12 تامىز كٷنٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ شەتەلگە قارۋ-جاراق ساتۋ مەسەلەسٸندە جٸبەرٸلگەن كەمشٸلٸكتەر تۋرالى قىلمىستىق ٸس قوزعادى.
بۇل تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا بولماعان وقيعا.
العاش رەت بۇرىنعى قورعانىس مينيسترٸ مەن بۇرىنعى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى تەرگەۋشٸلەر الدىندا جاۋاپ بەرەتٸن بولادى. قازاقستاندا سوۆەت وداعىنان مۇرا بولىپ قالعان بٸرنەشە ونداعان ەسكەري زاۆود بار. ولاردىڭ بٸرازى جابىلىپ, بٸرازى قالت-قۇلت جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بۇعان قوسا سوۆەت ارميياسىنىڭ مال-مٷلكٸ بٶلٸنگەن كەزدە قازاقستان وراسان زور قارۋ-جاراققا يە بولىپ قالدى. بٸراق بۇل قارۋ-جاراقتىڭ بٸرازى ەسكٸرگەن, بٷگٸنگٸ كٷن تالابىنا ساي كەلمەيدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە, قازاقستاننىڭ 35 مىڭ ادامنان تۇراتىن شاعىن ارميياسىنىڭ قاجەتٸنەن ارتىلىپ تا جاتىر. وسىنداي جاعدايدا بۇل قارۋ-جاراقتى باسقا مٷددەلٸ ەلدەرگە ساتىپ جٸبەرۋگە دە بولادى. بٸراق مەسەلە مٸنە, وسى – بٸراقتا. حالىقارالىق قاۋىمداستىق توتاليتارلىق رەجيمدەر باسقارىپ وتىرعان, تەرروريزمدٸ قولدايتىن ەلدەرگە قارۋ-جاراق ساتۋعا تىيىم سالىپ وتىر. قارۋ-جاراق ساتۋ ٸسٸندە بۇل ەڭ باستى ەسكەرەتٸن جاعداي.
قازاقستاننىڭ سوڭعى 4-5 جىلدا بٸرنەشە رەت قارۋ-جاراق ساتۋ ٸسٸندە كٶزگە تٷسٸپ قالا بەرۋٸنٸڭ بٸر سىرى – وسىندا.
1995-1996 جىلدارى گەنەرال ساپساي جەنە پولكوۆنيك سەدٸبەكوۆ دەگەندەردٸڭ قىلمىستىق ٸسٸ قارالدى. بۇلار سول كەزدە بوسنييا – گەرتسەگوۆينا جەنە حورۆاتييامەن سوعىسىپ جاتقان يۋگوسلاۆيياعا زەنيت زىمىران كەشەنٸن ساتقانى ٷشٸن قىلمىستىق جازاعا تارتىلدى.
ۆالەريي ساپساي 8 جىل تٷرمە جازاسىن السا, پولكوۆنيك سەدٸبەكوۆ 4 جىلعا كەسٸلدٸ. ساپساي تٷرمەدە ەلٸ وتىر, ال سەدٸبەكوۆ امنيستيياعا ٸلٸنٸپ, بوستاندىققا شىعىپتى. بۇلاردىڭ ەرەكەتٸ حالىقارالىق ەمبارگوعا قايشى بولعاندىقتان, وسىنداي اۋىر جازاعا دۋشار بولدى.
1996 جىلدىڭ كٷزٸندە قازاقستاننان سولتٷستٸك كورەياعا كەتٸپ بارا جاتقان بٸر ەشەلون زەنيت زەڭبٸرەكتەرٸ رەسەي تەرريتوريياسىندا ۇستالدى. ەۋەلگٸ كەزدە كەدەن دەكلاراتسيياسى دۇرىس تولتىرىلماعان دەگەن سىلتاۋمەن ەشەلوندى ۇستاپ تۇرعان رەسەي جاعى كەيٸن ونىڭ سولتٷستٸك كورەياعا ٶتۋٸنە توسقاۋىل قويعان جوق. بٸراق وقيعا حالىقارالىق باسپاسٶزگە بەلگٸلٸ بولىپ, قازاقستاننىڭ تاعى دا توتاليتارلىق رەجيمدەرگە قارۋ ساتىپ وتىرعاندىعى انىقتالدى.
