Sanaǵa silkinis bergen –Túrkistan
Murat Baqtiiaruly, QR Parlamenti Senatynyń depýtaty:
«Túrkistan dese – qazaqtyń rýhani dúniesi turady»
Túrkistan oblysynyń qurylýynda eki jaqtan jiktep qaraǵanymyz abzal. Olardyń biri ekonomikalyq bolsa, ekinshisi sózsiz rýhani baǵyty. Ekonomikalyq jaǵyna kelgen kezde burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy jaily sóz qozǵaǵan abzal. Onda 3 mln-ǵa jýyq halyq turdy. Qazaqstandaǵy eń tyǵyz ornalasqan aimaq boldy. Sondyqtan da bul oblysty bólý týraly oi kópten beri talqylanyp júrgen bolatyn. Bir jaǵynan oblysty ekige bólý ekonomika jaǵynan tiimdi, kelesi jaǵy Shymkent qalasy Almaty men Nur-Sultan qalalarynan keiingi 1 mln-nan astam halqy bar qalaǵa ainaldy. Sondyqtanda Shymkent qalasyna arnaiy statýs berý arqyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵyn Túrkistan qalasyna aýystyrý ekonomikalyq tustan óte tiimdi dep esepteimin. Jalpy respýblikany teritoriialyq basqarýdaǵy oblystardyń sany aimaq kólemine sáikes kelýi kerek. Túrkistan oblysyn qurý arqyly burynǵy OQO kóptegen aýdandarynyń ekonomikalyq damýyna Shymkent qalasynyń bólinip shyǵýynyń ózi óte qatty áser etedi dep oilaimyn. Sebebi parlament múshesi retinda zerdelep kórsek, OQO negizgi biýdjetin beretin Shymkent qalasy, al qalǵan aýdandarynyń kópshilikterinde sol biýdjet Shymkent qalasy, bolmasa respýblikalyq transfer arqyly qalyptasatyn. Jalpy oblystyń jańa statýs alýy arqyly Shyment qalasynan bólinip shyǵýy ekonomikalyq jaǵynan oblystyń damýyna, sonyń ishinde aýdandardyń damýyna úlken serpin beredi dep esepteimin. Bul ekonomikalyq jaǵy bolar bolsa, kelesi rýhani jaǵynan talqylap kórelik.
Túrkistan Qazaqstandaǵy eń kóne, ejelgi qalalardyń biri. Qazaqtyń eń mańdai aldy azamattary, kóptegen handarymenen kezinde qazaq handyǵynyń damýyna úles qosqan uly adamdar, uly handar, batyrlar men biler, iri sultandar osy Túrkistan qalasynda jerlengen. Dini jaǵynan qaraǵanymyzda Qazaqstan men Ortalyq Aziiaǵa dini turǵydan alyp qaraǵanda Qoja Ahmet Iassaýi babymyzdyń kesenesiń ornalasýy, jalpy Túrkistan qalasynyń róli zor. Sol sebepti osy rýhani jaǵyna kelgende de Túrkistannyń ataýyn ielene otyryp, oblys bolyp qalýy qazaq ulty úshin, Qazaqstan úshin erekshe jaǵdai. Joǵaryda atap ótkenimdei osy bir kópten beri kóterilip júrgen máseleni Tuńǵysh Prezidentimiz, Elbasymyz Nursultan Ábishulynyń der kezinde oblys retinde qurǵanyn óz basym, jalpy qazaqstandyqtardyń kópshiligi quptady hám jaqtady. Óitkeni, Túrkistan dese – qazaqtyń rýhani dúniesi turady. Rýhanidyń ishine bári kiredi. Ol mádeni sala, dini, taǵy basqa qundylyqtardyń bári rýhani salaǵa tiisti. Mine, sol Túrkistan oblysynyń qurylǵanyna la bir jyl tolyp otyr. Oblysta búginde kóptegen jumystar jasalyp jatyr. Jaqynda bolǵan is-saparym barysynda baiqaǵanym úiler kóptep salynyp, abattandyrý, qurylys, kóshelerdi qaitadan jumystary jumystary, rýhani salalarǵa bailanysty jumystar óte kóp. Atap ótken dúnielerimniń bárin eskerer bolsaq, úsh-tórt jyldyń kóleminde Túrkistan tolyq qandy oblys ortalyǵyna ainalady dep men óz basym senemin.
