ساناعا سٸلكٸنٸس بەرگەن –تٷركٸستان
مۇرات باقتييارۇلى, قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
«تٷركٸستان دەسە – قازاقتىڭ رۋحاني دٷنيەسٸ تۇرادى»
تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋىندا ەكٸ جاقتان جٸكتەپ قاراعانىمىز ابزال. ولاردىڭ بٸرٸ ەكونوميكالىق بولسا, ەكٸنشٸسٸ سٶزسٸز رۋحاني باعىتى. ەكونوميكالىق جاعىنا كەلگەن كەزدە بۇرىنعى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى جايلى سٶز قوزعاعان ابزال. وندا 3 ملن-عا جۋىق حالىق تۇردى. قازاقستانداعى ەڭ تىعىز ورنالاسقان ايماق بولدى. سوندىقتان دا بۇل وبلىستى بٶلۋ تۋرالى وي كٶپتەن بەرٸ تالقىلانىپ جٷرگەن بولاتىن. بٸر جاعىنان وبلىستى ەكٸگە بٶلۋ ەكونوميكا جاعىنان تيٸمدٸ, كەلەسٸ جاعى شىمكەنت قالاسى الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىنان كەيٸنگٸ 1 ملن-نان استام حالقى بار قالاعا اينالدى. سوندىقتاندا شىمكەنت قالاسىنا ارنايى ستاتۋس بەرۋ ارقىلى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا اۋىستىرۋ ەكونوميكالىق تۇستان ٶتە تيٸمدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. جالپى رەسپۋبليكانى تەريتورييالىق باسقارۋداعى وبلىستاردىڭ سانى ايماق كٶلەمٸنە سەيكەس كەلۋٸ كەرەك. تٷركٸستان وبلىسىن قۇرۋ ارقىلى بۇرىنعى وقو كٶپتەگەن اۋداندارىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا شىمكەنت قالاسىنىڭ بٶلٸنٸپ شىعۋىنىڭ ٶزٸ ٶتە قاتتى ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ پارلامەنت مٷشەسٸ رەتٸندا زەردەلەپ كٶرسەك, وقو نەگٸزگٸ بيۋدجەتٸن بەرەتٸن شىمكەنت قالاسى, ال قالعان اۋداندارىنىڭ كٶپشٸلٸكتەرٸندە سول بيۋدجەت شىمكەنت قالاسى, بولماسا رەسپۋبليكالىق ترانسفەر ارقىلى قالىپتاساتىن. جالپى وبلىستىڭ جاڭا ستاتۋس الۋى ارقىلى شىمەنت قالاسىنان بٶلٸنٸپ شىعۋى ەكونوميكالىق جاعىنان وبلىستىڭ دامۋىنا, سونىڭ ٸشٸندە اۋدانداردىڭ دامۋىنا ٷلكەن سەرپٸن بەرەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل ەكونوميكالىق جاعى بولار بولسا, كەلەسٸ رۋحاني جاعىنان تالقىلاپ كٶرەلٸك.
تٷركٸستان قازاقستانداعى ەڭ كٶنە, ەجەلگٸ قالالاردىڭ بٸرٸ. قازاقتىڭ ەڭ ماڭداي الدى ازاماتتارى, كٶپتەگەن حاندارىمەنەن كەزٸندە قازاق حاندىعىنىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسقان ۇلى ادامدار, ۇلى حاندار, باتىرلار مەن بيلەر, ٸرٸ سۇلتاندار وسى تٷركٸستان قالاسىندا جەرلەنگەن. دٸني جاعىنان قاراعانىمىزدا قازاقستان مەن ورتالىق ازيياعا دٸني تۇرعىدان الىپ قاراعاندا قوجا احمەت ياسساۋي بابىمىزدىڭ كەسەنەسٸڭ ورنالاسۋى, جالپى تٷركٸستان قالاسىنىڭ رٶلٸ زور. سول سەبەپتٸ وسى رۋحاني جاعىنا كەلگەندە دە تٷركٸستاننىڭ اتاۋىن يەلەنە وتىرىپ, وبلىس بولىپ قالۋى قازاق ۇلتى ٷشٸن, قازاقستان ٷشٸن ەرەكشە جاعداي. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمدەي وسى بٸر كٶپتەن بەرٸ كٶتەرٸلٸپ جٷرگەن مەسەلەنٸ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ دەر كەزٸندە وبلىس رەتٸندە قۇرعانىن ٶز باسىم, جالپى قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قۇپتادى ھەم جاقتادى. ٶيتكەنٸ, تٷركٸستان دەسە – قازاقتىڭ رۋحاني دٷنيەسٸ تۇرادى. رۋحانيدىڭ ٸشٸنە بەرٸ كٸرەدٸ. ول مەدەني سالا, دٸني, تاعى باسقا قۇندىلىقتاردىڭ بەرٸ رۋحاني سالاعا تيٸستٸ. مٸنە, سول تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا لا بٸر جىل تولىپ وتىر. وبلىستا بٷگٸندە كٶپتەگەن جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. جاقىندا بولعان ٸس-ساپارىم بارىسىندا بايقاعانىم ٷيلەر كٶپتەپ سالىنىپ, اباتتاندىرۋ, قۇرىلىس, كٶشەلەردٸ قايتادان جۇمىستارى جۇمىستارى, رۋحاني سالالارعا بايلانىستى جۇمىستار ٶتە كٶپ. اتاپ ٶتكەن دٷنيەلەرٸمنٸڭ بەرٸن ەسكەرەر بولساق, ٷش-تٶرت جىلدىڭ كٶلەمٸندە تٷركٸستان تولىق قاندى وبلىس ورتالىعىنا اينالادى دەپ مەن ٶز باسىم سەنەمٸن.
اسقاربەك قۇسايىنوۆ, پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, گەرمانييانىڭ دوكتور-ينجەنەرٸ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان, رەسەي بٸلٸم اكادەميياسىنىڭ شەتەلدٸك مٷشەسٸ, 5 وتاندىق جەنە حالىقارالىق اكادەمييالاردىڭ اكادەميگٸ, «ۆەستنيك» اپنك جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستانداعى سالىستىرمالى پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى, رەسەي بٸلٸم اكادەميياسىنىڭ سالىستىرمالى پەداگوگيكا عىلىمي كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, بٷكٸلدٷنيەجٷزٸلٸك سالىستىرمالى بٸلٸم بەرۋ قوعامدارى كەڭەسٸنٸڭ اتقارۋشى كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ:
«بولاشاقتا تٷركٸستان – ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني دٸڭگەگٸ رەتٸندە قايتا تٷلەپ, وزىق وبلىستاردىڭ الدىندا بولارىنا سەنٸمٸم مول»
عىلىم – ناقتىلىقتى ۇناتسا, عالىمدار دابىراعا سالماي, بايىپپەن, ناقتى دەيەكپەن سٶيلەيدٸ. ولاردىڭ زەرتتەۋ نىساندارى, تالقىعا سالار وبەكتٸلەرٸ بولۋى شارت. سوندا عىلىم دامىپ, عالىمدار تىڭ جاڭالىقتار اشادى. بٸزدٸڭ, قازاق عىلىمىنىڭ دامۋ شارقى تٷرلٸ فەنومەندٸك تٶڭكەرٸستەردەن تۇرادى. ەر دەۋٸردٸڭ ٶز ارتىقشىلىعى مەن عىلىمعا ەكەلگەن سٷبەلٸ ٷلەسٸ بار. ولاردىڭ اراسىندا قاشاندا شوقتىعى بيٸك تۇراتىن, تٷركٸ ەلٸ ٷشٸن اسا ماڭىزعا يە تٷركٸستان ٶڭٸرٸ تۇنىپ تۇرعان قازىنا.
ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى اتانعان ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ ٶزٸ ايتىپ تاۋسىلمايتىن ۇلى جەدٸگەرٸمٸز, مول مۇرامىز بولىپ تابىلادى. گرەك ويشىلى اريستوتەلدٸڭ «كاتەگورييالار», «مەتافيزيكا», «گەرمەنەۆتيكا», «ريتوريكا», «پوەتيكا», بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ «اناليتيكا», «توپيكاسى» جەنە ت.ب كٶپتەگەن ەڭبەكتەرٸنە تٷسٸنٸكتەمەلەر جازىپ, ٶز تراكتاتتارى ارقىلى دٷنيە جٷزٸ مويىنداعان عالىم وسى قۇتتى مەكەن تٷركٸستان ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. ودان ٶزگە كٶنە وتىراردا دٷنيەگە كەلٸپ, عىلىمنىڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان 30 دان اسا عالىمدار بولعان. بۇل دەگەنٸمٸز, وسى كٷنگٸ تٷركٸستان ٶڭٸرٸندە ٷلكەن عىلىم وشاعى بولىپ, مىڭداعان شەكٸرت تەربيەلەيتٸن مەكتەپتەردٸڭ قىزمەت ەتكەندٸگٸن ايقىن دەلەلٸ. سوندىقتان دا, تٷركٸستان ٶڭٸرٸ تەك رۋحاني استانامىز ەمەس, عىلىم ورداسى بولدى دەپ ايتۋعا دا نەگٸز بار.
