim ózi jeke ketti. Mysaly bizde jylda shamamen 1,5 million gektar sýarmaly jer paidalanylsa, Ózbekstanda 4,2 million gektar paidalanylady, bizden 3 ese kóp. Sol sebepti olar ázirshe óziniń muqtajyn tolyq ótemei, bizge sý jibermeidi. Bul - bir. Ekinshiden, bizge olardyń paidalanǵan sýy keledi. Iaǵni taza sý kelmeidi, olar egistik alqaptarynda paidalanǵannan keiin sýdy bizge jiberedi", - deidi sarapshy.
Ózbekstan Syrdariiadan sý alady, sosyn Ámýdariiadan sý alady. Al Ámýdariiadan Aýǵanstan úlken kanal qazyp, sýdy buryp alyp jatyr. Ózbekstan Ámýdariiadan joǵaltqan sýyn bizdiń Syrdariia arqyly jabady. Olardyń irrigatsiia júiesi óte myqty. Bizge qaraǵanda sýdy paidalaný mádenieti de myqty. Qazaqstanda sýarmaly jerdiń 60-70 paiyzy Syrdariianyń boiynda ornalasqan: Túrkistan oblysy jáne Qyzylorda oblysy", - deidi maman.
"Salystyrmaly túrde Syrdariiaǵa qaraǵanda Resei jaǵymen jaǵdai jaqsy. Byltyr tasqyn kezinde sý jaqsy keldi. Irekli sý qoimasy arqyly tastady. Ol ekologiialyq máseleni, biraz máseleni sheshti. Sý diplomatiiasynda taǵy bir tetik bar, Jaiyq arqyly sý bizge kelse, Esil-Tobyl arqyly biz olarǵa beremiz. Mehanizm bar. Jaiyq boiynsha aitarlyqtai máseleni kórip otyrǵan joqpyn. Al Qazaqstan úshin sý eshqashan kóptik qylmaidy. Byltyr da kóp aitqanmyn: sý kóp kelgenine Qazaqstan qýanýy kerek, sýdyń tapshylyǵynan saqtasyn!" - deidi sarapshy.
"Batys Qazaqstan oblysy Kaztalov aýdanynda sýdy Reseiden alyp otyr. QazSýshar jylyna 5 mlrd teńge berip, Reseiden sý alady. Biraq sol sý keledi de, Jalpaqtaldan ótip, ári qarai qumǵa sińip ketedi. Sonda jylyna biýdjettiń 5 mlrd teńgesin qumǵa sińgizip otyrmyz. Jalpaqtalda sý qoimasyn salý jobasy osydan on jyl buryn bastalǵan, áli aiaqtalǵan joq. Osy máseleni qashan sheshesizder? Biz qashanǵa deiin biýdjettiń aqshasyn qumǵa sińgizip otyramyz?" - dedi depýtat osy salanyń jaýapty basshysyna.
"Shynymen, bylaiynsha aitqanda, sýdy satyp alyp otyrmyz. Edilden sorǵymen sýdy joǵary kóterip, bizge jiberedi. Biraq jerge sińgen sý shóp bolyp ósedi, ol paidaly. Qazaqstan aýmaǵyna bir tamshy sý tússe de paidaly. Ol jerlerde halyq turady, malmen, shabyndyqpen ainalysady. Eshqandai aqsha qumǵa sińip jatqan joq", - deidi ol.
"Bizdiń sýdyń esebi joq. Esep joq jerde qara naryq ta bolady, sý da satylady. Birinshi sebebi - sol. Sýdyń esebi júrgizilýi kerek. Ekinshiden, taza sý mamandary, muraptar eshqashan sýdy satqan emes. Qazir sý salasyn basqaryp otyrǵan kimder? Burynǵy militsiianyń bastyǵy, t.s.s. Solar sýdy satýy múmkin", - deidi sarapshy.