Asqarbek Qusaiynov, Pedagogikalyq Ǵylymdar Akademiiasynyń prezidenti, Germaniianyń doktor-injeneri, pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan, Resei bilim akademiiasynyń sheteldik múshesi, 5 otandyq jáne halyqaralyq akademiialardyń akademigi, «Vestnik» APNK jýrnalynyń Bas redaktory, QR Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, Qazaqstandaǵy salystyrmaly pedagogika ǵylymynyń negizin salýshy, Resei Bilim akademiiasynyń Salystyrmaly pedagogika ǵylymi keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Búkildúniejúzilik salystyrmaly bilim berý qoǵamdary keńesiniń Atqarýshy komitetiniń múshesi:
«Bolashaqta Túrkistan – elimizdiń rýhani dińgegi retinde qaita túlep, ozyq oblystardyń aldynda bolaryna senimim mol»
Ǵylym – naqtylyqty unatsa, ǵalymdar dabyraǵa salmai, baiyppen, naqty dáiekpen sóileidi. Olardyń zertteý nysandary, talqyǵa salar obektileri bolýy shart. Sonda ǵylym damyp, ǵalymdar tyń jańalyqtar ashady. Bizdiń, qazaq ǵylymynyń damý sharqy túrli fenomendik tóńkeristerden turady. Ár dáýirdiń óz artyqshylyǵy men ǵylymǵa ákelgen súbeli úlesi bar. Olardyń arasynda qashanda shoqtyǵy biik turatyn, túrki eli úshin asa mańyzǵa ie Túrkistan óńiri tunyp turǵan qazyna.
Álemniń ekinshi ustazy atanǵan Ábý Nasyr Ál-Farabidiń ózi aityp taýsylmaityn uly jádigerimiz, mol muramyz bolyp tabylady. Grek oishyly Aristoteldiń «Kategoriialar», «Metafizika», «Germenevtika», «Ritorika», «Poetika», birinshi jáne ekinshi «Analitika», «Topikasy» jáne t.b kóptegen eńbekterine túsiniktemeler jazyp, óz traktattary arqyly dúnie júzi moiyndaǵan ǵalym osy qutty meken Túrkistan óńirinde dúniege kelgen. Odan ózge kóne Otyrarda dúniege kelip, ǵylymnyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan 30 dan asa ǵalymdar bolǵan. Bul degenimiz, osy kúngi Túrkistan óńirinde úlken ǵylym oshaǵy bolyp, myńdaǵan shákirt tárbieleitin mektepterdiń qyzmet etkendigin aiqyn dáleli. Sondyqtan da, Túrkistan óńiri tek rýhani astanamyz emes, ǵylym ordasy boldy dep aitýǵa da negiz bar.
Elbasymyz 2018 jyly Ońtústik óńirdiń ortalyǵyn Túrkistan qalasyna kóshirip, ony Túrkistan oblysy dep qaita atady. Bul eń aldymen babalar rýhyna degen qurmet, tarihqa taǵzym, sanaǵa silkinis dep bilemin. Salynatyn ǵimarattardyń barlyǵy shyǵystyq úlgide salynyp, tarihi bolmysyn saqtaýy – kóne Túrkistanǵa, kóne Otyrar dalasyna jasalǵan zor qurmet. Tarihtan alshaqtamai, ony búgingi ómir tynysymen sabaqtastyryp, qaita túletý úlken jiger men bastamashyldyqtyń nátijesi dep esepteimin. Bolashaqta Túrkistan – elimizdiń rýhani dińgegi retinde qaita túlep, ozyq oblystardyń aldynda bolaryna senimim mol.
Orazkúl Asanǵazy, memleket jáne qoǵam qairatkeri:
«Túlegen tarih, jańǵyrǵan shahar»
San ǵasyrlar boiy baitaq dalamyzdyń táý eter tóri astanasy men aibary, sáni men saltanaty bolǵan Túrkistan táýelsizdik kezinde taǵy da túleýde. Allanyń nazary aýǵan qasietti qala byltyr 2018 jyldyń 19 maýsymynda Tuńǵysh Prezidentimiz– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń "Qazaqstan Respýblikasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysynyń keibir máseleleri týraly" zańdyq kúshi bar Jarlyǵyna sáikes elimizdegi tarihy tunǵan eń halqy kóp óńirdiń ortalyǵyna ainaldy. Buǵan el qýandy, kópshilik súisindi, «Túrkistan damityn boldy», «óte jaqsy sheshim», «ábden laiyq» desti halyq. Qazaqstan jurtshylyǵy ǵana emes, jalpy túrki tildes aǵaiynnyń barlyǵy da «qutty bolsyn» aitysty.