ەلباسىمىز 2018 جىلى وڭتٷستٸك ٶڭٸردٸڭ ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرٸپ, ونى تٷركٸستان وبلىسى دەپ قايتا اتادى. بۇل ەڭ الدىمەن بابالار رۋحىنا دەگەن قۇرمەت, تاريحقا تاعزىم, ساناعا سٸلكٸنٸس دەپ بٸلەمٸن. سالىناتىن عيماراتتاردىڭ بارلىعى شىعىستىق ٷلگٸدە سالىنىپ, تاريحي بولمىسىن ساقتاۋى – كٶنە تٷركٸستانعا, كٶنە وتىرار دالاسىنا جاسالعان زور قۇرمەت. تاريحتان الشاقتاماي, ونى بٷگٸنگٸ ٶمٸر تىنىسىمەن ساباقتاستىرىپ, قايتا تٷلەتۋ ٷلكەن جٸگەر مەن باستاماشىلدىقتىڭ نەتيجەسٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. بولاشاقتا تٷركٸستان – ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني دٸڭگەگٸ رەتٸندە قايتا تٷلەپ, وزىق وبلىستاردىڭ الدىندا بولارىنا سەنٸمٸم مول.
ورازكٷل اسانعازى, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ:
«تٷلەگەن تاريح, جاڭعىرعان شاھار»
سان عاسىرلار بويى بايتاق دالامىزدىڭ تەۋ ەتەر تٶرٸ استاناسى مەن ايبارى, سەنٸ مەن سالتاناتى بولعان تٷركٸستان تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندە تاعى دا تٷلەۋدە. اللانىڭ نازارى اۋعان قاسيەتتٸ قالا بىلتىر 2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنىڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸ تۋرالى" زاڭدىق كٷشٸ بار جارلىعىنا سەيكەس ەلٸمٸزدەگٸ تاريحى تۇنعان ەڭ حالقى كٶپ ٶڭٸردٸڭ ورتالىعىنا اينالدى. بۇعان ەل قۋاندى, كٶپشٸلٸك سٷيسٸندٸ, «تٷركٸستان داميتىن بولدى», «ٶتە جاقسى شەشٸم», «ەبدەن لايىق» دەستٸ حالىق. قازاقستان جۇرتشىلىعى عانا ەمەس, جالپى تٷركٸ تٸلدەس اعايىننىڭ بارلىعى دا «قۇتتى بولسىن» ايتىستى.
ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى كٶنە شاھار تاريحي جاعىنان عانا ەمەس, گەوگرافييالىق ورنالاسۋى جاعىنان دا ستراتەگييالىق ايماقتاعى قالا. تٸپتٸ, قالانىڭ مىڭ جارىم جىلدان بەرگٸ تاريحىن قاراساق, ونىڭ دٸني, رۋحاني ماڭىزىمەن بٸرگە ترانزيتتٸك مەنٸ دە ەرەكشە بولعانىنا جاقسىلاپ كٶز جەتكٸزەر ەدٸك. وڭتٷستٸگٸندە ماۋرەناحر, سولتٷستٸگٸندە ارقا ٶڭٸرٸ, شىعىسقا قىتاي مەن ٷندٸستانعا, باتىسقا رەسەيگە, ەۆروپاعا تارتىلعان ۇلى جٸبەك جولى تٷركٸستاندى شىن مەنٸندەگٸ ماڭىزدى ورتالىققا اينالدىرعانى تاريحتان مەلٸم. ماڭايىنداعى ٶزگە شاھارلارعا قاراعاندا تٷركٸستاننىڭ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ قالۋىندا دا وسىنداي سەبەپ بولسا كەرەك.
تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعى مەرتەبەسٸنە يە بولعانىنا مٸنە بٸر جىل تولدى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە كٶپتەگەن يگٸلٸكتٸ شارالار اتقارىلدى. الدىمەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلدىڭ 29 قىركٷيەگٸندە قالانى دامىتۋ جوسپارىنىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكٸتٸپ, «TURKISTAN ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىقتارعا جارييا تٷردە قول قويدى. سول ۋاقىتتان بەرٸ قالا ٷلكەن قۇرىلىس الاڭىنا اينالىپ, تىنىمسىز ەڭبەكتٸڭ كٶرٸگٸ قىزدى. ەۋەلدەن دە ەڭبەكقور, ماقساتشىل تٷركٸستان جۇرتى ەندٸ شاھاردىڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى ٷشٸن بٸلەك سىبانىپ قالا ٷشٸن دە, ەلٸمٸز ٷشٸن دە اسا ماڭىزدى شارۋاعا كٸرٸستٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە, بٷگٸندە حالىقتىڭ قاجەتٸن ٶتەيتٸن, كٶپتٸڭ قامىنا باعىتتالعان جۇمىستار اتقارىلۋدا. جالپى تٷركٸستان وبلىسىندا وسى ۋاقىت ٸشٸندە كٶپبالالى انالارعا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ مٶلشەرٸ ورتاشا ەسەپپەن 40 پايىزعا ارتقان ەكەن. بيىلعى جىلى تٷركٸستان وبلىسى بويىنشا بارلىعى 1724 پەتەر تاپسىرىلىپ, مىڭداعان ادام قونىس تويلارىن تويلاپتى. كٶپبالالى وتباسىلارعا ەلەۋمەتتٸك كٶمەك بەرۋ باعىتى باسىمدىققا يە بولعان كەزەڭدە كٶپبالالى وتباسىلار جاعىنان ەلٸمٸزدە الدىڭعى قاتارداعى وبلىس مۇنداي كٶمەككە كەنەلەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
قالانىڭ بەكٸتٸلگەن باس جوسپارىنا سەيكەس جاڭا قالاشىق ٷشٸن بٶلٸنگەن 700 گەكتارعا جۋىق جەردٸڭ 300 گەكتارى كٶپقاباتتى تۇرعىن ٷيلەرگە بٶلٸنٸپ, وندا 65 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى دەپ ويلاستىرىلعان. بۇل قاراپ وتىرساڭىز تۇتاس بٸر جاڭا قالا. قالا بولعاندا دا سەۋلەتٸ مەن دەۋلەتٸ جاراسقان بٷگٸنگٸ زامانعا لايىق شاھار. وسى ارادا استانانىڭ ارقاعا كٶشٸپ, قازٸرگٸدەي كٶرٸكتٸ قالاعا اينالعانىن ويلاساق, وندا تٷركٸستاننىڭ دا كٶنە كەلبەتٸ مەن جاڭا شىرايى جاراساتىن كٷن الىس ەمەس سيياقتى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, قالانىڭ سەۋلەتٸندە شاھاردىڭ تاريحىنا وراي, مۇسىلماندىق, شىعىستىق جەنە ۇلتتىق بوياۋلار باسىم بولىپ, ەلٸمٸزدە كٶنەنٸڭ كٶركٸن بٷگٸنمەن ساباقتاستىراتىن جاڭا بٸر سەۋلەتتٸك, ديزاينەرلٸك شەشٸمدەر جٷزەگە اسىرىلاتىن بولار.
قالانىڭ باس جوسپارىنا كٶز سالساڭىز, «كٶنە تٷركٸستان» تاريحي بٶلٸگٸن جاڭعىرتۋ جوباسى جٷزەگە اسىرىلماق. ياعني احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸ, شاھاردىڭ ٶزگە بٶلٸگٸندەگٸ تاريحي ورىندار قازٸرگٸدەن دە تارتىمدى بولماق. بۇل وبلىستىڭ عانا ەمەس, جالپى قازاقستاننىڭ تۋريزمٸن دامىتۋعا دا سەرپٸن بەرمەك. وسى باس جوسپارداعى سىزبالارعا قاراپ وتىرساق, ەكٸمشٸلٸك-ٸسكەرلٸك ورتالىقتىڭ كەلەشەگٸن كٶرەر ەدٸك. مۇنداعى جەلەكجولدار, ساياباقتار كٷنٸ ەرتەڭ قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتاردىڭ سەرۋەندەيتٸن باستى ايماعىنا اينالماق. بۇل قازٸرگٸ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى اقوردا مەن حان شاتىر اراسىنداعى جەلەكجولدى ەلەستەتٸپ, ساياسي استانامىز بەن رۋحاني استانامىز اراسىنداعى ساباقتاستىقتى بايقاتادى.
سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا تٷركٸستان شاھارىنىڭ ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى ماڭىزىن ايتقان بولاتىنبىز. وسى رەتتەن كەلگەندە تەمٸرجول بەكەتٸنٸڭ كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلمەگٸ, جاڭادان ەۋەجاي مەن ساپارجايدىڭ سالىنباعى تٷركٸستاننىڭ ترانزيتتٸك قۋاتىن كٷشەيتەدٸ. ەسٸرەسە, تٷركٸستاندى تەۋ ەتەتٸن تٷبٸ بٸر تٷركٸ اعايىنداردىڭ, جالپى شەتەلدٸك تۋريستەردٸڭ كٶنە دە جاسامپاز شاھارعا كەلۋٸنە ٶتە قولايلى جاعداي جاساماق.
سونىمەن قاتار, سەۋلەتتٸ عيماراتتار مەن ەسەم ٷيلەر بوي كٶتەرۋدە. قۇرىلىستىڭ قارقىندى جٷرٸپ جاتقانىن بىلتىر قاراشا ايىندا «لاتىن نەگٸزدٸ جاڭا قازاق ەلٸپبيٸ» اتتى كٶشپەلٸ سەمينارمەن بارعانىمدا-اق بايقاعان بولاتىنمىن. تٷركٸستان شاھارى حالقىنىڭ وبلىس ورتالىعى بولعانىنا ريزا ەكەندٸگٸن بٸلدٸرٸپ, ىستىق لەبٸزدەرٸن ماعان دا ريياسىز ايتىپ جاتىر. شاھار حالقى عانا ەمەس, بۇنداي جاڭالىققا كٷللٸ قازاقتىڭ قۋانعانى انىق. اق تٷيەنٸڭ قارنى جارىلىپ, اقسارباس شالعان بۇنداي جاڭالىققا كٷللٸ قازاق نەگە قۋانباسىن? ۇلتتىڭ رۋحىن ٶسٸرەتٸن, الاشتىڭ تۋىن تٸك ۇستايتىن, ۇلىلىعىمىزدى ۇلىقتايتىن كيەلٸ مەكەننٸڭ ٶسٸپ, ٶركەندەپ, ەلەمگە تانىلار الىپ شاھار بولارىنا مەن كەمٸل سەنەمٸن! ونىڭ دامۋىنا, ٶسۋٸنە, ٶركەندەۋٸنە ەلباسىمىزدان باستاپ ەربٸل ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتى تولاسسىز قىزمەت ەتەرٸ سٶزسٸز. تٷركٸستان ەجٸلگٸ قالا دەپ وسى كٷنگە دەيٸن اتاپ جٷرگەن بولساق, تاريحى مەن زاماناۋي عيماراتتارى توعىسقان قالانى ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن تۋريستەر تولاستاماي كەلەرٸ انىق.
تاريحى تەرەڭ, جەرٸ كيەلٸ, حالقى ەڭبەكقور تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى عانا ەمەس, جالپى ٶڭٸردٸڭ دە ەلەۋەتٸ كٷشەيمەك. وعان بارلىق رۋحاني, مەدەني, ەلەۋمەتتٸك العىشارتتار بارشىلىق. تٷركٸستاننىڭ بولاشاعىنا وسى ايماقتىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقتىڭ تٸلەگٸ وڭ, سەنٸمٸ مول دەسەك, تٷركٸستان شاھارىن جەنە وبلىسىن دامىتۋعا ەل بولىپ جەردەم بەرمەك, ٶيتكەنٸ بۇل تۇتاس الاشتىڭ ابىرويى.
