18 qańtarda Qazaqstan men Resei arasyndaǵy memlekettik shekara týraly shartqa qol qoiylǵanyna 20 jyl tolady. Qazaqstan men Resei arasyndaǵy shekara 2005 jyly delimitatsiialandy, iaǵni kartada shekara syzyǵy naqty anyqtalyp, eki tarap kelisimge qol qoidy. Bul kelisim 2006 jyldyń qańtarynda kúshine endi.
Bul tarihi qujatqa qol qoiý shekarany mejeleý kezeńiniń aiaqtalýyn jáne turaqty, tatý kórshilik qatynastarǵa kóshýdi bildiretin mańyzdy oqiǵa boldy. Jáne de bul qujat postkeńestik keńistiktegi aýmaqtyq tutastyq pen dostyq yntymaqtastyq máselelerin beibit jáne syndarly sheshýdiń úlgisin kórsetti.
Memlekettik shekara máselesi kez kelgen táýelsiz memleket úshin asa mańyzdy másele bolyp tabylady. Naqty belgilengen jáne halyqaralyq deńgeide tanylǵan shekaralar – bul bolashaqta aýmaqtyq daýlardyń týyndaýynyń alǵysharttaryn joiýǵa múmkindik beretin el qaýipsizdiginiń negizi.
Memleket basshysy Q.K. Toqaev Qazaqstan men Resei arasyndaǵy shekara tolyǵymen belgilengenin, al tiisti shartty eki eldiń parlamentteri ratifikatsiialaǵanyn jáne Birikken Ulttar Uiymynyń Hatshylyǵynda tirkelgenin atap ótti. Bul aýmaqtyq talaptardy joqqa shyǵarady jáne ár túrli integratsiialyq formattardaǵy dostyqqa, senimge jáne yntymaqtastyqqa negizdelgen ekijaqty qatynastardyń turaqtylyǵyn rastaidy.
Bul sharttyń biregeiligi onyń eki memleket – Qazaqstan Respýblikasy men Resei Federatsiiasy arasyndaǵy resmi shekarany bekitip qana qoimai, sonymen qatar álemdegi eń uzyn úzdiksiz qurlyq shekarasyn (7 548 shaqyrym) resimdeýinde jatyr. Qazaqstan men Resei uzyndyǵy osynshama shekarany belgileýdi beibit, jyldam ári tiimdi aiaqtai otyryp, álemdik pretsedent ornatty.
Aita ketý kerek, 7548 shaqyrymdyq álemdegi eń uzyn úzdiksiz qurlyq shekarasyn resmi túrde resimdeý barysynda memleketter arasynda eshqashan shekaralyq qaqtyǵystar bolǵan emes. Bul ózara senimniń, syilastyqtyń jáne beibit qatar ómir súrýge degen adaldyqtyń joǵary deńgeiin kórsetedi.
Resei – aimaqtaǵy mańyzdy geosaiasi oiynshy, ony elemeý múmkin emes. Qazaqstan men Resei birqatar odaqtardyń múshesi jáne ózara is-qimyldan bas tartý eldiń barlyq transshekaralyq bailanystarynyń buzylýyna qaýip tóndiredi. Álemdik qysym jaǵdaiynda Qazaqstan, eń aldymen, óziniń memlekettik jáne ulttyq múddelerin basshylyqqa alýy tiis. Geosaiasi jaǵdaida beitaraptyqty saqtai otyryp jáne Reseimen saýda qatynastaryn damyta otyryp, Qazaqstan, birinshi kezekte, óz halqynyń múddelerine qamqorlyq jasaidy.
Qazaqstan men Resei energetika, ónerkásip, kólik-logistika, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da kóptegen salalarda aýqymdy birlesken qyzmetti júzege asyrady. Eń mańyzdy jobalardyń qatarynda Qazaqstanda úsh JEO qurylysynyń bastalýyn, Ekibastuz GRES-in jańǵyrtýdy, sondai-aq elimizdiń birqatar óńirlerin gazdandyrý, ońtústik jáne shyǵys baǵyttaǵy Resei energoresýrstary tranzitiniń kólemin ulǵaitý jónindegi aýqymdy bastamalardy atap ótýge bolady.
