Balany tárbielemeńiz, ósirińiz...
Tárbie haqynda
Balany tárbieleý – ony úiretip, jattyqtyrý dep túsinbeńiz. Ata-ana balanyń shartty refleksterin jetildirý úshin kerek. Maǵan «tárbieleý» degen etistik unamaidy. Ol kóp adamda májbúrleý, yqtiiarsyz kóndirý, talap etý, qadaǵalaý, tekserý siiaqty sózdermen astasyp jatady. Sondyqtan «tárbielep» emes, «ósirip» degen sóz maǵynaly bolady. Ata-ana balasyna ósýge kómektesedi. Bala ósip, ózge adamdardyń arasynda erkin, sanasy bútin bolyp ómir súrýi kerek.
Mikelandjelonyń freskasyn eske túsirińizshi: Táńir Adamdy jasap shyǵarady. Olardyń qoldary áne-mine súikelip qalmaq. Táńirdiń salaly qoly Adamnyń umsynǵan qolyna sozylyp tur. Eresek adam – bilim, danalyq, kóregendiliktiń, etikalyq ustanymdardyń iesi, bar bilgenin balasyna berýi tiis.
Bala óskende óz betinshe ómir súre alady. Eresek adam óziniń qolyn qaityp alady. Balanyń óz qoly qýat pen kúshke ie bolady. Ol individýým, tulǵa. Qalyptasty. Ata-ananyń maqsat-múddesi oryndaldy. Bir-birine degen taza sezim men syilastyq qalady. Olardyń súiispenshiligi, dostyǵy jalǵap turady.
Tárbie – balanyń sanasyna jasalatyn zorlyq. Ár balanyń túsinik qalyptastyrý mezgili, damý jedeldigi, ósý satysy ár túrli. Sol úderiske eshkimniń aralasýǵa qaqysy joq. Ásirese, uqypsyz túrde aralasqan jón emes. Bul balanyń bolmysyn búldirý. Ata-ana kómekshi bolýy kerek. Gúl ósirgendei. Qunarly topyraq, qorǵanysh qajet. Biraq eki qulaǵynan ustap joǵary tartýdyń qajeti shamaly. Asyqtyrýǵa bolmaidy.
Til almaý
Til almaý – balanyń ózimen qarym-qatynas durys bolmaǵan jaǵdaida qoldanatyn jalǵyz tásili.
Ózine kóńil bóldirý úshin ashýlandyrý – ár balaǵa tán qylyq.
Jasóspirimdik sán qyzylshamen aýyrǵandai. Kóptegen bala juqtyrady. Árkimniń ótý merzimi men aýyrtpalyǵy árqily. Birneshe jyldan soń artyna qarap kúletinderi az emes. Biraq ata-ana osy mezette balasymen urys-keristi sozyp jiberse, arty jaqsy bolmaidy.
Tártip senimdi qarym-qatynas ornatqan soń ǵana is júzine kirigýi shart. Jáne tek jaqsylyqqa baǵyttaýy tiis.
Sizdiń balańyz kereǵar tájiribe jinaýǵa múddeli. Árine, eger ómirine ne densaýlyǵyna ziiany bolmasa. Balańyzǵa jasaǵan isiniń teris nátijesimen betpe-bet kelýge múmkindik berińiz. Nemese áreketsiz otyrýdyń keri áserin sezinsin. Sonda ǵana ol eseiedi. Túsinik damidy.
Balalar kóbine ata-anasyn «temir Feliks» dep qabyldaidy. Óitkeni, ata-analardyń ózi týraly aityp berýge nieti joq. Balamen ne sezinseńiz sol týraly áńgimelesý mańyzdy. «Mundai sózdi estý maǵan qiyn boldy. Renjidim» degen sózderdi ol estip óskeni abzal. Ol qorytyndyny ózi jasaidy. Bastysy – shynaiy bolyńyz, onyń sezimine bilik júrgizbeńiz.
Ózin baǵalaýy
Balanyń ózine degen senimdiligi áreketimen baǵalanady. Jaqsy oqysam – men jaqsymyn. Anama kómektessem – men jaqsymyn. Bala ózine jaqsy kózqarasta bolǵany mańyzdy. Eger sol sezimdi sezinbese, «jaman oqimyn, anam ursa beredi» degen kúi basymdyq tanytsa, jany qinalady.
Bala ózi týraly jaman oimen ómir súre almaidy. Ózin qutqarý mehanizmi qosylady. It emdik shóbin izdegendei jasóspirim ózine qoldaý, maquldaý, senim izdep ketedi. Ol bedeldi bireýdiń maquldaý pikirine zárý. Meili ol qylmyskerdiń nemese dini imamnyń sózi bolsyn, oǵan báribir.
Mektep týraly
Uiym retinde mektep balanyń shyǵarmashyl oilaýy men jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna múddeli emes. Ol tek joǵarydan kelgen tapsyrmalarǵa, baǵdarlamalarǵa, amal-tásilderge ǵana baǵynady. Solardyń múltiksiz oryndalýyn qadaǵalaidy. Mektep degen óziniń meni joq adamdardy tárbieleitin zerthana. Oqýshy aitqannan shyqpaityn erki joq adam. Ol –atqarýshy.
Balaǵa qoqan-loqqy jasap, qorqytyp-úrkitip, óz degenin istetedi. Muǵalim: «kelesi jyly ornyńda qalasyń» nemese «bári jattaǵandy sen nege jattamadyń, sonshalyqty aqymaqsyń ba?» dep shoshytsa, balanyń ózine degen senimi shailyǵady. Ózin kemis sezinedi. Onyń kúsh-qýaty kemidi. Bir nárse isteýge qulqy joǵalady. Sondyqtan ata-analar durys tańdaý jasai bilýi óte mańyzdy. Ne mekteptiń jaǵyna, ne balasynyń jaǵyna shyǵýy kerek. Shabyt syilai bilý – eresek adamnyń mindeti. Mektep shabyt bere almasa, onda ony ata-anasy syilasyn. Osy baǵyttaǵy qadamyn nyq bassyn. Balany zorlap jumsaýdan arylyńyz. «Sen mindetti emessiń» deńiz.
Meniń seminaryma qatysqan bir qatysýshy áiel óziniń oqiǵasyn aityp berdi. Birde ony muǵalima mektepke shaqyrady. «Balańyz anaý, mynaý, túk bitirmeidi» dep bastaǵanda, bul turypty da muǵalimge: «Bilesiz be, men óz ulymdy óte qatty jaqsy kóremin!» depti. Muǵalim úndemei qalady. Bul da jaýap berýdiń bir tásili.
Qarsy baǵytta da jaýap berýge bolady. «Aitqan sózińizden meniń balama janyńyz ashitynyn, oǵan kómekteskińiz keletinin túsindim. Sizdiń aitqanyńyzdy oryndaimyn. Rahmet» deńiz. Biraz ýaqyttan soń kelip: «Balamnyń jaqsy jaqqa qarai ózgergenin baiqaǵan shyǵarsyz. Bári sizdiń arqańyz» dep aita salyńyz. Muǵalim de adam. Olardy keide qoldap, tynyshtandyrý kerek. Olardyń jumysyn baǵalaitynyńyzdy sezdirińiz. Ózin syilaitynyńyzdy kórsetińiz. Biraq balańyzdyń ózin baǵalaýy sizdiń moinyńyzda. Kim ne dese de siz ony jaqsy kóre beresiz.
Mektep degen ýaqytsha keńistik. Al, sizdiń balańyzben qarym-qatynasyńyz máńgilikke.
Aýdarǵan Shynar Ábdildá.