"Ádil túrde sý bólýimiz kerek. Ishte de, syrtta da az sý bolsa da bólip ishý kerek. Aýyldyq jerlerde qazir qyrǵyn bolyp jatyr. Kóbi bilmeidi. Aýyl men aýyl, aǵaiyn men aǵaiyn ketpenmen shabysaiyn dep otyr. Óitkeni qolynda biligi bar adam kanaldy buryp alady da, tómenge sý bermeidi. Kanal ortaq menshikte bolýy kerek. Ony keshe ministrge de aittym. Ádil, teń sý bólý boiynsha bólek zań jazbai bolmaidy. Sol kezde olar qorqady. Tipti Syrdariia boiynsha Túrkistan men Qyzylorda arasynda turaqty túrde kelispeýshilik bar", - dedi sarapshy.
Depýtat ózendi jaǵalai mekendegen 80 myń halyq ekologiialyq apattyń aldynda turǵanyn aityp, dabyl qaqty. Alaida artynsha ministrlik bul shaǵymǵa jaýap qatyp, "Moĭynqum aýdany ákimdiginiń aqparatyna sáĭkes ózen mańaĭynda 68 shaǵyn sharýa qojalyǵy jáne eki iri JShS bar, olarda 5800 jáne 1700 bas iri qara mal ustalady. Ózen arnasyn óz betimen burý derekteri tirkelmegen", - dedi."Bir fazenda úshin bastaýyn Qyrǵyzstannan alatyn Shý ózenin óziniń qorasyna buryp alý degen ne sumdyq? Shý - transshekaralyq ózen. Syrdariiaǵa baryp qosylýy kerek. Alaida etektegi elge jetpei, Sozaq dalasy sorǵa ainalǵaly birneshe jyl boldy. Turǵyndardyń aitýynsha, tas pen topyraqtan bóget salyp, ózenniń aǵysyn toqtatyp tastaǵan moiynqumdyq biznesmenge sot joq. 12 myń iri qarasy bar deidi. Dronmen túsirilgen foto-videolaryna deiin qolyma ustatty. Ózen birneshe jerden zańsyz bógelgen", - deidi Maqsat Tolyqbai.
"Kóńilimnen shyqty dep aita almaimyn. Bul ministrlikte jalǵyz jumys isteitin - baspasóz qyzmeti. Bir aqparatty qaita-qaita jariialaidy. Sypaiy túrde aitsaq, ol aqparattar durys emes. Ásirese, Kaspii teńizi jarty metrge kóterildi degeni, Aralǵa sý keldi degeni. Jalǵan aqparattar shyǵady. Sol aqparattar boiynsha 42 sý qoimasyn salamyz, 2,5 mlrd sý jinaimyz deidi. Qazaqstan boiynsha sý qoimalary 99 paiyzǵa salynyp bolǵan. Kóp qarajat jumsap, sý qoimalaryn salǵansha kanaldardy jóndeý qajet, bos ketip jatqan sýdy dalaǵa jibermeý kerek. Meniń túsinigim boiynsha ministrlik memleket tarapynan nemese sheteldik bankterden qarajat alyp, sony jumsaǵysy keledi. Sý tapshylyǵy, sýdy únemdeý saiasatyna kóńil bólinip jatqan joq", - dedi sarapshy.
"Sý tasqyny kezinde kóp másele mamandardyń joqtyǵynan paida boldy. Qarjyny mamandar daiyndaýǵa jumsaiyq, kanaldardy qalpyna keltireiik", - dedi sarapshy.
"Sýǵa táýeldi bolǵan ýaqytta eshqandai atom bombasy da, ushaq ta, zymyran da kerek emes. Sýdy jaýyp tasta, bitti. Ana memleket saǵan baǵynady".
"Óńirimizde sý tapshylyǵy ýaqyt ótken saiyn ózekti máselege ainalyp keledi. Ony eki nárseden ańǵarýǵa bolady. Sońǵy jiyrma jylda jan basyna shaqqandaǵy sýmen qamtamasyz etý kórsetkishi 30 paiyzǵa kemidi. Aimaqtaǵy sý resýrstarynyń 70 paiyzy – transshekaralyq. Dál osy sebepti bizge sý únemdeý tehnologiialaryn jáne smart sýarý men gidrologiialyq monitoring júielerin damytý isinde halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qoldaýy qajet. Biz burynnan aitylyp kele jatqan Ortalyq Aziia sý-energetika seriktestigin qurý bastamasyn ilgeriletýge ázirmiz", – dedi Memleket basshysy buǵan deiin.
