2017 jyly Qazaqstanda latyn grafikasyna kóshý bastamasy resmi túrde kóterildi. Alaida arada segiz jyl ótse de, jańa álipbi tolyq bekitilmei, reforma jarty jolda turalap qaldy. Filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor, A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń burynǵy direktory Erden Qajybek pen saiasattanýshy Dos Kóshim bul bastamanyń ne sebepti sozbalańǵa túskenin Dalanews.kz tilshisine túsindirdi.
Ǵalym Erden Qajybektiń aitýynsha, Qazaqstan latyn grafikasyna kóshýdi toqtatpaǵan. Tek qatesi kóp, ǵylymi negizsiz nusqalardan bas tartqan.
“Latyn álipbiiniń daiyn bolǵanyna 30 jyldan astam ýaqyt ótti. Naqtyraq aitsaq, 1991 jyldan bastap qolǵa alyndy. Men komissiia basshysy retinde sol nusqany usyndym. Alaida bilikke bul unamady. Keiin usynylǵan álipbilerge birde-bir kásibi ǵalym qatysqan joq. Biz, kerisinshe, sol shiki nusqalardy synaýmen álekpiz”, – deidi Erden Qajybek.
Ǵalymnyń sózinshe, qazirgi tańda Memleket basshysynyń ǵalymdarǵa qoldaý kórsetýi – oń ózgeris.
“Baǵymyzǵa orai, Prezident Qasym-Jomart Kemeluly ǵalymdardyń pikirin ashyq qoldap otyr. Sondyqtan sabyr saqtaý kerek. Jýyrda bári óz ornyna keledi degen senimim zor”, – deidi ol.
Úderistiń tejelý sebepteri
Professor latyn álipbiine kóshýdiń baiaýlaýyna basty sebep retinde joǵary deńgeidegi sheneýnikterdiń shamadan tys aralasýyn atady.
“Jiberilgen óreskel qatelerdi túzetý ońai emes. Bireýler bilikke jaǵympazdaný úshin, bireýler óziniń “biliktiligin”, “aqyldylyǵyn, saýatyn” kórsetý úshin, bireýler (ashyǵyn aitaiyn) nadandyqtan, basqalar “tapsyrmany oryndaý úshin” aralasyp otyr. Al ulttyq álipbi – pikirtalas nemese shyǵarmashylyq izdenis alańy emes, naqty til zańdylyqtaryna súienetin ǵylymi jumys. Munda qiialǵa, erikke, joramalǵa, sýbektivti kózqarastarǵa jol joq. Bul qaǵidalar Ahań (Ahmet Baitursynulynyń) zamanynan beri belgili”, – deidi ol.
Erden Qajybektiń sózinshe, aldaǵy ýaqytta Halyqaralyq “Qazaq tili” akademiiasynyń uiymdastyrýymen otandyq jáne sheteldik mamandar bas qosyp, máseleni naqty talqylaidy.
“Sol jiynda bul máseleni qaýly retinde qaǵazǵa túsiremiz, ári resmi qujat túrinde tiisti mekemelerge joldaimyz. Sonymen qatar buqaralyq aqparat quraldaryna, áleýmettik jelige, ǵalamtorǵa ornatamyz”, — dep qosty ol.
Jańa álipbige qoiylar basty talap
Ǵalym jańa álipbidiń basty talaby tildiń tabiǵatyna sai bolýy keregin atap ótti.
“Tilimizdiń ár árpine bir tańba qoiý sonshalyq qiyn emes. Daýystylarǵa daýysty dybys tańbasyn jáne daýyssyzdarǵa daýyssyz dybys tańbasyn qoiý jetkilikti. Ókinishke qarai, osy qarapaiym qaǵidany kúni búginge deiin saqtai almai kelemiz. Qazirgi qazaq biletin kirill (ádili, kirilshe emes – oryssha) alfaviti qazaq tiliniń álipbii emes, orys-qazaq aralas tildiń álipbii. Iaǵni, eki-úsh uiyqtasa sorpasy qosylmaityn, tabiǵaty bóten, eki tildiń qospa, botqa álipbii”, – deidi Erden Qajybek.
Onyń sózinshe, latyn álipbiine qatysty kásibi tilshi-ǵalymdar arasynda eshqandai daý joq.