Uly Jibek jolynyń boiyndaǵy kóne shahar tarihi jaǵynan ǵana emes, geografiialyq ornalasýy jaǵynan da strategiialyq aimaqtaǵy qala. Tipti, qalanyń myń jarym jyldan bergi tarihyn qarasaq, onyń dini, rýhani mańyzymen birge tranzittik máni de erekshe bolǵanyna jaqsylap kóz jetkizer edik. Ońtústiginde Maýrenahr, soltústiginde Arqa óńiri, Shyǵysqa Qytai men Úndistanǵa, Batysqa Reseige, Evropaǵa tartylǵan Uly Jibek joly Túrkistandy shyn mánindegi mańyzdy ortalyqqa ainaldyrǵany tarihtan málim. Mańaiyndaǵy ózge shaharlarǵa qaraǵanda Túrkistannyń kúni búginge deiin saqtalyp qalýynda da osyndai sebep bolsa kerek.
Túrkistannyń oblys ortalyǵy mártebesine ie bolǵanyna mine bir jyl toldy. Osy ýaqyt ishinde kóptegen igilikti sharalar atqaryldy. Aldymen, Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jyldyń 29 qyrkúieginde qalany damytý josparynyń tujyrymdamasyn bekitip, «TURKISTAN arnaiy ekonomikalyq aimaǵyn qurý týraly» jarlyqtarǵa jariia túrde qol qoidy. Sol ýaqyttan beri qala úlken qurylys alańyna ainalyp, tynymsyz eńbektiń kórigi qyzdy. Áýelden de eńbekqor, maqsatshyl Túrkistan jurty endi shahardyń búgini men bolashaǵy úshin bilek sybanyp qala úshin de, elimiz úshin de asa mańyzdy sharýaǵa kiristi. Sonyń nátijesinde, búginde halyqtyń qajetin óteitin, kóptiń qamyna baǵyttalǵan jumystar atqarylýda. Jalpy Túrkistan oblysynda osy ýaqyt ishinde kópbalaly analarǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetý mólsheri ortasha eseppen 40 paiyzǵa artqan eken. Biylǵy jyly Túrkistan oblysy boiynsha barlyǵy 1724 páter tapsyrylyp, myńdaǵan adam qonys toilaryn toilapty. Kópbalaly otbasylarǵa áleýmettik kómek berý baǵyty basymdyqqa ie bolǵan kezeńde kópbalaly otbasylar jaǵynan elimizde aldyńǵy qatardaǵy oblys mundai kómekke keneletini túsinikti.
Qalanyń bekitilgen bas josparyna sáikes jańa qalashyq úshin bólingen 700 gektarǵa jýyq jerdiń 300 gektary kópqabatty turǵyn úilerge bólinip, onda 65 myńǵa jýyq adam turady dep oilastyrylǵan. Bul qarap otyrsańyz tutas bir jańa qala. Qala bolǵanda da sáýleti men dáýleti jarasqan búgingi zamanǵa laiyq shahar. Osy arada astananyń Arqaǵa kóship, qazirgidei kórikti qalaǵa ainalǵanyn oilasaq, onda Túrkistannyń da kóne kelbeti men jańa shyraiy jarasatyn kún alys emes siiaqty. Bizdiń oiymyzsha, qalanyń sáýletinde shahardyń tarihyna orai, musylmandyq, shyǵystyq jáne ulttyq boiaýlar basym bolyp, elimizde kóneniń kórkin búginmen sabaqtastyratyn jańa bir sáýlettik, dizainerlik sheshimder júzege asyrylatyn bolar.
Qalanyń bas josparyna kóz salsańyz, «Kóne Túrkistan» tarihi bóligin jańǵyrtý jobasy júzege asyrylmaq. Iaǵni Ahmet Iassaýi kesenesiniń tóńiregi, shahardyń ózge bóligindegi tarihi oryndar qazirgiden de tartymdy bolmaq. Bul oblystyń ǵana emes, jalpy Qazaqstannyń týrizmin damytýǵa da serpin bermek. Osy bas jospardaǵy syzbalarǵa qarap otyrsaq, ákimshilik-iskerlik ortalyqtyń keleshegin kórer edik. Mundaǵy jelekjoldar, saiabaqtar kúni erteń qala turǵyndary men qonaqtardyń serýendeitin basty aimaǵyna ainalmaq. Bul qazirgi Nur-Sultan qalasyndaǵy Aqorda men Han Shatyr arasyndaǵy jelekjoldy elestetip, saiasi astanamyz ben rýhani astanamyz arasyndaǵy sabaqtastyqty baiqatady.
