12 tamyz kúni Ulttyq qaýipsizdik komiteti shetelge qarý-jaraq satý máselesinde jiberilgen kemshilikter týraly qylmystyq is qozǵady.
Bul Táýelsiz Qazaqstan tarihynda bolmaǵan oqiǵa.
Alǵash ret burynǵy qorǵanys ministri men burynǵy Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy tergeýshiler aldynda jaýap beretin bolady. Qazaqstanda Sovet Odaǵynan mura bolyp qalǵan birneshe ondaǵan áskeri zavod bar. Olardyń birazy jabylyp, birazy qalt-qult jumys istep keledi. Buǵan qosa Sovet armiiasynyń mal-múlki bólingen kezde Qazaqstan orasan zor qarý-jaraqqa ie bolyp qaldy. Biraq bul qarý-jaraqtyń birazy eskirgen, búgingi kún talabyna sai kelmeidi.
Onyń ústine, Qazaqstannyń 35 myń adamnan turatyn shaǵyn armiiasynyń qajetinen artylyp ta jatyr. Osyndai jaǵdaida bul qarý-jaraqty basqa múddeli elderge satyp jiberýge de bolady. Biraq másele mine, osy – biraqta. Halyqaralyq qaýymdastyq totalitarlyq rejimder basqaryp otyrǵan, terrorizmdi qoldaityn elderge qarý-jaraq satýǵa tyiym salyp otyr. Qarý-jaraq satý isinde bul eń basty eskeretin jaǵdai.
Qazaqstannyń sońǵy 4-5 jylda birneshe ret qarý-jaraq satý isinde kózge túsip qala berýiniń bir syry – osynda.
1995-1996 jyldary general Sapsai jáne polkovnik Sádibekov degenderdiń qylmystyq isi qaraldy. Bular sol kezde Bosniia – Gertsegovina jáne Horvatiiamen soǵysyp jatqan Iýgoslaviiaǵa zenit zymyran keshenin satqany úshin qylmystyq jazaǵa tartyldy.
Valerii Sapsai 8 jyl túrme jazasyn alsa, polkovnik Sádibekov 4 jylǵa kesildi. Sapsai túrmede áli otyr, al Sádibekov amnistiiaǵa ilinip, bostandyqqa shyǵypty. Bulardyń áreketi halyqaralyq embargoǵa qaishy bolǵandyqtan, osyndai aýyr jazaǵa dýshar boldy.
1996 jyldyń kúzinde Qazaqstannan Soltústik Koreiaǵa ketip bara jatqan bir eshelon zenit zeńbirekteri Resei territoriiasynda ustaldy. Áýelgi kezde keden deklaratsiiasy durys toltyrylmaǵan degen syltaýmen eshelondy ustap turǵan Resei jaǵy keiin onyń Soltústik Koreiaǵa ótýine tosqaýyl qoiǵan joq. Biraq oqiǵa halyqaralyq baspasózge belgili bolyp, Qazaqstannyń taǵy da totalitarlyq rejimderge qarý satyp otyrǵandyǵy anyqtaldy.
Budan soń otstavkidegi polkovnik Oleg Senkin degen bireý men Qazaqstannyń Syrtqy barlaý qyzmetiniń bastyǵy Jeńis Rysbaevtyń aty estile bastady.
Bular Irak pen Iranǵa qyrǵi ushaqtar men zenit raketasy keshenderin satýmen ainalysqan degen qaýeset tarady. Bul jaiynda tipti keibir sheteldik baspasóz quraldary da habar taratty. Alaida úkimet basshylary bul qaýesettiń órshýine jol bermedi, janjaldy der kezinde basyp tastady.
Eń sońǵy daý-janjal Bakýde qolǵa túsken 6 MIG-21 qyrǵi ushaǵy bolyp otyr.
Ústimizdegi jyldyń 24 naýryzy kúni Ázirbaijannyń keden qyzmeti osynda kelip qonǵan Reseidiń «Rýslan» áýe kemesin tutqynǵa aldy. Keme ishinen Qazaqstannyń 6 MIG-21 qyrǵi ushaǵy tabyldy. Málimetterge qaraǵanda, Ázirbaijan jaǵy bul operatsiiany AQSh-tyń Ortalyq barlaý basqarmasymen birge ótkizgen kórinedi.
Qysqasha aitqanda, Qazaqstannyń qarý-jaraq salasyndaǵy árbir is-qimyly qazir biraz jerge belgili bolyp qaldy.
Osy másele tóńireginde túrli-túrli habarlar taratyldy. Bireýler qyrǵi ushaqtar Slovakiiaǵa, ekinshi bireýler Sloveniiaǵa, endi bireýler Soltústik Koreiaǵa bara jatyr eken dep soqty. Keibir baspasóz quraldary bul ushaqty Afrikadaǵy bir elge satylǵan eken degen de habar taratty.
Jalǵyz úndemei qalǵan – resmi ókimet jaǵy. Ushaqtardyń Soltústik Koreiaǵa bet alýy tipti túsiniksiz. Bakýden góri Qazaqstannyń ózi Soltústik Koreiaǵa jaqynyraq emes pe? Keibir bulaq kózderi ushaqtar soǵysyp jatqan Iýgoslaviiaǵa satylǵan degen boljam aitty. Shyn máninde, osy boljam shyndyqqa jaqyn siiaqty. Júrgizilip jatqan qylmystyq is nátijesinde osy suraqqa jaýap tabylyp qalýy da múmkin.
Sonymen, Qazaqstan basshylyǵynda taǵy bir daý-janjal týyp otyr. Alǵash ret eki birdei ministr ornynan alyndy. Soǵan qaraǵanda, bul janjaldyń Qazaqstannyń halyqaralyq bedeline orasan zor nuqsan keltiretini sózsiz. Jaqynda «Azattyq» radiosynyń orys qyzmeti «Qazaqstan Soltústik Koreiaǵa 40 MIG-21 ushaǵyn satyp jibergeni belgili boldy» degen habar taratty.
Qarý-jaraq satý salasynda oryn alyp otyrǵan qazirgidei beibereket, jaýapsyzdyq tusynda bundai áreketterdiń bolýy da múmkin.
Batyrhan DÁRIMBET
1999 jyl
