Qyrǵyzdar bilikten jerdi sheteldikterge jalǵa berýge morotorii jariialaýdy surady
«Ishinde naqaq kózden jas bar ma dep…»
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Jer zańnamasynyń keibir normalaryn qoldanýǵa moratorii engizý týraly» jarlyǵy qyrǵyzstandyqtardyń da qoldaýyna ie bolýda.
«Jerge menshik quqyǵy bizdiń ólkemizde de búgingi kúnniń eń ózekti máselesi bolyp tur. Qyrǵyzstanda keiingi jyldary qabyldanǵan zańnamalar sheteldikterdiń jerdi jalǵa alyp qana qoimai, ony ielenýine alǵysharttar jasaýy múmkin. Bul ólkemizdiń ulttyq qaýipsizdigine nuqsan keltiredi. Sheteldikterge jerdi jalǵa berýge Qyrǵyzstanda da morotorii jariialanýy kerek. Prezident N. Nazarbaevtyń sheshimin qoldaimyz», – dedi bizben suhbattasýda Qyrǵyzstannyń Úkimettik emes uiymdary qaýymdastyǵynyń tóraiymy Toqtaiym Úmótalieva.
Qyrǵyzstannyń belgili quqyq qorǵaýshysy atap ótkendei, sheteldikterge jer ýchaskelerin jaldaý sharttarymen ýaqytsha jer paidalaný quqyǵyn berý, sondai-aq respýblikanyń azamattaryna jáne zańdy tulǵalaryna aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerine jeke menshik quqyǵyn berý máseleleri Qyrǵyzstanda da óte baiyptylyqpen qaita qaraýdy qajet etýde.
Ruqsatnama sybailas jemqorlyqtyń tetigine ainalǵan
Ken qazyp alý maqsatynda jerdi birlesip paidalaný Qyrǵyzstanda 1992 jyldyń 4 jeltoqsanynda Qyrǵyz Úkimeti men kanadalyq jeke kompaniianyń Ystyqkól oblysynda «Qumtór» altyn kenin ashý boiynsha kelisim jasaýynan bastalǵan. 1996 jyly ónim shyǵara bastaǵannan beri «Qumtórdiń» kirisin bólýdiń (respýblikaǵa jáne sheteldikterge) úles salmaǵy boiynsha daý búgingi kúnge deiin jalǵasyp keledi jáne áli de eldiń kóńilin tolyq qanaǵattandyrǵandai sheshimin tapqan joq. Máseleni durys sheshe almaǵan Úkimet basshysy (úkimet quramymen birge) otstavkaǵa da ketken.
«Qumtórden» aýzy kúigen el Talas oblysynda «Jerúi» altyn ken ornynyń ashylýyna «paidasynan ziiany» dep birneshe jyl qarsylyq kórsetýmen boldy. Prezident Almazbek Atambaev sheteldikter kenishte jumys isteýge ruqsat alý úshin qazynamyzǵa 100 million dollar quiady, jergilikti jerdiń áleýmettik máselesin sheshýge qolqabys kórsetetin bolady dep basý aitýǵa da týra keldi. «Jerúi» altyn keninde ázirlik isteri biylǵy naýryz aiynda bastaldy. Ótken jyldyń mamyr aiynda ótkizilgen synaqta litsenziiany Reseidiń «Vostok-geoldobycha» ashyq aktsionerlik qoǵamynyń «Alians Altyn» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jeńip alǵan. Biraq, onymen qazir synaqqa qatysyp, utylyp qalǵan «Qyrǵyzaltyn» AAQ sottasýda.
Qyrǵyzstanda sheteldikterdiń ken qazyp alý maqsatyndaǵy jerge ýaqytsha ielik etýi 2013 jyldyń 12 qarashasynda bastalǵan («Qumtór» Qyrǵyz-kanadalyq birlesken kásiporyn bolǵandyqtan onyń quqyqtyq mártebesi basqa). Ólkeniń ońtústiktegi Jalalabad oblysynyń Shatqal aýdanynyń aýmaǵynda altyn qazýǵa taý-ken barlaý isterin júrgizý úshin Qyrǵyzstannyń geologiia jáne mineraldyq resýrstar ministrligi aýktsion ótkizip, aýktsionǵa qatysqan 15 talapkerdiń ishinen – qyrǵyz-qytai birlesken «Chatkal Gold» jáne jergilikti «Chatkal Lachyn» kompaniialary ruqsatnama alǵan.
