2017 جىلى قازاقستاندا لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ باستاماسى رەسمي تٷردە كٶتەرٸلدٸ. الايدا ارادا سەگٸز جىل ٶتسە دە, جاڭا ەلٸپبي تولىق بەكٸتٸلمەي, رەفورما جارتى جولدا تۇرالاپ قالدى. فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك پەن ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸم بۇل باستامانىڭ نە سەبەپتٸ سوزبالاڭعا تٷسكەنٸن Dalanews.kz تٸلشٸسٸنە تٷسٸندٸردٸ.
عالىم ەردەن قاجىبەكتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋدٸ توقتاتپاعان. تەك قاتەسٸ كٶپ, عىلىمي نەگٸزسٸز نۇسقالاردان باس تارتقان.
“لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ دايىن بولعانىنا 30 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. ناقتىراق ايتساق, 1991 جىلدان باستاپ قولعا الىندى. مەن كوميسسييا باسشىسى رەتٸندە سول نۇسقانى ۇسىندىم. الايدا بيلٸككە بۇل ۇنامادى. كەيٸن ۇسىنىلعان ەلٸپبيلەرگە بٸردە-بٸر كەسٸبي عالىم قاتىسقان جوق. بٸز, كەرٸسٸنشە, سول شيكٸ نۇسقالاردى سىناۋمەن ەلەكپٸز”, – دەيدٸ ەردەن قاجىبەك.
عالىمنىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ عالىمدارعا قولداۋ كٶرسەتۋٸ – وڭ ٶزگەرٸس.
“باعىمىزعا وراي, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى عالىمداردىڭ پٸكٸرٸن اشىق قولداپ وتىر. سوندىقتان سابىر ساقتاۋ كەرەك. جۋىردا بەرٸ ٶز ورنىنا كەلەدٸ دەگەن سەنٸمٸم زور”, – دەيدٸ ول.
ٷدەرٸستٸڭ تەجەلۋ سەبەپتەرٸ
پروفەسسور لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ باياۋلاۋىنا باستى سەبەپ رەتٸندە جوعارى دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ شامادان تىس ارالاسۋىن اتادى.
“جٸبەرٸلگەن ٶرەسكەل قاتەلەردٸ تٷزەتۋ وڭاي ەمەس. بٸرەۋلەر بيلٸككە جاعىمپازدانۋ ٷشٸن, بٸرەۋلەر ٶزٸنٸڭ “بٸلٸكتٸلٸگٸن”, “اقىلدىلىعىن, ساۋاتىن” كٶرسەتۋ ٷشٸن, بٸرەۋلەر (اشىعىن ايتايىن) ناداندىقتان, باسقالار “تاپسىرمانى ورىنداۋ ٷشٸن” ارالاسىپ وتىر. ال ۇلتتىق ەلٸپبي – پٸكٸرتالاس نەمەسە شىعارماشىلىق ٸزدەنٸس الاڭى ەمەس, ناقتى تٸل زاڭدىلىقتارىنا سٷيەنەتٸن عىلىمي جۇمىس. مۇندا قييالعا, ەرٸككە, جورامالعا, سۋبەكتيۆتٸ كٶزقاراستارعا جول جوق. بۇل قاعيدالار احاڭ (احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ) زامانىنان بەرٸ بەلگٸلٸ”, – دەيدٸ ول.
ەردەن قاجىبەكتٸڭ سٶزٸنشە, الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق “قازاق تٸلٸ” اكادەميياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ماماندار باس قوسىپ, مەسەلەنٸ ناقتى تالقىلايدى.
“سول جيىندا بۇل مەسەلەنٸ قاۋلى رەتٸندە قاعازعا تٷسٸرەمٸز, ەرٸ رەسمي قۇجات تٷرٸندە تيٸستٸ مەكەمەلەرگە جولدايمىز. سونىمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە, عالامتورعا ورناتامىز”, — دەپ قوستى ول.
جاڭا ەلٸپبيگە قويىلار باستى تالاپ
عالىم جاڭا ەلٸپبيدٸڭ باستى تالابى تٸلدٸڭ تابيعاتىنا ساي بولۋى كەرەگٸن اتاپ ٶتتٸ.