Saiasattanýshy, professor, PhD doktory Áigerim Ospanovanyń aitýynsha, eki el arasyndaǵy shekaralardy belgileý jáne bólý halyqaralyq qatynastar, ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne memleketter arasyndaǵy ózara is-qimyl úshin uzaq merzimdi saldary bar óte mańyzdy protsess bolyp tabylady. Qazaqstan men Resei jaǵdaiynda shekarany delimitatsiialaý týraly kelisimge qol qoiý postkeńestik geosaiasi keńistikti qalyptastyrýdaǵy sheshýshi sát boldy. Onyń ústine, bul burynǵy Keńes Odaǵynyń ydyraýy jáne jańa táýelsiz memleketterdiń qurylýy jaǵdaiynda týyndaýy múmkin aýmaqtyq daýlardyń aldyn alǵandyqtan, árine, durys sheshim boldy.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan men Resei arasyndaǵy shekaralardy delimitatsiialaý memleketaralyq qatynastardaǵy turaqtylyq pen boljamdylyq úshin mańyzdy bolyp tabylatyn quqyqtyq aiqyndyqty qamtamasyz etedi, kóptegen áleýetti qaqtyǵys kózderin joiyp, ekonomikalyq qatynastardyń turaqty damýy úshin alǵysharttar jasaidy. Bul, ásirese, shekarasy keń, tabiǵi resýrstary qomaqty Qazaqstan men Resei siiaqty iri elder úshin óte mańyzdy.
Qazirgi ýaqytta júrgizilip jatqan demarkatsiia protsesi Qazaqstan men Resei arasyndaǵy shekaralardy delimitatsiialaýdyń qisyndy ári qajetti jalǵasy bolyp tabylady. Demarkatsiia sonymen qatar bir eldiń aýmaǵy qai jerde aiaqtalyp, ekinshi eldiń aýmaǵy bastalatynyn naqty jáne sózsiz anyqtaýǵa múmkindik berý arqyly árbir eldiń egemendik múddelerin qorǵaýǵa qyzmet etedi. Bul zańsyz kóshi-qon men kontrabandaǵa qarsy kúres siiaqty jahandyq syn-qaterler jaǵdaiynda ásirese mańyzdy. Sonymen qatar, naqty anyqtalǵan shekaralar ekonomikalyq qarym-qatynastardyń damýyna yqpal etedi, óitkeni olar investorlardyń yntasyn túsiretin jáne transshekaralyq yntymaqtastyqty qiyndatatyn quqyqtyq belgisizdikti joiady. Mysaly, 2010 jyly Aqtóbe men Orynbor oblystary arasyndaǵy shekaranyń soltústik ýchaskelerin demarkatsiialaý bastaldy, bul qylmys pen zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúreste mańyzdy bolyp tabylatyn ótkelder men shekaradan ótýdi tiimdirek baqylaýǵa múmkindik berdi- deidi saiasattanýshy.
Búgingi tańda Qazaqstan men Resei arasyndaǵy shekaralardy demarkatsiialaý protsesi kezeń-kezeńimen jáne júieli túrde jalǵasýda. Mindettiń aýqymdylyǵy men kúrdeliligine qaramastan, eki jaq ta konsensýsqa qol jetkizýge jáne barlyq qajetti rásimderdi júzege asyrýǵa daiyn ekenin kórsetýde. Protsestiń uzaqqa sozylǵan sipatyna qaramastan, bul eki eldiń syrtqy saiasatyndaǵy basymdyq bolyp qala beretinin atap ótken jón, bul olardyń shekaraǵa qatysty barlyq máselelerdi beibit jolmen sheshýge umtylysyn rastaidy.
Qazaqstannyń Reseimen qarym-qatynasyn strategiialyq mańyzdy jáne kóp qyrly dep sipattaýǵa bolady. Eki el geografiialyq jaqyndyqqa, ortaq tarihqa, tyǵyz ekonomikalyq integratsiiaǵa jáne EAEO jáne UQShU siiaqty halyqaralyq uiymdarǵa birlesip qatysýǵa negizdelgen.
Qazaqstan men Resei turaqty saiasi dialogty saqtaýda. 2024 jylǵy 22 aqpanda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Q.Toqaev «Bolashaq oiyndaryna», al 24 qazanda Qazan qalasynda BRIKS plenarlyq otyrysyna bardy. 8 qazanda Memleket basshysy Máskeýde jumys saparymen bolyp qaitty. 3-4 shildede Resei Prezidenti V.Pýtin ShYU sammitine qatysý úshin Qazaqstanǵa jumys saparymen keldi. 2024 jylǵy 27 qarashada Resei Prezidenti V.Pýtin Qazaqstanǵa memlekettik saparmen keldi. Joǵary deńgeidegi turaqty kezdesýler elderdiń ózara túsinistikti nyǵaitýǵa umtylatynyn kórsetedi – deidi Ospanova.