اماندىق كٶمەكۇلى, جىرشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ, قر ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى:
«تٷركٸستاننىڭ وبلىس اتانىپ, ورتالىعى تٷركٸستان قالاسى بولۋى تاريحقا قۇرمەت, بٷتٸن بٸر ۇلتىمىزعا دەگەن مەرتەبە»
ٶنەر – ٷزدٸكسٸز دامۋدى, شەكسٸز قييال مەن جاڭاشىل ويلاردى تالاپ ەتەدٸ. اقىن كەز-كەلگەن دٷنيەنٸ جىرعا قوساردا شابىتتانار دٷنيە ٸزدەسە, كٷيشٸ-جىراۋلار تولعانىس تۋدىرار مەسەلەنٸ قارايلايدى. زەرگەردٸڭ ٶزٸ جاڭا بٸلەزٸك جاساردا ونىڭ ٶزگەدەن ەرەك بولۋى ٷشٸن شىعارماشىلىق ەركٸندٸكتٸ قاجەت ەتەدٸ. ەندەشە, ٶنەر عانا ەمەس, عىلىم دامۋىندا ۇلى عۇلامالار مەنەن ويشىلداردىڭ, دانىشپاندار مەنەن شەشەن-كٶسەمدەردٸڭ تۋىپ ٶسكەن قۇتتى مەكەنٸ تٷركٸستان قازاق ٶنەرٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى ٶڭٸر بولىپ تابىلادى. كەشەگٸ دايراباي, ساتىبالدى, ەلشەكەي, سٷگٸر, جاپپاس, تٶلەگەن سىندى كٷيشٸلەر دۋمانداتىپ ٶتكەن, قانشاما جىراۋلار جىرلاپ ٶتكەن قاسيەتتٸ جەر بٷگٸندە ٶز بولماسىن جوعالتپادى. سوندىقتان دا ٶنەردٸڭ تولاسسىز قايتا تٷلەپ, قۋاتتانار ايماعى اتاعى تٷركٸستانعا ەبدەن لايىقتى دەپ بٸلەمٸن.
تٷركٸستاننىڭ وبلىس اتانىپ, ورتالىعى تٷركٸستان قالاسى بولۋى تاريحقا قۇرمەت, بٷتٸن بٸر ۇلتىمىزعا دەگەن مەرتەبە. رۋحاني استانا قويناۋى مول مۇراعا قانىق, ەر قيىرشىق تاسى جىرلانباعان جىر-داستان. تٷركٸ جۇرتىنىڭ ورداسى – قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن بەرەكەسٸ ٸسپەتتٸ. ونىڭ ٶزٸندٸك بەينەسٸ مەنەن رۋحى ۇلتىمىزعا ٶزگەشە رەڭ سىيلايدى. بٷگٸندە جاڭاشا بولمىستا قايتا تٷلەپ, جاڭعىرىپ جاتقان تٷركٸستان جاڭا مەدەني فەنومەن بولارىنا سەنٸمدٸمٸن. "مەدينەدە مۇحاممەد, تٷركٸستاندا قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا پٸر بەكەت" دەگەندەي, ٷكٸمەت پەن بيلٸكتە وبلىستىڭ ٶز بولمىسىن جوعالتپاۋى ٷشٸن قۇرىلىس نىساندارىندا شىعىس سەۋلەت ٶنەرٸن نەگٸزگە الىپ, باستى عيمارات رەتٸندە قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸن بەلگٸلەۋٸ – قازاق جۇرتىنا كٶرسەتكەن سىي-قۇرمەتٸ دەپ ويلايمىن. ەلباسىمىز ن.ە.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنداعى «سانالى ازاماتتارىمىز» وسىنداي قۇندى جەدٸگەرلەرٸمٸز بەن تاريحي قالالارىمىزدى كٶرٸپ, ونىڭ ٶتكەنٸن ٶز بويلارىنا سٸڭٸرٸپ ٶسەرلەرٸنە كەمٸل سەنەمٸن. تٷركٸ جۇرتىنىڭ تال بەسٸگٸ – قازاق حالقىنىڭ قۇتتى ورداسىنا اينالا بەرگەي.
ەسەن ەلەۋكەن, «تاماشا TV» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى:
«بٸر عانا فاراب قالاسىنىڭ ٶزٸ تٷركٸ جۇرتىنا ەبۋ ناسىر ەل-فارابي باستاعان 30-دان استام عۇلاما عالىم سىيلادى.»