Sózimizdiń basynda Túrkistan shaharynyń Uly Jibek joly boiyndaǵy mańyzyn aitqan bolatynbyz. Osy retten kelgende temirjol beketiniń kúrdeli jóndeýden ótkizilmegi, jańadan áýejai men saparjaidyń salynbaǵy Túrkistannyń tranzittik qýatyn kúsheitedi. Ásirese, Túrkistandy táý etetin túbi bir túrki aǵaiyndardyń, jalpy sheteldik týristerdiń kóne de jasampaz shaharǵa kelýine óte qolaily jaǵdai jasamaq.
Sonymen qatar, sáýletti ǵimarattar men ásem úiler boi kóterýde. Qurylystyń qarqyndy júrip jatqanyn byltyr qarasha aiynda «Latyn negizdi jańa qazaq álipbii» atty kóshpeli seminarmen barǵanymda-aq baiqaǵan bolatynmyn. Túrkistan shahary halqynyń oblys ortalyǵy bolǵanyna riza ekendigin bildirip, ystyq lebizderin maǵan da riiasyz aityp jatyr. Shahar halqy ǵana emes, bundai jańalyqqa kúlli qazaqtyń qýanǵany anyq. Aq túieniń qarny jarylyp, aqsarbas shalǵan bundai jańalyqqa kúlli qazaq nege qýanbasyn? Ulttyń rýhyn ósiretin, Alashtyń týyn tik ustaityn, ulylyǵymyzdy ulyqtaityn kieli mekenniń ósip, órkendep, álemge tanylar alyp shahar bolaryna men kámil senemin! Onyń damýyna, ósýine, órkendeýine Elbasymyzdan bastap árbil elimizdiń azamaty tolassyz qyzmet eteri sózsiz. Túrkistan ejilgi qala dep osy kúnge deiin atap júrgen bolsaq, tarihy men zamanaýi ǵimarattary toǵysqan qalany álemniń túkpir-túkpirinen týrister tolastamai keleri anyq.
Tarihy tereń, jeri kieli, halqy eńbekqor Túrkistan oblysynyń ortalyǵy ǵana emes, jalpy óńirdiń de áleýeti kúsheimek. Oǵan barlyq rýhani, mádeni, áleýmettik alǵysharttar barshylyq. Túrkistannyń bolashaǵyna osy aimaqtyń ǵana emes, barlyq qazaqtyń tilegi oń, senimi mol desek, Túrkistan shaharyn jáne oblysyn damytýǵa el bolyp járdem bermek, óitkeni bul tutas Alashtyń abyroiy.
Amandyq Kómekuly, Jyrshy, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri, QR Ulttyq óner ýniversitetiniń professory:
«Túrkistannyń oblys atanyp, ortalyǵy Túrkistan qalasy bolýy tarihqa qurmet, bútin bir ultymyzǵa degen mártebe»
Óner – úzdiksiz damýdy, sheksiz qiial men jańashyl oilardy talap etedi. Aqyn kez-kelgen dúnieni jyrǵa qosarda shabyttanar dúnie izdese, kúishi-jyraýlar tolǵanys týdyrar máseleni qarailaidy. Zergerdiń ózi jańa bilezik jasarda onyń ózgeden erek bolýy úshin shyǵarmashylyq erkindikti qajet etedi. Endeshe, óner ǵana emes, ǵylym damýynda Uly ǵulamalar menen oishyldardyń, danyshpandar menen sheshen-kósemderdiń týyp ósken qutty mekeni Túrkistan qazaq óneri úshin asa mańyzdy óńir bolyp tabylady. Keshegi Dairabai, Satybaldy, Álshekei, Súgir, Jappas, Tólegen syndy kúishiler dýmandatyp ótken, qanshama jyraýlar jyrlap ótken qasietti jer búginde óz bolmasyn joǵaltpady. Sondyqtan da ónerdiń tolassyz qaita túlep, qýattanar aimaǵy ataǵy Túrkistanǵa ábden laiyqty dep bilemin.
