Qan qysymynan qutylar jol bar ma?
Shyny kerek, meditsina salasynda jazylǵan kitaptardyń deni orys tilinde. Táýelsizdik alǵannan beri de qazaqsha shyqqan eńbekter mandymdy emes. Meditsinanyń tili aýyr, ataý, terminderi kóp bolǵan soń qazaq tilinde degenderiniń ózin túsinip oqý úshin kóp kúsh jumsaýǵa týra keleli. Al, kórnekti dáriger interventsion kardiolog, rentgen-hirýrg, Astanadaǵy «Ulttyq ǵylymi meditsinalyq ortalyqtyń» interventsiondy kardiologiia bólimi basshysynyń orynbasary, professor Qadyrbek Ramazanuly jazǵan «Joǵary qan qysym aýrýlary jáne ony emdeý joldary» atty ǵylymi kitap týraly olai aita almas edik. Sebebi...
Sebebin aitpas buryn taqyrypqa sál keńirek ainalyp keleiik. Bizde ne kóp, atkópir shyǵyp jatqan aqyn-jazýshylardyń, óner adamdarynyń kitaby kóp. Iá, rýhani azyq berer dúnielerdiń jaryq kórgenine qýanamyz. Biraq, memlekettiń damýy, eldiń órkendeýi basqa da salalardan turady ǵoi. Ásirese, biz kúnde qyzyl keńirdek bolyp, qurǵaq aiqaimen qulaǵyn jańǵyrtatyn memlekettik qazaq tiliniń damýy úshin orys tili ústemdik qurǵan ekonomika, qarjy, biznes, tehnologiia, meditsina salalarynda saýatty, túsinikti jazylǵan qazaq tildi eńbekter kóp bolsa, atalǵan baǵyttardaǵy til jaǵdaiy tez ońalar edi.
Al, Qadyrbek Ramazanulynyń kitaby osyndai olqylyqtardyń ornyn toltyrǵan qundy eńbekterdiń biri. Sebebi, bul kitaptyń ózindik ereksheligi bar, ol siresken terminderden turatyn, ǵylymi tilde jazylǵan kitap emes. Eńbekti oqyǵan adam siz ben bizge túsinikti, jalpaq jurttyń uǵym-sanasyna jeńil mátinderdiń jeteginde lypyp otyrady. Bul týraly avtordyń ózi «jalpy qazaqtyń tili bai, qunary mol. Biz onyń áleýetin meditsina sekildi salalarda tolyq qoldana almai kelemiz. Sondyqtan, men meditsina terminderin múmkindiginshe ana tilimizdiń túsinikti sózderimen berýge tyrystym. Kitap elimizdegi kásibi dárigerler men meditsina oqý oryndarynyń stýdentterinen bastap, densaýlyǵyn qadaǵalaǵysy keletin qarapaiym adamdarǵa deiin jeńil túsinýge múmkindik beredi» deidi. Sóziniń rastyǵyna eńbekti oqyǵanda kóz jetkizdik.
Kitaptyń taǵy bir ereksheligi – joǵary qan qysym aýrýlary týraly qazaq tilinde tuńǵysh jaryq kórýi. Qazaqstanda jáne Qytaidaǵy qazaq ǵalymdary bul aýrý boiynsha áli qazaqsha ǵylymi dúnie jazǵan joq. Sonymen qatar, avtor onda joǵary qan qysymy aýrýlarynyń sońǵy jyldardaǵy eń tyń degen zertteýlerin negiz etken. Jáne dáriger ony óziniń teoriialyq bilimi men talai jyldyq praktikasyn úilestirip, ekeýin qorytyp, tabiǵi da shynaiy túrde jazyp shyqqan.
Jaishylyqta biz «qazaq emhanaǵa ólýge bir kún qalǵanda barady» dep, basqa ulttarmen salystyryp, ózimizdi kúlki qylamyz. Anyǵynda, bul kúlkili jaǵdai emes. Ultymyzdyń salaq ádetterine ájýalai qaraǵannan utarymyz shamaly. Kerisinshe, halyq arasyna qaýipti, biraq elei bermeitin osyndai aýrýlar týraly jeńil, saýatty jazylǵan eńbekterdi kóp taratsaq, jurtty aqparattandyryp, derttiń qaterimen saqtandyryp otyrsaq, ózimizge kúlmes te edik jáne ókinishti ólimderden barynsha aýlaq bolar edik.
Atalǵan kitap joǵary qan qysymy týraly jalpy uǵym, joǵary qan qysymdy tómendetip emdeý sharalary jáne joǵary qan qysym aýrýlary jóninde suraq-jaýaptar dep atalatyn úsh bólimnen turady. Basqy eki bólimde aýrý týraly jete jazylyp, qajetti dáriler, tipti olardyń dozasy men keri áserine deiin táptishtei aitylǵan. Al, sońǵy 150 suraq-jaýaptan turatyn bólim óte utymdy formada jasalǵan. Jalpaǵynan sozylyp jatqan mátin joq, aýrýǵa qatysty naqty suraqtar men qysqa da túsinikti jaýaptar tap-tuinaqtai berilgen. Oqyrman bir suraqtan ekinshi suraqqa qyzyǵa qarap otyryp, qalai aiaǵyna shyqqanyn bilmei qalady jáne kóp dúnieden habardar bolyp, óziniń densaýlyǵyna, ómir-daǵdysy men júiesiz turmystyq ádet-daǵdylaryna basqasha qarai bastaidy. Sebebi, kitaptaǵy aitylǵan dúnieler qandai adamdy da eleń etkizip, beijai qaldyrmaityn deńgeide.
Ókinishke orai, ǵylymi eńbek tek avtordyń kúshimen, az tirajben shyǵarylypty.
Murat Almasbekuly.