Atap aitqanda, geologiialyq sanattaǵy jerdi jalǵa bergen birinshi aýktsion 2012 jyldyń 28 tamyzynda ótkizilip, tórt altyn, bir kómir keni aýktsionǵa qoiylǵan. Qyrǵyzstannyń memlekettik teleradiokompaniiasynyń zalynda tikelei efir arqyly aýktsion ótip jatqanda zalǵa Qyrǵyzstannyń «Asaba» partiiasynyń elýdei adamy basyp kirip, aýktsiondy ótkizbei tastady. Partiianyń belsendileri: «Baǵaly metaldar shyǵatyn jerdi geologiia jáne mineraldyq resýrstar agenttiginiń direktory Ushqyn Tashpaev jeń ushynan buǵan deiin-aq satyp jibergen. Aýktsion tikelei efir arqyly halyqtyń kózin boiaý úshin ótkizilip otyr. Ken oryndaryna ruqsatnama barlaý isteri úshin emes, óndiris isteri úshin berilýde», – dep qarsylyq bildirdi.
Sol oqiǵaǵa bailanysty geolog-maman, Qyrǵyzstannyń taý-ken qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Orazbek Dúisheev óz pikirin bylai tujyrymdaǵan: «Aýktsion degen ne? Halyqqa, qoǵamǵa kórsetip ashyq satýdy kórsetý. Biraq kender satylmaýy kerek.Bul eshqandai aqylǵa syimaityn nárse. Litsenziiany satý degen de týra emes, litsenziia satylmaidy, litsenziia beriledi. Aýktsionnyń mazmuny – satý. Konstitýtsiiamyz boiynsha, jerdiń qazba bailyqtary satylmaýy kerek. Parlament te, Úkimet te jerge ielik jóninde zańnamalardy qabyl alǵanda mamandardan keńes suraǵan joq. Bul qate qadamdardyń jasalýyna jol ashyp berýi múmkin».
Keiinirek, Ushqyn Tashpaev bes jylǵa sottalyp ketken bolatyn. «Qyńyr is, qyryq jyldan keiin bilinedi» demekshi, sol aýktsionda Qyrǵyzstannyń bes kenishin Ázirbaijan prezidentiniń eki qyzyna qatysty kompaniia satyp almaq bolǵany tórt jyl ótken soń bilinip otyr. Bul ótken ailarda buqaralyq aqparat quraldary arqyly jaryqqa shyqqan panamalyq Mossack Fonseca firmasynyń qujattarynan belgili boldy.
Ken óndirý isi kiristi salanyń biri ekeni beseneden belgili. Óndirilgen metaldyń paidasyn bylai qoiǵanda, ruqsatnama berilgeni úshin de qomaqty qarjy túsedi.
Qyrǵyzstannyń geologiia jáne mineraldyq resýrstar agenttiginiń direktory Dúishónbek Zilalievtiń málimdeýinshe, 2015 jyly agenttikke 7 milliard 717 million 747 myń som aqsha túsken, onyń 85 paiyzy memlekettik biýdjetke aýdarylǵan. Jer kenderine ruqsatnama berý boiynsha 12 synaq jáne aýktsion ótipti.
Almazbek Atambaev bilikke kelgenge deiin, ruqsatnama qaǵazdary qyrǵyzstandyq «isker» jarandarǵa astyrtyn 300-500 somǵa satylyp, bul «pysyq» adamdarǵa maishelpek bolyp kelgen. Muny qyrǵyz prezidenti birneshe alqaly jinalystarda ózi de aitty.