Resei Qazaqstannyń iri saýda seriktesteriniń biri bolyp tabylady jáne taýar ainalymynyń mańyzdy bóligi EAEO arqasynda júzege asyrylady. Osylaisha, 2024 jyldyń qańtar-qyrkúiek ailarynda Resei men Qazaqstan arasyndaǵy taýar ainalymy 20 milliard dollardan asty.
Tereń mádeni-aǵartýshylyq bailanystar da qarym-qatynastyń mańyzdy elementi bolyp qala beredi. Bilim berý baǵdarlamalary, stýdentter almasý jáne birlesken ǵylymi jobalar bul salany nyǵaitady.
UQShU jáne ekijaqty yntymaqtastyq aiasyndaǵy birlesken kúsh-jiger aimaqtyq turaqtylyqty saqtaýǵa kómektesedi. Degenmen, jahandyq geosaiasattaǵy ózgerister yqtimal táýekelderdi barynsha azaitý úshin ikemdi kózqarasty talap etedi.
Osylaisha, qarym-qatynastardyń qazirgi deńgeiin aitarlyqtai joǵary dep sanaýǵa bolady, biraq ony áli de jaqsartýǵa jumys isteý kerek. Ekonomikalyq qatynastar úlken tepe-teńdikti jáne birlesken joǵary tehnologiialyq jobalardy damytýdy qajet etedi. Saiasi dialog eki taraptyń da múddelerin, ásirese Qazaqstannyń kópvektorly saiasaty jaǵdaiynda eskerýli tiis.
Áigerim Ospanovanyń paiymdaýynsha, ekijaqty qarym-qatynastardy nyǵaitý úshin kelesi qadamdar qajet:
– birlesken innovatsiialyq jobalar men shikizattyq emes salalardy damytý arqyly ekonomikalyq integratsiiany tereńdetý;
– saýda jáne logistika tiimdiligin arttyrý úshin infraqurylymdy damytý;
– azamattar arasyndaǵy ózara senimdi nyǵaitý úshin qoǵamdyq diplomatiiany ilgeriletý;
– ulttyq egemendikti saqtaý jáne uzaq merzimdi yntymaqtastyqtyń negizi retinde teń quqyly seriktestikke járdemdesý.
Osyǵan súiene otyryp, Qazaqstannyń Reseimen qarym-qatynasy jaqsy deńgeide, biraq ony odan ári nyǵaitý ikemdilikti, teńgerimdi kózqarasty jáne uzaq merzimdi múddelerge nazar aýdarýdy talap etedi.
Bizdiń elderimizdiń odan ári yntymaqtastyǵynyń bolashaǵy óte optimistik bolyp qala beredi dep senimmen aita alamyn. Bizde Reseimen ortaq shekara men ortaq naryq qana emes, sonymen qatar toǵysqan ekonomikalyq jáne mádeni múddeler bar, bul ózara is-qimyldy odan ári tereńdetý úshin berik negiz jasaidy. Saýda protsedýralaryn jeńildetýge, taýar ainalymyn arttyrýǵa jáne investitsiia tartýǵa yqpal etetin Qazaqstan men Reseidiń EAEO-ǵa qatysýy erekshe mańyzdy bolyp qala beredi – deidi sarapshy.
Qazaqstan men Resei arasyndaǵy tatý kórshilik qarym-qatynasty jalǵastyrý úshin birneshe negizgi baǵyttarǵa nazar aýdarý qajet. Birinshiden, ekonomikalyq yntymaqtastyqty odan ári damytý mańyzdy. Energetika, infraqurylym jáne kólik siiaqty salalarda bar birlesken jobalardy kúsheitip, jańa jobalardy bastaý kerek.
Ekinshiden, mádeni-gýmanitarlyq bailanystardy odan ári nyǵaitý qajet. Mádeni kúnderdi, bilim berý baǵdarlamalaryn jáne ǵylymi almasýlardy udaiy ótkizý halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistik pen senimdi qarym-qatynasqa yqpal etedi. Qazaqstan men Resei ýniversitetteri arasyndaǵy stýdentter almasý baǵdarlamalary men birlesken bilim berý jobalary eki jaqty qarym-qatynasymyzdy nyǵaita túsetin mamandardyń jańa býynyn damytýǵa kómektesedi.
Osylaisha, bizdiń Reseimen bolashaq qarym-qatynasymyz ózara qurmet, strategiialyq seriktestik jáne negizgi salalardaǵy ortaq múddeler negizinde qurylatyn bolady. Bul sharalar bizdiń elderimizdiń turaqtylyǵyn, órkendeýin jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etedi, olardyń óńirlik jáne halyqaralyq arenadaǵy senimdi seriktes retindegi ustanymdaryn nyǵaitady.