“تٸلٸمٸزدٸڭ ەر ەرپٸنە بٸر تاڭبا قويۋ سونشالىق قيىن ەمەس. داۋىستىلارعا داۋىستى دىبىس تاڭباسىن جەنە داۋىسسىزدارعا داۋىسسىز دىبىس تاڭباسىن قويۋ جەتكٸلٸكتٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, وسى قاراپايىم قاعيدانى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتاي الماي كەلەمٸز. قازٸرگٸ قازاق بٸلەتٸن كيريلل (ەدٸلٸ, كيريلشە ەمەس – ورىسشا) الفاۆيتٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸ ەمەس, ورىس-قازاق ارالاس تٸلدٸڭ ەلٸپبيٸ. ياعني, ەكٸ-ٷش ۇيىقتاسا سورپاسى قوسىلمايتىن, تابيعاتى بٶتەن, ەكٸ تٸلدٸڭ قوسپا, بوتقا ەلٸپبيٸ”, – دەيدٸ ەردەن قاجىبەك.
ونىڭ سٶزٸنشە, لاتىن ەلٸپبيٸنە قاتىستى كەسٸبي تٸلشٸ-عالىمدار اراسىندا ەشقانداي داۋ جوق.
“قايتا ايتايىن, عالىمداردىڭ نۇسقاسى دايىن. ال جاڭالىق اشقىسى كەلەتٸندەر كٶبٸنە ەۋەسقويلار نەمەسە قارجىنى يگەرگٸسٸ كەلەتٸن پىسىقايلار. قىسقاسى, كەسٸبي ماماندار ەمەس”, — دەپ قوستى ول.
لاتىن گرافيكاسىنىڭ قازاق تٸلٸنە ەسەرٸ
ەردەن قاجىبەكتٸڭ پٸكٸرٸنشە, لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ قازاق تٸلٸن تابيعي ارناسىنا تٷسٸرٸپ, ۇلتتىق ويدى جاڭعىرتادى.
“بوتقا ەلٸپبيدەن ارىلىپ تٶل, تٸلٸمٸزگە ساي ەلٸپبيگە كٶشۋ – ويىمىزدى تازالاپ, بويىمىزدى تٸكتەيدٸ. تٸلٸمٸز جاساندى تۇساۋلاردان قۇتىلسا, قايىرىلىپ كەلگەن قاناتى جايىلادى. وي تٷزەلەدٸ, ٶرەمٸز ٶسەدٸ. انا تٸلٸمٸز قارقىندى دامي باستايدى.”, – دەدٸ پروفەسسور ەردەن قاجىبەك.
ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸم نە دەيدٸ?
بۇل تاقىرىپقا قاتىستى ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸم دە ٶز ويىن ورتاعا سالدى. ايتۋىنشا, اتالعان ٷدەرٸستٸڭ توقتاپ قالۋىنىڭ ناقتى سەبەبٸ بەلگٸسٸز.
“نەگٸزٸنەن, جاڭا ەلٸپبي جٶنٸندە 3–4 دىبىسقا بايلانىستى عالىمداردىڭ پٸكٸرٸ ەكٸگە جارىلعانىن بٸلەمٸز. سول بٸر شەشٸمگە كەلە الماۋدى سىلتاۋ ەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن”, — دەيدٸ ول.
ساراپشى بۇل رەفورماعا عىلىمي ەمەس, ساياسي فاكتور كٶبٸرەك ىقپال ەتكەنٸن ايتادى.
“بٸز اۆتوريتارلى ەل بولعاندىقتان, عىلىمي رەفورمانىڭ ٶزٸن بيلٸك باسقارادى”, — دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
دوس كٶشٸم لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ باستاماسى العاش رەت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇسىندا كٶتەرٸلگەنٸن ەسكە سالدى. ول كەزدە رەفورمانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى جازۋدى ىقشامداۋ, دىبىستاردى زاماناۋي تەحنولوگييالارعا بەيٸمدەۋ بولعان. الايدا ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, ٷدەرٸس عىلىمي نەگٸزدە ەمەس, ەكٸمشٸلٸك نۇسقاۋمەن جٷرگٸزٸلگەن.
