Keń baitaq jerge ielik etetin Qazaqstan úshin shekaralyq shekaralyq saýdany damytýdyń mańyzy zor. Onyń ústinde elimiz ekonomikalyq turǵydan barynsha damyǵan Qytaidyń irgesinde otyryp, shekaralyq saýdany damytpaý úlken qatelik bolar edi. Qytaidan basqa Resei, Ózbekstan, Qyrǵyzstan da bizdiń shekaralyq saýdanyń kórkin qyzdyratyn múmkindikke ie memleketter ekenin bárimiz bilemiz.
Qazirgi tańda elimizde shekaralyq saýdanyń órisin keńeitý baǵytynda birqatar iri jobalar júzege asýda. Aitalyq, 2026 jylǵa qarai Qazaqstan Qytai, Qyrǵyzstan, Resei jáne Ózbekstanmen shekaralas aimaqtarda bes iri saýda-logistikalyq keshen qurýdy josparlaýda. Atalǵan saýda keshenderi tek taýar ainalymyn ǵana emes, óndiristik kooperatsiia, logistika, saqtaý jáne qaita óńdeý qyzmetterin damytý, ári eksporttyq áleýetti keńeitýge yqpal etetin bolady.
Búginde Qytaimen shekaradaǵy «Qorǵas toraby» qaita jandanyp, infraqurylymy barynsha damyp keledi. «Qorǵas» shyǵys qaqpasy arnaiy ekonomikalyq aimaǵyn damytý jumystary saýda aǵynyn aitarlyqtai arttyra túskeni belgili.
Qazir Qorǵas shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵy Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy mańyzdy saýda jáne týrizm haby retinde belsendi damyp keledi. 2024 jyly ortalyq 5 millionnan astam kelýshilerdi qabyldap, 36,3 myń tonna júk ótkizgen. Bul – onyń aimaqtyq ekonomikalyq bailanystarǵa qosyp otyrǵan úlesin kórsetedi. Aldaǵy jyldary infraqurylymdy keńeitý jáne biznes júrgizý sharttaryn jaqsartý maqsatynda 30-dan astam jańa jobalar júzege asyrý kózdelinip otyr. Olarǵa shamamen 245 mlrd teńge investitsiia salynyp, 2028 jylǵa deiin 5 myńnan astam jańa jumys oryndary ashylady dep kútilýde.
Sonymen qatar, burynǵy «Jarkent» keden beketiniń bazasynda «Qazaqstan» atty kórme ortalyǵyn ashý oida bar. Bul mádeni aspektini qosyp, qazaq ónimderi men dástúrlerine nazar aýdartady. Logistikany damytý men elektrondy kommertsiiany qoldaý maqsatynda halyqaralyq jetkizilimderdi ońtailandyrýǵa arnalǵan bond qoimasyn ashý qarastyrylǵan.
Alaida, ortalyq infraqurylymnyń shekteýlerimen, sonyń ishinde aýyz sý men káriz júiesiniń jetkiliksizdigimen betpe-bet kelýde. Bul biznes úshin jailylyq pen tartymdylyq deńgeiine áser etetini sózsiz.
Ásirese, qazaqstandyq tarapta investorlar ortalyqtyń basqarýyna qatysty jaǵdailardyń nasharlyǵyna bailanysty suraqtar kóterýde, bul máselelerdi der kezinde sheshýimiz kerek.
Osy retet shekaralyq saýdanyń damýy jergilikti halyqtyń turmys jaǵdaiyna oń yqpal etetinin de umytpaýymyz kerek. Óitkeni, shekara mańynda saýda-logistikalyq keshenderdiń paida bolýy qosymsha jumys oryndarynyń ashylýyna yqpal etedi.
Budan basqa shekaralyq saýda jergilikti naryqqa jańa taýarlar men qyzmetterdi ákelýge múmkindik berip, olardyń qoljetimdiligin arttyra túskenimen qundy bolyp tur. Ásirese, azyq-túlik pen turmystyq taýarlardyń baǵasynyń tómendeýine jáne tańdaýdyń keńeiýine áser etken. Taýarlar baǵasynyń tómendeýi arqyly halyqtyń satyp alý qabileti artatyny belgili. Sondyqtan aýyldy jerlerdiń turatyndary úshin shekaralyq saýdanyń saǵat sekildi toqtaýsyz jumys istep, damyǵany asa qajet.
Taǵyda aita tússek, shekaralyq saýda ortalyqtary infraqurylym men logistikanyń damýyna jáne saýda protsesterin jaqsarýyna da oń yqpal etetinin kórip otyrmyz. Búginde shekaralyq saýdanyń arqasynda jergilikti aýylsharýashylyq ónimderin qaita óńdep, eksportqa shyǵarý isi de óz jolyn taýyp keledi. Bul – úrdis aýyldyq jerlerdegi fermerlerge óz ónimderin sheteldik naryqtarǵa satý arqyly tabysyn kóbeitýge jol ashyp otyr. Mysaly, Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasyndaǵy saýda-logistikalyq keshender jergilikti ónimderdi kórshi elderge jetkizýge yńǵaily jaǵdai jasaidy.
Búginde Qyrǵyzstanmen shekarada da aitarlyqtai damý bar. Munda indýstriialyq saýda-logistikalyq keshenniń qurylýy Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy taýar ainalymyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan keshender shekara mańyndaǵy ekonomikalyq belsendilikti údetip, aimaqtyq kásiporyndardyń sheteldik naryqqa shyǵý múmkindigin keńeite túsetini anyq.
Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy shekaralyq saýda jańa deńgeige kóterilýine indýstrialdy-logistikalyq keshen airyqsha yqpal ete bastaǵan. Keshen eki eldiń shekarasy túiisken «Qarasý» jáne «Aq-Tilek» ótkizý pýnktteriniń janynda ornalasqan. Mamandardyń oi-paiymyna nazar aýdarsaq, keshen eki el arasyndaǵy taýar ainalymyn jaqsartýǵa jáne logistikalyq shyǵyndardy azaitatyn bolady.
Keshende qysqa merzimdik saqtaý, logistika, kóterme saýda jáne ekspeditorlyq qyzmetter kórsetiletin bolady. Sondai-aq, et, sút, kókónis, tekstil jáne farmatsevtika óndirisin damytý da kózdelgen. Munyń bári aimaqtyq ekonomikaǵa oń áser etip, jańa jumys oryndary ashylyp, halyqtyń tabysyn arttyry sózsiz.
Bul jobanyń maqsaty – saýda men óńirlik kooperatsiiany nyǵaitý arqyly eki el arasyndaǵy ekonomikalyq qarym-qatynasty damytý, jáne aldaǵy 2030 jylǵa deiin taýar ainalymyn 3 milliard dollarǵa deiin jetkizý kzdelgen. Keshen 25 jyldyq kelisim negizinde qurylýda, bul bolashaqta turaqty yntymaqtastyqty qamtamasyz etedi jáne eki eldiń EAEO sheńberindegi mindettemelerine sai, kedendik jáne saýda kedergilerin azaitýǵa múmkindik beretin mańyzdy nysan bolaiyn dep tur.
Jalpy, Qazaqstannyń shekaralyq saýdasy kórshi eldermen qarym-qatynasty kúsheitip, infraqurylymdyq jobalar arqyly óńirlik ekonomikalyq áleýetti damytýǵa baǵyttalǵan keshendi strategiiaǵa ainalyp keledi desek artyq aitqandyq bolmas.
