Soǵys jáne beibitshilik
Mysalǵa, amerikalyqtar álemniń ár túkpirinde burq ete qalǵan búlikterdiń arasynda júredi, buǵan qyrǵyn qarjy shyǵyndaidy. Olardyń aqyl-esi durys pa osy?
Soǵys. Ǵalamtordy súzip shyǵyńyz, onyń shyǵyny ǵana aitylady. Biraq, tabysy da bar ǵoi?! Áskeri óndirispen ainalysatyndar úshin kez kelgen búlik paida.
Amerika aqyldy, ózgesi aqymaq pa?
Eger Aýǵanstan men Irakqa soǵys ashpasa AQSh-tyń memlekettik biýdjeti qarjydan tapshylyq kórmeýshi edi.
Garvardtaǵy «mily bastardyń» esep-qisabyna sensek, Aýǵanstandaǵy soǵysqa, Iraktaǵy eki birdei soǵysqa, Siriia men Ýkrainadaǵy daǵdarysqa aralasqan AQSh 4,3 trillion dollardan qaǵylǵan eken! Aldaǵy ýaqytta bul 6 trillionǵa jetpek.
Ázir Iranǵa jyly qabaq tanytyp otyr... Munysy da beker bolmasa kerek. Erteń kilt ete qalýy ǵajap emes. Amerikanyń Iranǵa qatysty qazirgi áreketi ánsheiin taktikalyq júris. AQSh-tyń syrtqy saiasatyn búge-shigesine deiin biletinder aitady: «Kúni erteń Amerika Iranǵa basyp kirse álgi 6 trillionnyń ústine, taǵy 3 trillion qosasyz». Kórdińiz be, eseptep qoiǵan...
Jahan jappai qarýlanyp jatyr
Qaitemiz? Buǵan keiipker kózinen qaraýdan basqa biz siiaqty qarapaiym adam ne qareket istei alady?
2010-2014 jylǵy aralyqty qamtyǵan Stokgolm zertteý institýtynyń ekspertteri 2005-2009 jyldardyń aralyǵynda qarý-jaraq satyp alý kórsetkishi 16 paiyzǵa óskenin anyqtapty. Qytai kósh basynda keledi. Bylaisha aitqanda, armiiasyn túrlendirip (modernizatsiialap) jatqan eldiń biri osy – Qytai. Odan keiingi orynda Úndistan, Saýd Arabiiasy, Pákistan...
Qarý-jaraq eksporttaýshylardyń TOP-5-tigi ózgergen joq. Bul – AQSh, Resei, Qytai, Germaniia jáne Frantsiia. Bul 5-ýi álemdik qarý-jaraq eksportynyń 80 paiyzyn baqylaýynda ustap otyr. Olardyń óz arasyndaǵy baqtalastyq kúshti. Germaniianyń úlesi 11-den 5 paiyzǵa, Frantsiianyń úlesi 8-den 5 paiyzǵa kemidi. Esesine orystardyń úlesi ósýde...
AQSh vs Resei
Taǵy da osy ekeýi. Qaida barsa da syiyspai júredi. Álemdik qarý-jaraq eksportynyń eki alyby. Resei Amerikadan asyp túskisi keledi. Biraq, áleýeti jetpei júr. Sebebi, kóp. Amerika álemniń – 94 eline, al Resei – 56 elge qarý tasidy. Eki eldiń tasymal týraly túsinigi eki túrli.
AQSh qarý-jaraq saýdasyn óziniń syrtqy saiasatyn júrgizýge paidalansa, orystar úshin bul – biznes. Eki eldegi áskeri óndiris óz armiialarynyń ishki qajettiligin 60-70 paiyzǵa qamtamasyz etedi. Ózgesin dástúrli naryqtarǵa jóneltedi.
Orystyń oilaǵany ne?
Siz bilesiz be? Resei qarý-jaraq saýdasynan jylyna 15 milliard dollar (!) tabys tabady. Orystardyń bul taraptaǵy uzaqmerzimdik kelisimshart somasy 48-50 milliardty quraidy.
Kreml de aqymaq emes. Qorǵanys vedomstvosynyń jobalaryn júzege asyrýdy kózdeitin orystar alystaǵy Latyn Amerikasynda, Aziiada jáne Qiyr Shyǵysta óz áskeri bazalaryn turǵyzýǵa múddeli. Sizder senbessizder, biraq mundai joba shynymen de bar.
Dál osy aimaqtardaǵy áskeri bazalardy qamtamasyz etý úshin 200 tonna júk tasi alatyn ushaqtar jelisi qarastyrylǵan. Olar álemniń kez kelgen núktesine 7 saǵattyń ishinde «Armat» atty 400 tankten nemese 900 jeńil tankten turatyn ekipajdy jetkizedi. Orystardyń ushaǵy da shydamdy. Bir sátte 7 myń shaqyrymdy eńsere alady. Qaita-qaita janarmai quiyp jatpaidy. Bul baǵdarlamany Kreml 2024 jylǵa josparlaǵan. Kórelik, kútelik.
Qarý jaraqty negizinen Úndistan alady. Sońǵy jyldary bul taraptaǵy úlesin 7-den 15 paiyzǵa ósirdi. Arabtar da 1-den 5 paiyzǵa ósirdi.
Al Resei Iraktan úmitti. 2014 jyly Irak Reseiden 9 – Sý-25 shabýyldaý ushaǵyn, 12 – TOS-1A «Býratino» atty otty shabýyl júielerin, 6 – «Mi-28» jáne Mi-35M áskeri ushaǵyn satyp alǵan. Orystar «Pantsir-S1» zenittik keshenderin tasymaldaýdy bastady.
Byltyr Resei Irakqa jalpy somasy 1,7 milliard dollardy quraityn qarý-jaraq tasymaldaǵan. Eki eldiń osy baǵyttaǵy jalpy kelisimshart quny 4 milliardty quraidy. Biraq... Kreml Qytaidan aiyrylyp qaldy. Eki eldiń arasyndaǵy qarý-jaraq kelisimsharty qazir 500 millionǵa jetpeidi. Sebebi, Qytai óz áskeri óndirisin damytýdy qolǵa aldy.
Al AQSh-tyń «tutynýshylar naryǵy» budan qaraǵanda áldeqaida keń. Bárin sanamalap jatpai-aq qoialyq. Amerika qarý-jaraǵynyń negizgi satyp alýshysy – Ońtústik Koreia (9 paiyz). Frantsiia qarý-jaraq eksportynyń 18 paiyzy Marokkoǵa, 14 paiyzy Qytaiǵa tiesili. Frantsiia óz úlesin ósire túsirse tań qalmańyz. Jaqynda frantsýz biligi Mysyrdan kelisimshartqa qol qoiady...
Sonymen, áskeri qaqtyǵystar kimge tiimdi, qalai oilaisyz?
Henrik BORKO – Varshava Joǵarǵy ekonomikalyq mektebiniń rektory
«Gazeta Finansowa», Polsha.