Egistik jer azaiyp barady
«1991 jyly Qyrǵyzstanda 1 million 900 myń gektar egistik jeri bolsa, búgingi kúnde 1 million 200 myń gektar jer qaldy. 700 myń gektar jer joǵalǵan. Zaýyttarymyz ben fabrikalarymyz jabylyp jatyr, Jerdi saqtap qala almasaq, bárinen de airylamyz. 2016 jyldy resmi túrde bolmasa da «Aýyl sharýashylyǵy jyly» dep jariialaiyq», – dep parlamenttiń 2015 jyldyń jeltoqsanyndaǵy kóshpeli májilisinde Joǵarǵy Keńeshtiń depýtaty, «Ónigý-Progress» parlamenttik fraktsiiasynyń lideri Baqyt Tórebaev alańdaýshylyq bildirgen bolatyn.
Álbette, bul jerler eshqaida joǵalyp ketken joq. Óitkeni shekaralary zańdy túrde áli tolyq mejelenbese de, Qyrǵyzstannyń keńes mezgili ýaqytyndaǵy shekarasy ózgergen joq. Demek 700 myń gektarǵa jaqyn jerdiń sanaty ózgertilgen. Olar respýblikanyń azamattarynyń menshigine, jalǵa paidalanýyna, ne sheteldikterdiń jalǵa paidalanýyna berilgen.
Qyrǵyzstannyń Jer kodeksiniń baptaryna sáikes quzyrly organdardyń sheshimimen jer ýchaskeleri respýblikanyń azamattaryna jáne sheteldikterdiń paidalanýyna berilýde. Jer Kodeksine orai, jerge menshik quqyǵyn berýdi meriialar, aýdandyq memlekettik ákimshilikter, aýyl úkimetteri iske asyrady. Jerdi bir sanattan ekinshi sanatqa aýystyrý Qyrǵyz Úkimetiniń quzyrynda.
Qyrǵyzstanda azamattarǵa jer ýchaskesin berý sybailas jemqorlyqtyń órshýine ákelip soqty. Jiyrma jyldan beri kezekke turyp, jer ala almai otyrǵan adamdardyń (otbasylardyń) sany on myńdap sanalatyny osynyń aiǵaǵy.
Sot organdary «Shý oblysynyń Alamúdún aýdanynyń Qara-Jyǵach, Báitik jáne Lebedinovka aýyl ókimetterinen 262 gektar jerdi zańsyz alǵan» degen aiyppen bir jyl buryn Qyrǵyz Respýblikasy Joǵarǵy Keńeshiniń depýtaty Qarǵanbek Samaqovqa qarsy qylmystyq is qozǵaǵan. Alǵash ol qamaýǵa alynyp, keiinirek qaladan «shyǵyp ketpeý» erejesimen «úi qamaǵyna» bosatylǵan. Qazirgi ýaqytta eks-depýtatty tergeý isteri jalǵasýda. Jerdi zańdy túrde aldy ma, zańsyz aldy ma, ol – bólek másele, memlekettik salyq qyzmeti respýblikanyń bas prokýratýrasyna Q. Samaqovtyń jer ýchaskelerine tiesili 59 million som salyǵyn tólemegeni týraly shaǵymdanǵan. Osyǵan deiingi sot protsesterinde eks-depýtat ózine tańylǵan aiyptardy moiyndaǵan joq.
Ótken aptada, 7 mamyrda «iship, jep qoiǵan» Joǵarǵy Keńeshtiń taǵy bir eks-depýtaty, Bishkek qalasynyń eks-meri Nariman Tóleev túrmeden bosatyldy. Ol úsh túrli aiyppen: «Qytaidan (200) avtobýs satyp alýda memleketke 33 million som ziian keltirdi, qalanyń qoqysyn tasityn mashina satyp alýda zań buzǵan jáne qaladaǵy balabaqshanyń (jerimen) birin sattyrtqan» degen aiyptarmen sottalǵan. 2013 jyldyń 29 shildesinde 11 jylǵa sottalǵan sheneýniktiń 2012 jyldyń 23 maýsymynan bastap qamaýǵa alynǵan bir jyly eki ese ólshenip, raqymshylyq týraly zańnamalarǵa sáikes, ári memleketke keltirgen 61 million som ziianyn tólegenine bailanysty tórt jylǵa jeter-jetpeste temir tordan bosatyldy.
