Sheteldik jýrnalistiń bizdiń jerge ne maqsatpen kelgenin tómengi maqalany oqysańyz bilesiz.
Shon ÝOKER
Petropavl syrt qaraǵanda ádepki Sibir qalasy. Úilerdiń kópshiligi Hrýshevtiń dáýirinde salynǵan. Mundaǵy poiyzdar Máskeýdiń ýaqytymen júredi. Jergilikti turǵyndardyń kópshiligi etnikalyq orystar. Olardyń arasynda Keńes odaǵyn kókseitinder kóp...
Alaida Petropavl – Qazaqstannyń jeri. Mundaǵy «memlekettik til» orys tili. Qazaqstannyń soltústiginde Ýkrainadaǵy oqiǵalar qaitalanýy múmkin. Sebebi, Kremldiń basqynshylyq saiasaty mundaǵy etnikalyq toptarǵa
áser etip, olardyń tolqynysyn týǵyzýy ǵajap emes.
Radikaldy orys saiasatkerleri Qazaqstannyń soltústigin Reseige qaitarý kerek dep birazdan beri shýlasyp júr.
Al óńirdiń shyǵys Ýkrainaǵa uqsas tustary óte kóp. Birinshiden, orys ulty basym. Olar aqparatty reseilik telearnalardan alady, onyń ústine óńir Reseimen shekaralas jatyr.
Resei Qyrymdy basyp alǵaly beri Kreml kelesi kezekte óz nazaryn Qazaqstannyń soltústigine aýdaratyny aitylýda.
Iá, qazirgi Qazaqstan lideri Nursultan Nazarbaev etnikalyq qaqtyǵysty boldyrmaý úshin ony barynsha tejep keledi. Saiasi túsinistiktiń ózin ol ultaralyq turaqtylyqqa negizdegen.
Petropavlda tatýlyq pen birlikke úndegen lozýngtar jetip artylady. «Biz, qazaqstandyqtar bir úidiń balalarymyz», «Qazaqstan – tatýlyq pen beibitshilik besigi» deidi.
Nazarbaevty kúlli Qazaqstan halqy qoldady. Ol sailaýda jeńip shyqty. Biraq, onyń jasy 74-te. Endeshe «odan keiin ne bolady, Qazaqstandy ne kútip tur?» degen saýaldyń basy ashyq.
Biz Petropavl turǵyndarynyń arasynda saýalnama júrgizdik. Kópshiligi Nazarbaev basqaryp otyrǵan elde ómir súrip otyrǵanyna baqytty ekenin aitty. Biraq, sózderinen jasandylyq baiqalady, ishtegi biraz dúnielerin irkip qalǵanyn sezdik.
«Qazaqtar bizge óz tilin úirete almai ashý-yzaǵa minedi. Bizdi qazaq tilin úirenýge májbúrlep jatyr. Aityńyzdarshy, bul til kimge kerek? Qazaqsha sóilep jatqandardy kórsem taǵamyma áldene turyp qalǵandai kúide bolamyn», – dedi 26 jasar etnikalyq orys Kirill. «KSRO-ny qulatyp alǵanymyz uiat is. Bul naǵyz memleket edi» deidi ol.
Ýkrainadaǵy oqiǵalar Qazaqstan qoǵamyn ekige jardy. Osyndaǵy etnikalyq orystardyń kópshiligi osy oqiǵalarǵa qatysty reseilik arnalar taratqan aqparatqa senedi.
«Pýtin naǵyz erkek. Ol Shyǵys Ýkrainadaǵy soǵystan zardap shekken azamattarǵa kómek kórsetip jatyr. Al sizder, Batys álemi otqa mai quiyp, ol jaqqa qarý-jaraq tasyp jatyrsyzdar», – dedi bizge 42 jasar Petropavl turǵyny Igor.
Byltyr Pýtinge Qazaqstandaǵy etnikalyq orystardyń quqyǵy, taǵdyry týraly saýal qoiylǵan. Sol kezde Resei Prezidenti Nazarbaevty maqtaǵan bolyp: «bul jerde (Qazaqstanda) eshqashan memleket bolmaǵan, ol buryn-sońdy tarihta bolmaǵan jańa memleket qurdy» dedi.
Saiasattanýshy Dosym Sátpaevtyń aitýynsha, Pýtin ǵana emes, kúlli reseilik elitanyń kózqarasy osyndai.
Resei Prezidentiniń sózi Qazaqstanda úlken narazylyq týǵyzdy. Úkimet Qazaq handyǵynyń, qazaq memlekettiliginiń 550 jyldyǵyn toilaitynyn aitty.
Al Ýkrainadaǵy oqiǵalar, naqtyraq aitsaq, memlekettik shekaranyń buzylýy Qazaqstandaǵy kópshilikti qorqytyp jiberdi.