تٷركٸستان – تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني استاناسى, حالقىمىزدىڭ عاسىرلىق بايلىعى. بۇل ٶڭٸردٸڭ جۇرتى دا ٶزگەدەن ەرەك كەلەدٸ. سودان بولار ساۋدا دا, ٶنەردە دە, جالپى كٶپتەگەن سالالاردا باسقالاردان وق بويى وزىپ تۇرادى. ۇلى جٸبەك جولىمەن ساباقتاسقان كٶنە ساۋدا قالالار, ونداعان قورىمدار مەن كەسەنەلەر قازاق تاريحىنىڭ باتپالداي بٶلٸگٸن الىپ جاتىر. بٸر عانا فاراب قالاسىنىڭ ٶزٸ تٷركٸ جۇرتىنا ەبۋ ناسىر ەل-فارابي باستاعان 30-دان استام عۇلاما عالىم سىيلادى. وتىراردىڭ داڭقى, ونىڭ التى اي بويى بەرٸلمەي, اڭىزعا اينالىپ, داستان-جىرى جەر بەتٸن شارلاۋىنىڭ ٶزٸ بٸر تاريح ەمەس پە? ساۋدا كەرۋەندەرٸ توعىسىپ تٶگٸلەتٸن جٸبەك جولى بويىنداعى كٶنە قالالاردىڭ اراسىندا شوقتىعى بيٸك سانالاتىن سوزاق, سايرام, سارايشىقتاردىڭ وسى بٸر ٶڭٸردٸ جايلاۋى سول كەزەڭدەگٸ حالىقتىڭ بٷتٸن بٸر دەۋٸردٸڭ كٶشٸندە بولعاندىعىن, تىڭ دٷنيەلەردٸڭ باستاماشىلارى اتانعاندىقتارىن تاعى بٸر دەلەلدەيدٸ. بٸر عانا شىعىس مونشاسىنىڭ ٶزٸ سونىق ايقىن دەلەلٸ.
تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ن.ە. نازارباەۆ ٶتكەن جىلى تٷركٸستان وبلىسىن قايتا قۇرىپ, وبلىس ورتالىعىن كيەلٸ قالاعا اۋىستىرۋ تۋرالى تاريحي شەشٸم قابىلداعانى بارشامىزعا ايان. بۇل باتىل باستاما راسىندا قوعام ساناسىن بٸر سٸلكٸندٸرٸپ, قايتا رۋحانتاندىردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سەبەبٸ تٷركٸستان – يسٸ قازاققا عانا ەمەس, بارشا تٷركٸ جۇرتى ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەكەن. ماعجانشا ايتساق: «تٷركٸستان – ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ». وبلىستىڭ قارقىندى دامىپ, جاڭاشا بولمىسقا يە بولۋى ونىڭ بولاشاقتا قايتا تٷلەپ, ەلٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, ەلەم ەلدەرٸ اراسىندا شوقتىعى بيٸك بولاتىندىعىنا ەش كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ. ٷكٸمەتتٸڭ قاتاڭ قاداعالاۋىنداعى وبلىس ورتالىعى وسى كٷننٸڭ ٶزٸندە وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, الدى تٷركٸستان قالاسىندا بٸرنەشە ٸرٸ جوبالاردى باستاپ تا كەتتٸ. ٶڭٸردە جاستارعا دەگەن قولداۋدا ەرەكشە. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلى ٶڭٸردە سۋ جاڭا جاستار ورتالىعى بوي كٶتەرٸپ, كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋدا. وبلىس ورتالىعىندا حالىقارالىق جايدارمان ويىندارى ٶتكٸزٸلٸپ, كٶرشٸلەس ەلدەردەن بٸرنەشە كوماندالار ٶز باقتارىن سىنادى. وسى جىلى دا وبلىس ەكٸمٸنٸڭ جٷلدەسٸنە ارنالعان جايدارمان ويىندار ٶتكەن بولاتىن. مۇنداي باستامالار شاھاردىڭ جاستار قالاسى عانا ەمەس, مەدەنيەت ورداسى بولۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسارى ايدان انىق. باۋىرلاس قىرعىز, ٶزبەك اعايىندار مەنەن قاتار تٷركٸ تٸلدەس ٶزگە دە ەلدەردٸڭ باسىن ۇيىتىپ, بٸر جەرگە توعىستىرار رۋحاني ورتانىڭ قايتا بوي كٶتەرۋٸ ەلٸمٸزدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتٸپ, بەرەكەسٸن ەسەلەرٸنە سەنٸمٸم مول.
دايىنداعان: بەكارىستان امانجولوۆ