Bishkek qalasynda jer ýchaskelerin bólýde «sybailastyq shemasynyń» bar ekendigin árkimder-aq aitýda. Meriiaǵa qarasty mýnitsipaldyq menshik basqarmasy bar. Basqarmalyqta «Qalanyń mýnitsipaldyq menshiginde turǵan jer ýchaskelerin jalǵa berý quqyǵy boiynsha komissiia» jumys isteidi. 22 adamnan turatyn komissiiaǵa qaladaǵy tórt ákimshilikten 4 adam, meriianyń jerge tiesili qyzmetkerleri, qalalyq keńeshten 5 depýtat múshe. Úi salý úshin jer alýǵa qujat jinaǵan iskerlerdiń kópshiligi bul komissiiany jemqorlardyń uiymy dep esepteidi. Qaýesetke qaraǵanda, komissiiaǵa jerdiń kólemine, ornalasqan jerine jarasa 20 myń dollardan 100 myń dollarǵa deiin para beretinge uqsaidy.
Iskerlerdiń aitýynsha, komissiianyń quramynda «bóten» adamdar joq. Azamattyq qoǵamnan, jer ielenýshilerden eshkim múshe emes. Múshe depýtattar qurylys kompaniiasyna ielik qurǵan shonjarlar. Komissiiany alty jyldan beri vitse-mer Baqyt Dúishenbiev basqaryp otyr.
Joǵarǵy Keńeshtiń depýtaty Juldyz Musabekova jer bólýde sybailastyqtyń beleń alǵanyn ashyqtan ashyq aitýda. Qyrǵyzdyń belgili jýrnalist qyzdarynyń biri, eńbek jolyn 1995 jyly bastaǵan ol 2012 jyly memlekettik qyzmetke aýysqan. 2015 jyly parlamentke depýtat bolyp sailanǵanǵa deiin tórt jylǵa jaqyn Bishkek meriiasyna qarasty úsh mýnitsipaldyq ýchaskeniń («Aq-Órge», «Aq-Ordo» jáne «Ala-Taý» qonystarynyń ) basqarma bastyǵy bolyp istep, jer bólýdiń mehnatyn kózimen kórgen. «Sol qyzmette júrgenimde burynyraq qalanyń qaramaǵyndaǵy Lenin aýdany ákiminiń orynbasary bolyp istegen Muqtar Aitqulovtyń bizdiń qonystardaǵy jer berýge bailanysty búldirip ketken isterin ornyna keltiremin dep shashym aǵardy. Qaladaǵy ózim biletin sheneýnikterdiń kóp qabatty záýlim sarai-úilerin, qos-qostan qymbat mashinalaryn kórip, kóp bolsa 20 myń somnyń ainalasynda ailyq alatyn memlekettik qyzmetkerlerdiń úilerin adal aqshaǵa salmaǵanyn oilai berem», – degen ol ózimen áriptes bolǵan Bishkek qalasynyń burynǵy vitse-meri Tórebek Imashovty qoi baqqan qasqyrǵa teńedi.
Kezinde jumysynan ketýge májbúr bolǵan, alaiaqtyǵy úshin birneshe ret sotqa tartylǵan M. Aitqulov byltyr Joǵarǵy Keńeshke «Atameken» partiiasynyń atynan depýtat bolyp sailanýǵa árekettenipti.
Búgingi kúnde Bishkektiń tóńiregindegi bir- qatar jańa qonystardyń turǵyndary «sybailastyq shemasynyń» zardabyn shegip otyr. Olar osydan onshaqty jyl buryn zańdy túrde jer alǵan. Úileriniń «Qyzyl kitaby» (ielik quqyqtyń muqabasy qyzyl kitaby) bar. Endi ol jerlerge olardan buryn jerge quqyq alǵan adamdar paida bolǵan.
Osyndaida, Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń:
Keseni qolyma alyp qarai berdim,
Ishinde naqaq kózden jas bar ma dep, – degen jyr joldary esime túsedi.
Nazarbek BAIJIGITOV, «Túrkistannyń» Qyrǵyzstandaǵy tilshisi
Túrkistan gazeti