“مەن لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸن جاساۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ بولدىم. قاتەلەسپەسەم, 2017 جىلى, ەردەن قاجىبەك باستاعان كوميسسييادا 28 ادام ەدٸك. سوندىقتان بۇل ٷدەرٸستٸڭ قالاي جٷرگەنٸن جاقسى بٸلەمٸن. بيلٸك ارالاستى. ال نەگٸزٸ بيلٸك فونەتيك عالىمداردى شاقىرىپ, “بٸز لاتىن گرافيكاسىنا كٶشەمٸز, سونىڭ عىلىمي نەگٸزٸن دايىنداپ بەرٸڭدەر” دەۋٸ كەرەك ەدٸ. بٸراق ولاي بولمادى”, — دەيدٸ كٶشٸم.
سالدارىنان عىلىمي ۇستانىم مەن ساياسي مٷددە ٷيلەسپەي, ورتاق شەشٸم شىقپاعان.
“مامانداردىڭ كەيبٸرٸ بيلٸككە باعىنىشتى بولدى دا, “نە ايتساڭىز, سونى ٸستەيمٸز” دەدٸ. ال تەۋەلسٸز عالىمدار “بٸز عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس نۇسقانى عانا جاسايمىز” دەدٸ. نەتيجەسٸندە ٷدەرٸس توقتاپ قالدى. بٸراق ەڭ ماسقاراسى بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەلٸپبيدٸ تولىق بەكٸتكەن جوقپىز. رەسمي تٷردە نٷكتەسٸ قويىلعان جوق. سوعان قاراماستان, بارلىق جەردە, تٸپتٸ ەلتاڭباعا دەيٸن لاتىن قارپٸندە جازىلىپ قويىلعان. مۇنداي جاعداي ەشبٸر ەلدە بولعان ەمەس”, — دەيدٸ ول.
سونىمەن قاتار ساياساتتانۋشى لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ مەسەلەسٸ مٸندەتتٸ تٷردە قايتا قولعا الىناتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ۋاقىتشا ٷزٸلٸس.
“قازٸرگٸ بيلٸكپەن بە, ەلدە باسقا بيلٸكپەن بە, ول ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى, بۇل ٷدەرٸس ەرتە مە, كەش پە, بەرٸبٸر جٷزەگە اسادى”, — دەيدٸ ول.
دوس كٶشٸمنٸڭ ايتۋىنشا, 1939 جىلدان باستاپ كيريلل جازۋىنا كٶشۋ قازاقتىڭ تٶل ەلٸپبيٸن جويىپ, تٸل تابيعاتىنا بٶگدە دىبىستاردى ەنگٸزگەن.
“بٸزگە تولىق ورىس ەلٸپبيٸ ەنگٸزٸلٸپ, تەك كەيبٸر قازاقتىڭ تٶل دىبىستارى شارتتى تٷردە قوسىلدى. سوندىقتان تٸل ماماندارى ونى “قازاق-ورىس ەلٸپبيٸ” دەپ اتايدى. شىن مەنٸندە, 1939 جىلدان بەرٸ بٸز ٶز ەلٸپبيٸمٸزبەن ەمەس, بٶتەن جٷيەمەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸز”, — دەيدٸ ساراپشى.
ساياساتتانۋشىنىڭ سٶزٸنشە, ەڭ باستىسى لاتىنعا كٶشۋ ەمەس, قازاقتىڭ تٶل دىبىستىق جٷيەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋ.
“مەسەلە بٸزدٸڭ دىبىستىق تابيعاتىمىزدىڭ بۇزىلۋىندا. كيريللمەن بٸرگە قازاق ارتيكۋلياتسيياسىنا جات دىبىستار دا ەنگٸزٸلدٸ. سول دىبىستاردى قولدانۋعا, ايتۋعا ٷيرەندٸك. بٸراق بۇل تابيعي ٷيرەنۋ ەمەس, زورلىقپەن قالىپتاسقان داعدى”, — دەيدٸ كٶشٸم.