“Qaita aitaiyn, ǵalymdardyń nusqasy daiyn. Al jańalyq ashqysy keletinder kóbine áýesqoilar nemese qarjyny igergisi keletin pysyqailar. Qysqasy, kásibi mamandar emes”, — dep qosty ol.
Latyn grafikasynyń qazaq tiline áseri
Erden Qajybektiń pikirinshe, latyn grafikasyna kóshý qazaq tilin tabiǵi arnasyna túsirip, ulttyq oidy jańǵyrtady.
“Botqa álipbiden arylyp tól, tilimizge sai álipbige kóshý – oiymyzdy tazalap, boiymyzdy tikteidi. Tilimiz jasandy tusaýlardan qutylsa, qaiyrylyp kelgen qanaty jaiylady. Oi túzeledi, óremiz ósedi. Ana tilimiz qarqyndy dami bastaidy.”, – dedi professor Erden Qajybek.
Saiasattanýshy Dos Kóshim ne deidi?
Bul taqyrypqa qatysty saiasattanýshy Dos Kóshim de óz oiyn ortaǵa saldy. Aitýynsha, atalǵan úderistiń toqtap qalýynyń naqty sebebi belgisiz.
“Negizinen, jańa álipbi jóninde 3–4 dybysqa bailanysty ǵalymdardyń pikiri ekige jarylǵanyn bilemiz. Sol bir sheshimge kele almaýdy syltaý etýi ábden múmkin”, — deidi ol.
Sarapshy bul reformaǵa ǵylymi emes, saiasi faktor kóbirek yqpal etkenin aitady.
“Biz avtoritarly el bolǵandyqtan, ǵylymi reformanyń ózin bilik basqarady”, — deidi saiasattanýshy.
Dos Kóshim latyn grafikasyna kóshý bastamasy alǵash ret Nursultan Nazarbaevtyń tusynda kóterilgenin eske saldy. Ol kezde reformanyń negizgi maqsaty jazýdy yqshamdaý, dybystardy zamanaýi tehnologiialarǵa beiimdeý bolǵan. Alaida saiasattanýshynyń aitýynsha, úderis ǵylymi negizde emes, ákimshilik nusqaýmen júrgizilgen.
“Men latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiin jasaý jónindegi komissiianyń múshesi boldym. Qatelespesem, 2017 jyly, Erden Qajybek bastaǵan komissiiada 28 adam edik. Sondyqtan bul úderistiń qalai júrgenin jaqsy bilemin. Bilik aralasty. Al negizi bilik fonetik ǵalymdardy shaqyryp, “Biz latyn grafikasyna kóshemiz, sonyń ǵylymi negizin daiyndap berińder” deýi kerek edi. Biraq olai bolmady”, — deidi Kóshim.
Saldarynan ǵylymi ustanym men saiasi múdde úilespei, ortaq sheshim shyqpaǵan.
“Mamandardyń keibiri bilikke baǵynyshty boldy da, “ne aitsańyz, sony isteimiz” dedi. Al táýelsiz ǵalymdar “biz ǵylymi turǵydan durys nusqany ǵana jasaimyz” dedi. Nátijesinde úderis toqtap qaldy. Biraq eń masqarasy biz áli kúnge deiin álipbidi tolyq bekitken joqpyz. Resmi túrde núktesi qoiylǵan joq. Soǵan qaramastan, barlyq jerde, tipti eltańbaǵa deiin latyn qarpinde jazylyp qoiylǵan. Mundai jaǵdai eshbir elde bolǵan emes”, — deidi ol.
Sonymen qatar saiasattanýshy latyn grafikasyna kóshý máselesi mindetti túrde qaita qolǵa alynatynyna senim bildirdi. Onyń pikirinshe, bul ýaqytsha úzilis.
“Qazirgi bilikpen be, álde basqa bilikpen be, ol mańyzdy emes. Mańyzdysy, bul úderis erte me, kesh pe, báribir júzege asady”, — deidi ol.
Dos Kóshimniń aitýynsha, 1939 jyldan bastap kirill jazýyna kóshý qazaqtyń tól álipbiin joiyp, til tabiǵatyna bógde dybystardy engizgen.