بۇدان سوڭ وتستاۆكٸدەگٸ پولكوۆنيك ولەگ سەنكين دەگەن بٸرەۋ مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتٸنٸڭ باستىعى جەڭٸس رىسباەۆتىڭ اتى ەستٸلە باستادى.
بۇلار يراك پەن يرانعا قىرعي ۇشاقتار مەن زەنيت راكەتاسى كەشەندەرٸن ساتۋمەن اينالىسقان دەگەن قاۋەسەت تارادى. بۇل جايىندا تٸپتٸ كەيبٸر شەتەلدٸك باسپاسٶز قۇرالدارى دا حابار تاراتتى. الايدا ٷكٸمەت باسشىلارى بۇل قاۋەسەتتٸڭ ٶرشۋٸنە جول بەرمەدٸ, جانجالدى دەر كەزٸندە باسىپ تاستادى.
ەڭ سوڭعى داۋ-جانجال باكۋدە قولعا تٷسكەن 6 ميگ-21 قىرعي ۇشاعى بولىپ وتىر.
ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 24 ناۋرىزى كٷنٸ ەزٸربايجاننىڭ كەدەن قىزمەتٸ وسىندا كەلٸپ قونعان رەسەيدٸڭ «رۋسلان» ەۋە كەمەسٸن تۇتقىنعا الدى. كەمە ٸشٸنەن قازاقستاننىڭ 6 ميگ-21 قىرعي ۇشاعى تابىلدى. مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا, ەزٸربايجان جاعى بۇل وپەراتسييانى اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىمەن بٸرگە ٶتكٸزگەن كٶرٸنەدٸ.
قىسقاشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ قارۋ-جاراق سالاسىنداعى ەربٸر ٸس-قيمىلى قازٸر بٸراز جەرگە بەلگٸلٸ بولىپ قالدى.
وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە تٷرلٸ-تٷرلٸ حابارلار تاراتىلدى. بٸرەۋلەر قىرعي ۇشاقتار سلوۆاكيياعا, ەكٸنشٸ بٸرەۋلەر سلوۆەنيياعا, ەندٸ بٸرەۋلەر سولتٷستٸك كورەياعا بارا جاتىر ەكەن دەپ سوقتى. كەيبٸر باسپاسٶز قۇرالدارى بۇل ۇشاقتى افريكاداعى بٸر ەلگە ساتىلعان ەكەن دەگەن دە حابار تاراتتى.
جالعىز ٷندەمەي قالعان – رەسمي ٶكٸمەت جاعى. ۇشاقتاردىڭ سولتٷستٸك كورەياعا بەت الۋى تٸپتٸ تٷسٸنٸكسٸز. باكۋدەن گٶرٸ قازاقستاننىڭ ٶزٸ سولتٷستٸك كورەياعا جاقىنىراق ەمەس پە? كەيبٸر بۇلاق كٶزدەرٸ ۇشاقتار سوعىسىپ جاتقان يۋگوسلاۆيياعا ساتىلعان دەگەن بولجام ايتتى. شىن مەنٸندە, وسى بولجام شىندىققا جاقىن سيياقتى. جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان قىلمىستىق ٸس نەتيجەسٸندە وسى سۇراققا جاۋاپ تابىلىپ قالۋى دا مٷمكٸن.
سونىمەن, قازاقستان باسشىلىعىندا تاعى بٸر داۋ-جانجال تۋىپ وتىر. العاش رەت ەكٸ بٸردەي مينيستر ورنىنان الىندى. سوعان قاراعاندا, بۇل جانجالدىڭ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلٸنە وراسان زور نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸ سٶزسٸز. جاقىندا «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ورىس قىزمەتٸ «قازاقستان سولتٷستٸك كورەياعا 40 ميگ-21 ۇشاعىن ساتىپ جٸبەرگەنٸ بەلگٸلٸ بولدى» دەگەن حابار تاراتتى.
قارۋ-جاراق ساتۋ سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان قازٸرگٸدەي بەيبەرەكەت, جاۋاپسىزدىق تۇسىندا بۇنداي ەرەكەتتەردٸڭ بولۋى دا مٷمكٸن.
باتىرحان دەرٸمبەت
1999 جىل