«Qyrym operatsiiasyna daiyndyq uzaq júrdi. Resei Ýkrainany tolyq táýelsiz etpeýdiń san túrli amalyn jasady. Politsiia, ásker jáne arnaiy kúshter óte álsiz jaǵdaida boldy... Qazaqstanda, onyń ishinde eldiń soltústiginde ásker men arnaiy kúshter ózin dál Ýkrainadaǵydai ustaýy múmkin», – deidi burynǵy diplomat Rasýl Jumaly.
Ýkraina oqiǵalarynan keiin ózge elderde turatyn qazaqtardy elge kóshirý jumysy qaita jandandy.
Reseilik aqparat talai adamdy dýalap tastady. Tatiana Shevtsova-Valova (etnikalyq orys) óziniń Feisbýktegi paraqshasynda qazaqtardy «jańqaǵa» teńep, «munda Qyrymdaǵy siiaqty tóńkeris bolady» dep qorqytty.
Aitalyq, Astana turǵyna Evgenii Vdovenko separatister qatarynda soǵysqany úshin 5 jylǵa túrmege qamaldy. Biraq, munysyna ókingen joq. Separatister qataryna óz erkimen ótkenin jáne kim kóringendi atpaǵanyn aitty. Jaqynda Atyraý qalasynda taǵy da sol separatisterdiń sapynda soǵysqan Qazaqstan azamaty túrmege qamaldy.
«Til men ulttyń máselesin qaita-qaita aityp, qaqsai bergenderińizdi doǵarmasańdar Qazaqstanda da Qyrymdaǵydai bolady. Soltústik, tipti tutas Qazaqstan Reseidiń qolastyna ótedi», – dedi ol.
Qazaqstandaǵy etnikalyq orystardyń arasynda shyǵys Ýkrainadaǵy separatisterdiń qataryna ótkender bar. Olar túrmege qamaldy.
Aitalyq, Astana turǵyna Evgenii Vdovenko separatister qatarynda soǵysqany úshin 5 jylǵa túrmege qamaldy. Biraq, munysyna ókingen joq. Separatister qataryna óz erkimen ótkenin jáne kim kóringendi atpaǵanyn aitty. Jaqynda Atyraý qalasynda taǵy da sol separatisterdiń sapynda soǵysqan Qazaqstan azamaty túrmege qamaldy.
«Qazaqstan óte álsiz. Bizdi tek halyqaralyq quqyq qana qorǵap tur. Biraq, buǵan sengen Ýkrainanyń taǵdyryna kýásizder», – deidi Sátpaev.
Qazaqstandaǵy qazaqtardyń sany ósip keledi. 1989 jyly bul kórsetkish 39 paiyz bolsa, qazir 70 paiyzǵa jetken.
Al ázirgi Qazaqstan biligi negizinen orystildi. Jáne de áli biraz ýaqyt Petropavl siiaqty qalalarda orys tiline basymdyq berip, el ishindegi turaqtylyqty saqtap turaryna senimdi. Biraq, bul jaǵdai ózgerýi múmkin. Qazaqstandaǵy orys ultynyń orta jasy – 46, al qazaq ultynyń orta jasy – 26 jasty quraidy. Qazaq intellektýaldy toptarynyń arasynda patriotizm ósip keledi. Qazaqtyń dástúrli kiimderin kiiý, qazaq ánderin tyńdaý úrdiske ainalýda.
Qazaqstandaǵy orys qoǵamy Nazarbaevtan keiin onyń ornyna keletin adam ulttyq máselelerge basymdyq beredi dep qaýiptenedi. Sarapshylardyń aitýynsha, bulai bolatyn bolsa, iaǵni, ultshyl baǵyttaǵy top Qazaqstandy Eýraziialyq odaqtan shyǵaryp, óz jolymen júrgisi keletinin kórsetse Resei tarapynan arandatý júrýi múmkin.
Iá, shynyn aitý kerek Qazaqstan Kreml úshin dál Qyrym túbegindei strategiialyq mańyzǵa ie emes. Reseidiń Qara teńiz Floty dál osy Qyrymda qurylǵan. Saiyp kelgende Ýkraina NATO-nyń shekarasyn keńeitýge birden-bir kedergi bolatyn qamal retinde qarastyrylǵan.
Alaida, Qazaqstannyń da Kreml nazar aýdaratyn tustary óte kóp. Bul birinshi kezekte – Baiqońyr ǵarysh ailaǵy, sonymen birge osyndaǵy etnikalyq orys qoǵamy da psihologiialyq turǵydan erekshe mańyzǵa ie. Pýtin bir kezgi Keńes odaǵynyń quramynda bolǵan elderdegi orys ultyn qorǵaýǵa ýáde bergen...
«Dál qazir Reseidiń Qazaqstannyń soltústiginde haos jasaityn naqty sebebi joq. Biraq, Kreml tyrnaq astynan kir izdeýi múmkin», – deidi sarapshy Aidos Sarym. – Máskeý soltústiktegi orys qoǵamyn arandatar bolsa, munyń arty soǵysqa ulasady. Al bul soltústik Qazaqstandy basyp alýdyń eń ońai joly», – deidi ol.