ول قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزجاسام جٷيەسٸ مەن ٸشكٸ زاڭدىلىعى دا وسى كەزەڭدە ەلسٸرەگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“مىسالى, كەزٸندە بٸز “ساماۆار” سٶزٸن “ساماۋرىن” دەپ بەيٸمدەپ العانبىز. بۇل قازاق تٸلٸنٸڭ ٸشكٸ زاڭدىلىعىنا ساي كەلەتٸن ەدەمٸ سٶز ەدٸ. ال كەيٸن سٶزجاسام جٷيەمٸز مٷلدە توقتادى. بٸز ورىس سٶزدەرٸن, تەرميندەردٸ سول قالپىندا قابىلداۋعا كٶشتٸك. وسىلايشا, تٸلٸمٸزدٸڭ ٶزٸندٸك زاڭدىلىعى مەن سٶز تۋدىرۋ قابٸلەتٸ جويىلدى”, — دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمىنشا, لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەلٸپبي ساياسي ەمەس, ۇلتتىق ەرٸ مەملەكەتتٸك قاجەتتٸلٸك.
“سوندىقتان قازٸر بٸزگە ەڭ قاجەت نەرسە — ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق تٸلدٸك جٷيەمٸزدٸ قايتا تٸرٸلتۋ. لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەلٸپبي سونىڭ بٸر قادامى بولماق”, — دەپ تٷيٸندەدٸ دوس كٶشٸم.
بۇعان دەيٸن
ەسكە سالا كەتەيٸك, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ باستاماسى العاش رەت 2017 جىلى كٶتەرٸلدٸ. ول تۋرالى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ” اتتى ماقالاسىندا ايتتى.
“بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بٸز بۇل مەسەلەگە نەعۇرلىم دەيەكتٸلٸك قاجەتتٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمٸز جەنە وعان كٸرٸسۋگە تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ مۇقييات دايىندالدىق”, — دەدٸ ول.
سونداي-اق نازارباەۆ 2012 جىلعى “قازاقستان – 2050” ستراتەگيياسىندا دا بۇل باستامانىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزىن اتاپ كٶرسەتكەن ەدٸ.
“مەملەكەت ٶز تاراپىنان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ پوزيتسيياسىن نىعايتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. قازاق تٸلٸن كەڭٸنەن قولدانۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ كەرەك.
بٸز 2025 جىلدان باستاپ ەلٸپبيٸمٸزدٸ لاتىن قارپٸنە, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋگە كٸرٸسۋٸمٸز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە تيٸس پرينتسيپتٸ مەسەلە”, — دەگەن بولاتىن.
ساياسات نۇربەكتٸڭ پٸكٸرٸ
جاقىندا عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترٸ ساياسات نۇربەك قازاقستاندا لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ جۇمىسى بٸرنەشە جىل بويى جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقانىن مەلٸمدەگەن ەدٸ.
ايتۋىنشا, قازٸرگە دەيٸن ەلٸپبيدٸڭ بٸرنەشە نۇسقاسى ەزٸرلەنگەن. دەگەنمەن تٸل ماماندارى لينگۆيستەر, فيلولوگ-عالىمدار ەلٸ ورتاق مەمٸلەگە كەلمەگەن.
“بۇل جۇمىس بٸزدٸڭ مينيسترلٸك ارقىلى اتقارىلىپ كەلەدٸ. ەلٸپبيدٸڭ ەر نۇسقاسىن ساراپتاۋ بارىسىندا عىلىمي-فونەتيكالىق, ورفوگرافييالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جەنە تسيفرلىق سالدارلارى دا قاراستىرىلۋدا. سەبەبٸ قۇجات اينالىمىن, كٶشە اتاۋلارىن جەنە باسقا دا جازبالاردى جاڭا ەلٸپبيگە كٶشٸرۋ ٷلكەن شىعىندى تالاپ ەتەدٸ”, – دەدٸ مينيستر.
ساياسات نۇربەكتٸڭ سٶزٸنشە, ەڭ باستىسى اسىعىس شەشٸم قابىلداماي, بارلىق فاكتوردى ەسكەرە وتىرىپ, دۇرىس نۇسقانى بەكٸتۋ.
“سەل سابىر ساقتاۋلارىڭىزدى سۇرايمىن. جۇمىس جالعاسىپ جاتىر, جاقىن ارادا قوسىمشا اقپارات بەرٸلەدٸ. ەڭ ماڭىزدىسى – عىلىمي توپتىڭ جۇمىسىن تولىق اياقتاۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋ”, – دەپ تٷيٸندەدٸ مينيستر.