“Bizge tolyq orys álipbii engizilip, tek keibir qazaqtyń tól dybystary shartty túrde qosyldy. Sondyqtan til mamandary ony “qazaq-orys álipbii” dep ataidy. Shyn máninde, 1939 jyldan beri biz óz álipbiimizben emes, bóten júiemen ómir súrip kelemiz”, — deidi sarapshy.
Saiasattanýshynyń sózinshe, eń bastysy latynǵa kóshý emes, qazaqtyń tól dybystyq júiesin qalpyna keltirý.
“Másele bizdiń dybystyq tabiǵatymyzdyń buzylýynda. Kirillmen birge qazaq artikýliatsiiasyna jat dybystar da engizildi. Sol dybystardy qoldanýǵa, aitýǵa úirendik. Biraq bul tabiǵi úirený emes, zorlyqpen qalyptasqan daǵdy”, — deidi Kóshim.
Ol qazaq tiliniń sózjasam júiesi men ishki zańdylyǵy da osy kezeńde álsiregenin atap ótti.
“Mysaly, kezinde biz “samavar” sózin “samaýryn” dep beiimdep alǵanbyz. Bul qazaq tiliniń ishki zańdylyǵyna sai keletin ádemi sóz edi. Al keiin sózjasam júiemiz múlde toqtady. Biz orys sózderin, terminderdi sol qalpynda qabyldaýǵa kóshtik. Osylaisha, tilimizdiń ózindik zańdylyǵy men sóz týdyrý qabileti joiyldy”, — deidi ol.
Saiasattanýshynyń paiymynsha, latyn grafikasyna negizdelgen jańa álipbi saiasi emes, ulttyq ári memlekettik qajettilik.
“Sondyqtan qazir bizge eń qajet nárse — ózimizdiń ulttyq tildik júiemizdi qaita tiriltý. Latyn grafikasyna negizdelgen jańa álipbi sonyń bir qadamy bolmaq”, — dep túiindedi Dos Kóshim.
Buǵan deiin
Eske sala keteiik, latyn álipbiine kóshý bastamasy alǵash ret 2017 jyly kóterildi. Ol týraly Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaev “Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý” atty maqalasynda aitty.
“Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbiine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáiektilik qajettigin tereń túsinip, baiyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqiiat daiyndaldyq”, — dedi ol.
Sondai-aq Nazarbaev 2012 jylǵy “Qazaqstan – 2050” strategiiasynda da bul bastamanyń strategiialyq mańyzyn atap kórsetken edi.
“Memleket óz tarapynan memlekettik tildiń pozitsiiasyn nyǵaitý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Qazaq tilin keńinen qoldaný jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy jalǵastyrý kerek.
Biz 2025 jyldan bastap álipbiimizdi latyn qarpine, latyn álipbiine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tiis printsipti másele”, — degen bolatyn.
Saiasat Nurbektiń pikiri
Jaqynda Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek Qazaqstanda latyn grafikasyna kóshý jumysy birneshe jyl boiy júieli túrde júrgizilip kele jatqanyn málimdegen edi.
Aitýynsha, qazirge deiin álipbidiń birneshe nusqasy ázirlengen. Degenmen til mamandary lingvister, filolog-ǵalymdar áli ortaq mámilege kelmegen.
“Bul jumys bizdiń ministrlik arqyly atqarylyp keledi. Álipbidiń ár nusqasyn saraptaý barysynda ǵylymi-fonetikalyq, orfografiialyq turǵydan ǵana emes, ekonomikalyq jáne tsifrlyq saldarlary da qarastyrylýda. Sebebi qujat ainalymyn, kóshe ataýlaryn jáne basqa da jazbalardy jańa álipbige kóshirý úlken shyǵyndy talap etedi”, – dedi ministr.
Saiasat Nurbektiń sózinshe, eń bastysy asyǵys sheshim qabyldamai, barlyq faktordy eskere otyryp, durys nusqany bekitý.
“Sál sabyr saqtaýlaryńyzdy suraimyn. Jumys jalǵasyp jatyr, jaqyn arada qosymsha aqparat beriledi. Eń mańyzdysy – ǵylymi toptyń jumysyn tolyq aiaqtaýǵa múmkindik jasaý”, – dep túiindedi ministr.