Túrkistannyń oblys atanyp, ortalyǵy Túrkistan qalasy bolýy tarihqa qurmet, bútin bir ultymyzǵa degen mártebe. Rýhani astana qoinaýy mol muraǵa qanyq, ár qiyrshyq tasy jyrlanbaǵan jyr-dastan. Túrki jurtynyń ordasy – qazaq halqynyń mańdaiyna bitken berekesi ispetti. Onyń ózindik beinesi menen rýhy ultymyzǵa ózgeshe reń syilaidy. Búginde jańasha bolmysta qaita túlep, jańǵyryp jatqan Túrkistan jańa mádeni fenomen bolaryna senimdimin. "Mádinede Muhammed, Túrkistanda Qoja Ahmet, Mańǵystaýda pir Beket" degendei, Úkimet pen bilikte oblystyń óz bolmysyn joǵaltpaýy úshin qurylys nysandarynda Shyǵys sáýlet ónerin negizge alyp, basty ǵimarat retinde Qoja Ahmet Iassaýi kesenesin belgileýi – qazaq jurtyna kórsetken syi-qurmeti dep oilaimyn. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy «sanaly azamattarymyz» osyndai qundy jádigerlerimiz ben tarihi qalalarymyzdy kórip, onyń ótkenin óz boilaryna sińirip óserlerine kámil senemin. Túrki jurtynyń tal besigi – qazaq halqynyń qutty ordasyna ainala bergei.
Esen Eleýken, «Tamasha TV» telearnasynyń direktory:
«Bir ǵana Farab qalasynyń ózi túrki jurtyna Ábý Nasyr Ál-Farabi bastaǵan 30-dan astam ǵulama ǵalym syilady.»
Túrkistan – Túrki dúniesiniń rýhani astanasy, halqymyzdyń ǵasyrlyq bailyǵy. Bul óńirdiń jurty da ózgeden erek keledi. Sodan bolar saýda da, ónerde de, jalpy kóptegen salalarda basqalardan oq boiy ozyp turady. Uly Jibek jolymen sabaqtasqan kóne saýda qalalar, ondaǵan qorymdar men keseneler qazaq tarihynyń batpaldai bóligin alyp jatyr. Bir ǵana Farab qalasynyń ózi túrki jurtyna Ábý Nasyr Ál-Farabi bastaǵan 30-dan astam ǵulama ǵalym syilady. Otyrardyń dańqy, onyń alty ai boiy berilmei, ańyzǵa ainalyp, dastan-jyry jer betin sharlaýynyń ózi bir tarih emes pe? Saýda kerýenderi toǵysyp tógiletin Jibek joly boiyndaǵy kóne qalalardyń arasynda shoqtyǵy biik sanalatyn Sozaq, Sairam, Saraishyqtardyń osy bir óńirdi jailaýy sol kezeńdegi halyqtyń bútin bir dáýirdiń kóshinde bolǵandyǵyn, tyń dúnielerdiń bastamashylary atanǵandyqtaryn taǵy bir dáleldeidi. Bir ǵana Shyǵys monshasynyń ózi sonyq aiqyn dáleli.
Tuńǵysh Prezidentimiz N.Á. Nazarbaev ótken jyly Túrkistan oblysyn qaita quryp, oblys ortalyǵyn kieli qalaǵa aýystyrý týraly tarihi sheshim qabyldaǵany barshamyzǵa aian. Bul batyl bastama rasynda qoǵam sanasyn bir silkindirip, qaita rýhantandyrdy desek, artyq aitqandyq bolmas. Sebebi Túrkistan – isi qazaqqa ǵana emes, barsha túrki jurty úshin asa mańyzdy meken. Maǵjansha aitsaq: «Túrkistan – er túriktiń besigi». Oblystyń qarqyndy damyp, jańasha bolmysqa ie bolýy onyń bolashaqta qaita túlep, elimizdiń ǵana emes, álem elderi arasynda shoqtyǵy biik bolatyndyǵyna esh kúmán keltirmeidi. Úkimettiń qatań qadaǵalaýyndaǵy oblys ortalyǵy osy kúnniń ózinde otandyq jáne sheteldik investorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, aldy Túrkistan qalasynda birneshe iri jobalardy bastap ta ketti. Óńirde jastarǵa degen qoldaýda erekshe. Ústimizdegi jyly óńirde sý jańa Jastar ortalyǵy boi kóterip, kóptiń kóńilinen shyǵýda. Oblys ortalyǵynda Halyqaralyq Jaidarman oiyndary ótkizilip, kórshiles elderden birneshe komandalar óz baqtaryn synady. Osy jyly da oblys ákiminiń júldesine arnalǵan Jaidarman oiyndar ótken bolatyn. Mundai bastamalar shahardyń jastar qalasy ǵana emes, mádeniet ordasy bolýyna súbeli úles qosary aidan anyq. Baýyrlas qyrǵyz, ózbek aǵaiyndar menen qatar túrki tildes ózge de elderdiń basyn uiytyp, bir jerge toǵystyrar rýhani ortanyń qaita boi kóterýi elimizdiń mereiin ústem etip, berekesin eselerine senimim mol.
Daiyndaǵan: Bekarystan Amanjolov
