Ózin-ózi taýysqan júie
Bizdińshe, keńestik júieni syrttan jaý kelip qulatqan joq. Bul júie ózin-ózi jegidei jep, taýysqannan keiin jer betinen joiyldy.
Odaqtyń omaqasa qulaǵany úshin Gorbachiovti kinálaýdyń túk te qajeti joq. Óitkeni keńestik júie ózimen qoimai, qarapaiym halyqty degradatsiiaǵa ushyratyp, milliondaǵan halyqty ulttyq tamyrynan aiyrdy.
Al adami qundylyqtardy aiaqasty etken júieniń ósip, órkendegenin adamzat tarihynda eshkim kórgen de, estigen de emes.
Keńestik júieni ańsamaimyn!
Taiaýda Sozaq aýdanynda turatyn Áltai qudamyz qydyryp kelip, biraz áńgimelestik. Qudamyz Keńes zamanynda at jalyn tartyp, eńbek etken adam. Aýyl sharýashylyǵy tehnikalarynyń tilin jetik biletin, bilikti mehanizator bolǵan. Keńestik júieni bir maqtasa, osy kisi maqtaityn shyǵar dep oilaǵam.
– Qudeke, qazirgi zamannyń qiynshylyǵy qos ókpeden qysqanda aramyzda Keńes ókimetin ańsaityndar boi kórsetip jatady. Sanaly ǵumyryńyz Keńes zamanynda ótti ǵoi. Sol bir júieni siz de ańsamaisyz ba?
Iá, Keńes ókimeti kezinde ashtan qaldyrmaityn. Qazirgi zamanmen salystyrǵanda bar artyqshylyǵy sol bolǵan shyǵar. Qazir de eshkim ashtan qatyp, kóshten qalyp jatqan joq qoi. Qazir eńbek etken adam túbi eńbeginiń zeinetin kóretin zaman týdy. Biraz qiynshylyqtar bar... Ony jeńe bilý kerek.
Búginde eńbek etken adamnyń jolyna eshkim kese-kóldeneń turmaidy.
Al Keńes zamanynda qansha eńbektenseń de, bar máseleni tamyr-tanystyq sheshetin. Eger taza eńbekpen ushpaqqa shyqqan adam bolsa, men bolýym kerek edi. Biraq aýyldyń atqaminerleri týǵan-týystaryn, tanystaryn joǵarylatyp, ataqty da, syilyqty da ózara bólisti, – dedi Áltai qudam.
– Quda bala, qyzyq áńgimeniń shetin shyǵardyń. Men saǵan bir oqiǵany áńgimelep bereiin. Meniń basymdaǵy jaǵdai Keńes zamanyndaǵy talai eńbek adamynyń basynan ótti deseń bolady. Sodan keiin keńes zamanyn qimastyqpen eske alýdyń qanshalyqty qaýipti ekenin óziń tarazylap alarsyń, – dep qudam áńgimesin bastady.
«Qyzyl direktor» eńbegimdi qalai jedi?
Bir jyldary, iaǵni keńes zamanynda bizdiń Sozaq aýdany joǵarydaǵylardyń nusqaýy boiynsha egin sharýashylyǵymen ainalystyq. Óziń bilesiń, bizdiń aýdan eginshilikten góri mal sharýashylyǵyna qolaily. Egin salatyn jerler óte az.
Biraq joǵarydan kelgen nusqaýdy oryndaý – mindet. Sodan qosymsha jerlerdi igerý úshin Qarataýdyń eteginen sý qoimasy da salyndy. Sol sý qoimasyndaǵy sýdy sý sorǵymen eginjailarǵa birqalypty jiberip turý úshin tehnikanyń tilin biletin bir adam kerek boldy.
Sodan sovhoz direktory ii jumsaq maǵan: «Sen sol sý sorǵynyń basynda bol, etektegi eginjaiǵa sýdy bir qalyppen jiberip turýdy saǵan tapsyramyn. Bir jyldan keiin basqa bireýge júktermiz. Ázirshe osyǵan óziń jaýaptysyń» dedi.
Aidalada, shyjyǵan kúnniń astynda aidalada kúniuzaq nasostyń janynda otyrý kimge unasyn, bastapqyda bul jumysqa barǵym kelmeitinin aitqanymmen direktorymyz qoimady.
Ailyǵy da mardymsyz. Bar bolǵany 60 som.
Odan da traktorymdy aidap, aqsha tapqan artyq. Óitkeni úide shittei bes bala maǵan qarap otyr. Ol kezde direktorǵa qarsy kele berýge de bolmaidy. Sodan amalsyz kóndim.
Kelesi jyly direktorymyz sý sorǵynyń basyna taǵy da meniń barytynymdy aitqanda, talaǵym tars aiyryla jazdady.
Eshqandai jaǵdai jasalmaǵan jerde taǵy da bir jazdy ótkizý men úshin qiyn edi. Direktordyń ótken jyly «bir jyl isteseń boldy» degen ýádesin esine salyp edim, sózimdi júre tyńdady. «Ailyqty kóterińiz» degen sózime de qulaq asqan joq.
Sodan ekinshi jyly amalsyz sý sorǵynyń basyna taǵy da bardym. Sý sorǵydan sýdy kóp jiberseń, aryndaǵan sý aryq-atyzdy talqandap ketetinin bilemin. Sodan sýdy qattyraq jiberdim.
Birazdan keiin aryndaǵan sý aryq-atyzdy jyryp ketkeni jaiyndaǵy habar da jetti. Mundai kezde sýdy qalypty jibere bastaimyn. Osylaisha, meniń oiyma, jaǵdaiyma nazar aýdarmaǵan basshylarǵa «minez» kórsetkim keldi.
Biraz ýaqyttan keiin direktor kelip, urysty. Biraq direktor kelgende sý sorǵydan sýdy qalypty jaǵdaida jiberip, túk bilmegendei bola qalamyn.
Budan keiin direktor meniń jumysymdy syrtymnan baqylaityn taǵy bir adamǵa 60 som ailyq belgilep, jumysqa aldy.
Arada bir-eki kún ótkennen keiin baqylaýshy aptap ystyqqa shydamai, «Seni baqylap, kúnge kúiip óletin boldym. Mensiz-aq jumysyńdy minsiz atqaryp jatyrsyń ǵoi. Saǵan baqylaý jasaýdyń qajeti joq» dep aýylǵa qaityp ketti.
Bul aralyqta men de sýdy qattyraq jiberip, ýádesinde turmaityn direktorǵa biraz tatydym. Osylaisha, jaz boiy bastyqpen arpalysyp shyǵýǵa týra keldi.
Meniń bul áreketim bireýler úshin qysastyq ta bolyp kórinýi múmkin. Biraq Keńes zamanynda «qyzyl direktorlar» adamnyń eńbegin múlde baǵalamady. Jurtty qulsha jumsady.
Keiinnen bul oqiǵa umyt boldy. Elimiz táýelsizdigin alyp, «qyzyl direktorlardyń» basynan baq taidy.
Arada biraz jyl ótkennen keiin zeinetke shyǵý úshin qujat jinap, Sozaq aýdanyndaǵy muraǵattardy aýdaryp-tóńkerip qujattardy jinastyrýǵa týra keldi.
Muraǵattaǵy qujattardy qaraǵan, sol sý sorǵynyń basynda ótken eki jylyma qatysty qujat shyǵa kelmesi bar ma? Álgi qujattardy paraqtap qaraǵanymda, sol kezde sovhoz direktory sý sorǵyny baqylaityn mehaniktiń ailyǵyn 360 som dep belgilegenin kórgende tańǵaldym.
Budan keiin qujattardy muqiiat qarap shyqqanymda direktordyń 300 somdy óz áieline jazyp qoiyp, meniń aqymdy armansyz jegenine kóz jetkizdim.
Sol kezde sý sorǵyny qaraityn adamnyń 60 som ailyq alýy múmkin emes ekenin bilgen edim. Sondyqtan direktorǵa tabandy túrde qarsylyq kórsettim. Eger sol kezde maǵan 120 som tólese, yń-shyńsyz jumys isteýshi edim.
Men amalsyz ádildik izdedim. Budan keiin de dál osyǵan uqsas ádiletsiz jaittarǵa kýá boldym.
Qaǵaz júzinde 100 saýlyqtan 180 qozy aldyq...
Keiinnen Keńestik júie adam eńbegin múlde baǵalamaǵanyn túsindim. Ádiletsizdikpen kúresip, «báleqor» degen atqa da qaldym. Sol sebepti qyzyl direktorlar men partokrattar bilik qurǵan Keńestik júieni sýqanym súimeidi.
Keiinnen direktorymyz «Ái, Áltai saǵan talai ret obal jasadyq. Kim oilady deisiń, Keńes ókimeti bir kúnde joq bolatynyn» dep birneshe ret aitty. Sol kezde baiaǵyda eńbegimdi jegenin betine basyp aitqym da keldi. Biraq sabyrlyq saqtap lám-mim dep jaq ashpadym.
Keńes zamanynda eńbektiń, ýaqyttyń qadiri bolmady. Jalań uran, bolmashy jumystarmen kúnimiz ótti. Damý bolǵan joq.
Jaratylystyń zańdylyǵyn buzyp, qaǵaz júzinde 100 saýlyqtan 180 qozy alǵan shopandardy da sol kezde kórdik. Osyndai asyra silteýler, túimedeidi túiedei etip kórsetý Keńes ókimetiniń túbine jetti. Eń soraqysy, adam eńbeginiń qadiri bolmady.
Óz basym Keńes ókimetin qimastyqpen eske alatyndai qandai da bir adami qundylyqty kórmedim.
Iá, ol kezde adamdy ashtan qaldyrmaityn. Bul – damyǵan qoǵam úshin artyqshylyq pa? Aitýǵa turmaityn jait qoi. Múmkin jalqaý adam úshin aitarlyqtai dúnie shyǵar. Biraq eńbekqor, únemi izdenip, jaqsylyqqa umtylǵan adam úshin bul artyqshylyq emes.
